Adhyaya 24

Verse 1

देव्युवाच । कस्मिन्काले जगन्नाथ तत्र लिंगं प्रतिष्ठितम् । कथमाराधनं चक्रे कृतार्थो रोहिणीपतिः

देवी म्हणाली— हे जगन्नाथ! तेथे लिंगाची प्रतिष्ठा कोणत्या काळी झाली? आणि कृतार्थ झालेला रोहिणीपती (चंद्र) त्याची आराधना कशी करीत होता?

Verse 2

ईश्वर उवाच । त्रेतायुगे च दशमे मनोर्वैवस्वतस्य हि । संजातो रोहिणीनाथो युक्तो दुर्वाससा प्रिये

ईश्वर म्हणाले— हे प्रिये! त्रेतायुगात वैवस्वत मनूच्या दहाव्या (कालखंडात) रोहिणीनाथ (चंद्र) जन्मला, आणि तो दुर्वासांसह संयुक्त होता।

Verse 3

तस्मिन्काले तदा तत्र गते वर्षसहस्रके । ततः कृत्वा तपश्चायं प्रत्यक्षीकृतशंकरः

त्या काळी तेथे एक सहस्र वर्षे गेल्यावर, त्याने तपश्चर्या केली; आणि त्या तपाने शंकराला प्रत्यक्ष केले (दर्शन प्राप्त केले)।

Verse 4

लिंगं प्रतिष्ठयामास ब्रह्मणा लोककर्तॄणा । पुनर्वर्षसहस्रं तु पूजयामास शंकरम्

लोककर्त्या ब्रह्म्याच्या द्वारा त्याने लिंगाची प्रतिष्ठा केली; आणि पुन्हा सहस्र वर्षे शंकराची भक्तिभावाने पूजा केली।

Verse 5

ततः संपूज्य विधिना निजकार्यार्थसिद्धये । स्तुतिं चक्रे निशानाथः प्रत्यक्षीकृतशंकरः

त्यानंतर आपल्या कार्यसिद्धीसाठी विधिपूर्वक पूजा करून, शंकराला प्रत्यक्ष करून घेतलेल्या निशानाथ चंद्राने स्तुती आरंभिली।

Verse 6

चंद्र उवाच । नास्ति शर्वसमो देवो नास्ति शर्वसमा गतिः । नास्ति शर्वसमो देवो नास्ति शर्वसमा गतिः

चंद्र म्हणाला— शर्वासमान देव नाही, शर्वासमान गती/आश्रय नाही; शर्वासमान देव नाही, शर्वासमान गती/आश्रय नाही।

Verse 7

यं पठंति सदा सांख्याश्चितयंति च योगिनः । परं प्रधानं पुरुषं तस्मै ज्ञेयात्मने नमः

ज्याचे सांख्य सदा पठण करतात आणि ज्याचे योगी चिंतन करतात— त्या परम प्रधान, त्या परात्पर पुरुष, त्या ज्ञेयस्वरूप प्रभूस नमस्कार।

Verse 8

उत्पत्तौ च विनाशे च कारणं यं विदुर्बुधाः । देवासुरमनुष्याणां तस्मै ज्ञानात्मने नमः

उत्पत्ती व विनाश— दोन्हींत ज्याला बुधजन कारण मानतात, देव-असुर-मनुष्यांच्या— त्या ज्ञानस्वरूप प्रभूस नमस्कार।

Verse 9

यमव्ययमनाद्यंतं यं नित्यं शाश्वतं ध्रुवम् । निष्कलं परमं ब्रह्म तस्मै योगात्मने नमः

जो अव्यय, अनादि-अंतहीन, नित्य, शाश्वत व ध्रुव आहे—जो निष्कल परम ब्रह्म आहे—त्या योगस्वरूप प्रभूस नमस्कार असो।

Verse 10

यः पवित्रं पवित्राणामादिदेवो महेश्वरः । पुनाति दर्शनादेव तस्मै तीर्थात्मने नमः

जो पवित्रांतीलही पवित्र, आदिदेव महेश्वर आहे; जो केवळ दर्शनानेच पावन करतो—त्या तीर्थस्वरूप प्रभूस नमस्कार।

Verse 11

यतः प्रवर्त्तते सर्वं यस्मिन्सर्वं विलीयते । पालयेद्यो जगत्सर्वं तस्मै सर्वात्मने नमः

ज्याच्यापासून सर्व काही प्रवर्तते, ज्याच्यात सर्व काही विलीन होते, आणि जो समस्त जगताचे पालन करतो—त्या सर्वात्मा प्रभूस नमस्कार।

Verse 12

अनिष्टोमादिभिर्यज्ञैर्यं यजंति द्विजातयः । संपूर्णदक्षिणैरेव तस्मै यज्ञात्मने नमः

ज्याला द्विज अनिष्टोमादी यज्ञांनी, योग्य दक्षिणांसह, यजतात—त्या यज्ञस्वरूप प्रभूस नमस्कार असो।

Verse 13

ईश्वर उवाच । एवं स संस्तुते यावद्दिवारात्रौ निशाकरः । अब्रवीद्भगवान्प्रीतः प्रहसन्निव शंकरः

ईश्वर म्हणाले—अशा रीतीने निशाकर चंद्र दिवस-रात्र स्तुती करीत राहिला; तेव्हा प्रसन्न, जणू हसत, भगवान शंकर बोलले।

Verse 14

शंकर उवाच । परितुष्टोऽस्मि ते वत्स स्तोत्रेणानेन शीतगो । वरं वरय भद्रं ते भूयो यत्ते मनोगतम्

शंकर म्हणाले—हे वत्सा, हे शीतगो (चंद्रा), या स्तोत्राने मी तुझ्यावर पूर्ण प्रसन्न आहे. तुझे कल्याण होवो; मनात जे आहे ते वर माग।

Verse 15

चंद्र उवाच । यदि देयो वरोऽस्माकं यदि तुष्टोऽसि मे प्रभो । सांनिध्यं कुरु देवेश लिंगेऽस्मिन्सर्वदा विभो

चंद्र म्हणाला—हे प्रभो, जर मला वर द्यायचा असेल आणि तू माझ्यावर प्रसन्न असशील, तर हे देवेश, हे विभो, या लिंगात सदैव आपले सान्निध्य ठेव।

Verse 16

ये त्वां पश्यंति चात्रस्थं भक्त्या परमया युताः । तेषां तु परमा सिद्धिस्त्वत्प्रसादात्सुरेश्वर

जे येथे स्थित असलेल्या तुला परम भक्तीने पाहतात, हे सुरेश्वर, तुझ्या कृपेने त्यांना परम सिद्धी प्राप्त होते।

Verse 17

शंभुरुवाच । अग्रे तु मम सांनिध्यमस्मिंल्लिंगे महाप्रभो । विशेषतोऽधुना चंद्र तव भक्त्या निरंतरम्

शंभू म्हणाले—हे महाप्रभो, या लिंगात माझे सान्निध्य पूर्वीपासूनच आहे; पण हे चंद्रा, तुझ्या निरंतर भक्तीमुळे आता ते येथे विशेष रीतीने प्रकट होईल।

Verse 18

स्थातव्यमद्यप्रभृति क्षेत्रेऽस्मिन्नुमया सह । यस्मात्त्वया प्रभा लब्धा क्षेत्रेऽस्मिन्मत्प्रसादतः । तस्मात्प्रभासमित्येवं नामास्य प्रभविष्यति

आजपासून मी उमेच्या सहित या क्षेत्रात वास करीन। कारण माझ्या प्रसादाने तुला याच क्षेत्रात प्रभा (दीप्ती) प्राप्त झाली; म्हणून या स्थळाचे नाव ‘प्रभास’ असे प्रसिद्ध होईल।

Verse 19

यस्मात्प्रतिष्ठितं लिंगं त्वया सोम शुभं मम । सोमनाथेति मे नाम तस्मात्ख्यातिं गमिष्यति

हे सोम! तू माझ्या या शुभ लिंगाची प्रतिष्ठा केलीस; म्हणून ‘सोमनाथ’ हे माझे नाव जगात प्रसिद्ध होईल.

Verse 20

यन्ममाग्रेतनं नामख्यातं ब्रह्मावसानिकम् । सोमनाथेति च पुनस्तदेव प्रचरिष्यति । द्रक्ष्यंति हि नरा ये मामत्रस्थं भक्तितत्पराः

माझे जे पूर्वीचे नाव ब्रह्माच्या युगाच्या अंतापर्यंत प्रसिद्ध होते, तेच पुन्हा ‘सोमनाथ’ म्हणून प्रचलित होईल. भक्तीतत्पर होऊन येथे स्थित मला जे नर पाहतील, ते माझे दर्शन घेतील.

Verse 21

शृणु तेषां फलं वत्स भविष्यति निशाकर । न तेषां जायते व्याधिर्न दारिद्र्यं न दुर्गतिः । न चेष्टेन वियोगश्च मम चंद्र प्रभावतः

हे वत्सा, हे निशाकर! त्यांचे फळ ऐक—त्यांना ना व्याधी होईल, ना दारिद्र्य, ना दुर्गती; आणि माझ्या चंद्रप्रभावामुळे प्रिय गोष्टीपासून वियोगही होणार नाही.

Verse 22

यात्रां कुर्वंति ये भक्त्या मम दर्शनकांक्षिणः । पदे पदेश्वमेधस्य तेषां फलमुदाहृतम्

जे भक्तिभावाने माझ्या दर्शनाची आकांक्षा धरून यात्रा करतात, त्यांच्या प्रत्येक पावलागणिक अश्वमेध यज्ञाचे फळ सांगितले आहे.

Verse 23

किं कृतैर्बहुभिर्यज्ञैरुपवासैर्निशाकर । सकृत्पश्यंति मां येऽत्र ते सर्वे लेभिरे फलम्

हे निशाकर! अनेक यज्ञ व उपवास करून काय उपयोग? जे येथे मला एकदाच पाहतात, ते सर्वजण फळ प्राप्त करतात.

Verse 24

एकमासोपवासं तु कुरुते भक्तितत्परः । यावद्वर्षसहस्रं तु एकः पश्यंति मामिह

भक्तिभावाने तल्लीन भक्त एक महिना उपवास करील, त्याचे फळ मिळते; पण जो येथे मला एकदाच दर्शन घेतो, त्याला त्या साधनेच्या सहस्र वर्षांइतके पुण्य प्राप्त होते.

Verse 25

द्वाभ्यामपि फलं तुल्यं नास्ति काचिद्विचारणा

दोन्ही प्रकारचे फळ समानच आहे; याविषयी कोणताही संशय वा विचार करण्याची गरज नाही.

Verse 26

एको भवेद्ब्रह्मचारी यावज्जीवं निशाकर । सकृत्पश्यति मामत्र समं ताभ्यां फलं स्मृतम्

हे निशाकर! एक जण आयुष्यभर ब्रह्मचारी राहो, आणि दुसरा येथे मला एकदाच दर्शन करो—दोघांनाही समान फळ मिळते असे स्मरणात सांगितले आहे.

Verse 27

एको दानानि सर्वाणि प्रयच्छति द्विजातये । एकः पश्यति मामत्र समं ताभ्यां फलं स्मृतम्

एक जण द्विजांना सर्व प्रकारची दाने देतो, आणि दुसरा येथे मला दर्शन घेतो—दोघांनाही समान फळ मिळते असे स्मरणात सांगितले आहे.

Verse 28

एको व्रतानि सर्वाणि कुरुते मृगलांछन । अन्यः पश्यति मामत्र समं ताभ्यां फलं स्मृतम्

हे मृगलांछन! एक जण सर्व व्रत-नियम करतो, आणि दुसरा येथे मला दर्शन घेतो—दोघांनाही समान फळ मिळते असे स्मरणात सांगितले आहे.

Verse 29

एकस्तीर्थानि कुरुते जपजाप्यानि भूरिशः । अन्यः पश्यति मामत्र फलं ताभ्यां समं स्मृतम्

एक जण अनेक तीर्थयात्रा करतो व विपुल जप‑पाठ करतो; दुसरा येथे माझे दर्शन करतो—दोघांचेही फळ समान असे स्मरणात सांगितले आहे.

Verse 31

एकस्तु भृगुपातेन याति मृत्युं निशाकर । अन्यः पश्यति मामत्र समं ताभ्यां फलं स्मृतम्

हे चंद्रशेखरा! एक जण ‘भृगुपात’ाने मृत्यूला प्राप्त होतो; दुसरा येथे माझे दर्शन करतो—दोघांचेही फळ समान असे स्मृत आहे.

Verse 32

एकः स्नाति सदा माघं प्रयागे नरसत्तमः । अन्यः पश्यति मामत्र फलं ताभ्यां समं स्मृतम्

नरश्रेष्ठ एक जण प्रयागात माघमासभर नित्य स्नान करतो; दुसरा येथे माझे दर्शन करतो—दोघांचेही फळ समान असे स्मृत आहे.

Verse 33

एकः पिण्डप्रदानं च पितृतीर्थे समाचरेत् । अन्यः पश्यति मामत्र फलं ताभ्यां समं स्मृतम्

एक जण पितृतिर्थी विधिपूर्वक पिंडदान करतो; दुसरा येथे माझे दर्शन करतो—दोघांचेही फळ समान असे स्मृत आहे.

Verse 34

गोसहस्रप्रदो ह्येको ब्राह्मणे वेदपारगे । एकः पश्यति मामत्र फलं ताभ्यां समं स्मृतम्

एक जण वेदपारंगत ब्राह्मणाला सहस्र गोदान करतो; दुसरा येथे माझे दर्शन करतो—दोघांचेही फळ समान असे स्मृत आहे.

Verse 35

पञ्चाग्निं साधयेदेको ग्रीष्मकाले सुदारुणे । एकः पश्यति मामत्र फलं ताभ्यां समं स्मृतम्

जो एक जण कठोर ग्रीष्मकाळात एकटा पञ्चाग्नि तप करतो, आणि दुसरा येथे माझे दर्शन घेतो—दोघांचेही फळ समान असे स्मृतित सांगितले आहे।

Verse 36

स्नातः सोमग्रहे चन्द्र सोमवारे च भक्तितः । यो मां पश्यति सर्वेषामेतेषां लभते फलम्

जो सोमग्रहणकाळी स्नान करून, सोमवारी भक्तिभावाने माझे (सोमनाथाचे) दर्शन घेतो—तो या सर्व व्रतांचे पूर्ण पुण्यफळ प्राप्त करतो।

Verse 37

सरस्वती समुद्रश्च सोमः सोमग्रहस्तथा । दर्शनं सोमनाथस्य सकाराः पञ्च दुर्ल्लभाः

सरस्वती, समुद्र, सोम (चंद्र), सोमग्रहण आणि सोमनाथदर्शन—हे पाच ‘स-कार’ अत्यंत दुर्लभ आहेत।

Verse 38

नैरंतर्येण षण्मासान्विधिना यः प्रपूजयेत् । पुण्यं तदेव सफलं लभते विषुवार्चनात्

जो विधिपूर्वक सहा महिने अखंड पूजन करतो, तो विषुवदिनाच्या अर्चनेने तेच पुण्य सफल होऊन प्राप्त करतो।

Verse 39

एतदेव तु विज्ञेयं ग्रहणे चोत्तरायणे । संक्रांतिदिनच्छिद्रेषु षडशीतिमुखेषु च

हेच तत्त्व ग्रहणकाळी, उत्तरायणकाळी, संक्रांतीच्या दिवशी व तिच्या संधिक्षणी, तसेच ‘षडशीति-मुहूर्त’ इत्यादी शुभ काळांतही जाणावे।

Verse 40

मासैश्चतुर्भिर्यत्पुण्यं विधिनाऽपूज्य शंकरम् । कार्त्तिक्यां स लभेत्पुण्यं चैत्र्यां तद्द्विगुणं स्मृतम् । पुण्यमेतत्तु फाल्गुन्यामाषाढ्यामेवमेव तु

चार महिने विधिपूर्वक शंकराची पूजा केल्याने जे पुण्य मिळते, तेच पुण्य कार्तिकात प्राप्त होते; चैत्रात ते द्विगुण मानले आहे. फाल्गुन व आषाढ महिन्यांतही याच प्रकारे पुण्यफळ सांगितले आहे.

Verse 41

एको दद्याद्गवां लक्षं दोग्ध्रीणां वेदपारगे । एको ममार्चयेल्लिंगं तस्य पुण्यं ततोऽधिकम्

एखादा वेदपारंगत योग्य पात्राला दुधारू गायींसह एक लक्ष गायी दान देईल; पण दुसरा जर माझ्या लिंगाची पूजा करील, तर त्याहून अधिक पुण्य मिळवितो.

Verse 42

मासेमासे च योऽश्नीयाद्यावज्जीवं सुरेश्वरि । यश्चार्च्चयेत्सकृल्लिंगं सममेतन्न संशयः

हे सुरेश्वरी! जो आयुष्यभर दरमहा विधिपूर्वक व्रत/अन्नदानाचे आचरण करतो, आणि जो फक्त एकदाच लिंगाची पूजा करतो—या दोघांचे पुण्य समान आहे; यात संशय नाही.

Verse 43

तपःशीलगुणोपेते पात्रे वेदस्य पारगे । सुवर्णकोटिं यद्दत्त्वा तत्फलं कुसुमेन तु

तप, शील व गुणांनी युक्त, वेदपारंगत योग्य पात्राला एक कोटी सुवर्ण दान केल्याने जे फळ मिळते, तेच फळ शिवाला केवळ एक पुष्प अर्पण केल्यानेही प्राप्त होते.

Verse 44

अर्कपुष्पेऽपि चैकस्मिञ्छिवाय विनिवेदिते । दश दत्त्वा सुवर्णानि यत्फलं तदवाप्नुयात्

शिवाला एकच अर्कपुष्प अर्पण केले तरी दहा सुवर्ण दान केल्याचे जे फळ, तेच फळ प्राप्त होते.

Verse 45

अर्कपुष्पसहस्रेभ्यः करवीरं विशिष्यते । करवीर सहस्रेभ्यो द्रोणपुष्पं विशिष्यते

हजार अर्कपुष्पांपेक्षा करवीराचे एक पुष्प श्रेष्ठ; आणि हजार करवीरपुष्पांपेक्षा द्रोणपुष्प अधिक श्रेष्ठ मानले जाते।

Verse 46

द्रोणपुष्पसहस्रेभ्यो ह्यपामार्गं विशिष्यते । अपामार्गसहस्रेभ्यः कुशपुष्पं विशिष्यते । कुशपुष्प सहस्रेभ्यः शमीपुष्पं विशिष्यते

हजार द्रोणपुष्पांमध्ये अपामार्ग श्रेष्ठ म्हणतात; हजार अपामार्गपुष्पांमध्ये कुशपुष्प श्रेष्ठ; आणि हजार कुशपुष्पांमध्ये शमीपुष्प अधिक श्रेष्ठ मानले जाते।

Verse 47

शमीपुष्पं बृहत्याश्च कुसुमं तुल्यमुच्यते । करवीरसमा ज्ञेया जातीविजयपाटलाः

शमीचे पुष्प आणि बृहतीचे पुष्प समान मूल्याचे म्हटले आहे. तसेच जाती, विजय व पाटला ही करवीरासमान समजावीत।

Verse 48

श्वेतमंदार कुसुमं सितंपद्मसमं भवेत् । नागचंपकपुन्नागधत्तूरकुसुमं स्मृतम्

श्वेत मन्दाराचे पुष्प श्वेत कमळासमान मानले जाते. तसेच नागचंपक, पुन्नाग व धत्तूर यांची पुष्पेही तशीच स्मृत आहेत।

Verse 49

केतकीजातिमुक्तं च कन्दयूथीमदन्तिकाः । शिरीषसर्जजंबूककुसुमानि विवर्ज्जयेत्

केतकी, जाती, मुक्ता तसेच कन्द, यूथी व मदन्तिका—ही अर्पणास योग्य; परंतु शिरीष, सर्ज व जंबूक यांची पुष्पे वर्ज्य करावीत।

Verse 50

आकुलीकुसुमं पत्रं करंजेन्द्रसमुद्भवम् । बिभीतकानि पुष्पाणि कुसुमानि विवर्ज्जयेत्

आकुलीचे फूल, करंजादी वृक्षांपासून उत्पन्न पाने, तसेच बिभीतकाची फुले—ही सर्व कुसुमे पूजेत वर्ज्य करावीत.

Verse 51

कनकानि कदंबानि रात्रौ देयानि शंकरे । देवशेषाणि पुष्पाणि दिवा रात्रौ च मल्लिका

कनक व कदंबाची फुले शंकरास रात्री अर्पावीत. अन्य देवास अर्पिलेली ‘देवशेष’ फुले त्याज्य; परंतु मल्लिका (चमेली) दिवसा-रात्री दोन्ही वेळा अर्पिता येते.

Verse 52

प्रहरं तिष्ठते मल्ली करवीरमहर्निशम् । कीटकेशापविद्धानि रात्रौ पर्युषितानि च

मल्ली (चमेली) एक प्रहर ताजी राहते, तर करवीर अहोरात्र टिकते. कीटकांमुळे किंवा केसांमुळे अपवित्र होऊन टाकलेली, तसेच रात्रभर पडून बासी झालेली फुलेही त्यागावीत.

Verse 53

स्वयं पतितपुष्पाणि त्यजेदुपहतानि च । तुलसी शतपत्रं च गन्धारी दमनस्तथा

स्वतः पडलेली फुले आणि जखमी/उपहृत फुले त्यागावीत. पूजेसाठी तुलसी, शतपत्र (शतदल/गुलाब), गंधारी व दमन ही योग्य मानली आहेत.

Verse 54

सर्वासां पत्रजातीनां श्रेष्ठो मरुबकः स्मृतः । एतैः पुष्पविशेषैस्तु पूज्यः सोमेश्वरः सदा

सर्व पानांच्या जातींमध्ये मरुबक श्रेष्ठ मानला आहे. या विशेष पुष्पांनी सोमेश्वराचे नित्य पूजन करावे.

Verse 55

यात्रायाः फलमाप्नोति स्वर्गलोके महीयते । एतावदुक्त्वा वचनं तत्रैवान्तरधीयत

तो यात्रेचे फळ प्राप्त करतो आणि स्वर्गलोकी मान पावतो. एवढे बोलून तो तेथेच तत्क्षणी अंतर्धान पावला.

Verse 56

चन्द्रमा यक्ष्मणा मुक्तः स्वस्थाननिरतोऽभवत् । आहूय विश्वकर्माणं प्रासादं पर्यकल्पयत् । शुद्धस्फटिकसंकाशं गोक्षीरधवलोज्ज्वलम्

यक्ष्मा रोगातून मुक्त झाल्यावर चंद्रमा आपल्या स्थानावर स्थिर झाला. त्याने विश्वकर्म्याला बोलावून एक प्रासाद उभारला—शुद्ध स्फटिकासारखा तेजस्वी आणि गोदुग्धासारखा धवल उजळ.

Verse 57

प्रासादं मेरुनामानं हेमप्राकारतोरणम् । चतुर्दशान्ये परितः प्रासादाः परिकल्पिताः । तेषां नामानि वक्ष्यामि प्रत्येकं तानि मे शृणु

‘मेरु’ नावाचा प्रासाद घडविला, ज्यास सुवर्ण प्राकार व तोरणे होती. त्याच्या सभोवती आणखी चौदा प्रासाद रचले गेले. त्यांच्या नावांची मी एकेक करून वाणी करीन—माझ्याकडून ऐक.

Verse 58

केसरी सर्वतोभद्रो नदनो नन्दिशालकः । नन्दीशो मन्दरश्चैव श्रीवृक्षो ह्यमृतोद्भवः

केसरी, सर्वतोभद्र, नदन, नन्दिशालक; नन्दीश व मन्दर; तसेच श्रीवृक्ष आणि अमृतोद्भव—ही (प्रासादांची) नावे आहेत.

Verse 59

हिमवान्हेमकूटश्च कैलासः पृथिवीजयः । इन्द्रनीलो महानीलो भूधरो रत्नकूटकः

हिमवान, हेमकूट, कैलास, पृथिवीजय; इन्द्रनील, महानील, भूधर आणि रत्नकूटक—हीही (प्रासादांची) नावे आहेत.

Verse 60

वैडूर्यः पद्मरागश्च वज्रको मुकुटोज्ज्वलः । ऐरावतो राजहंसो गरुडो वृषभस्तथा

वैडूर्य, पद्मराग, वज्रक व मुकुटोज्ज्वल; तसेच ऐरावत, राजहंस, गरुड आणि वृषभ—हेही नावाने प्रसिद्ध असे प्रासाद आहेत.

Verse 61

मेरुः प्रासादराजा च देवानामालयो हि सः । आदौ पञ्चाण्डको ज्ञेयः केसरीनामतः स्थितः

‘मेरु’ हा प्रासादांचा राजा असून तोच देवतांचा आलय मानला जातो. प्रथम ‘केसरी’ नावाने प्रतिष्ठित ‘पञ्चाण्डक’ प्रासाद जाणावा.

Verse 62

चतुर्थांशा च तद्वृद्धिर्यावन्मेरुः प्रकीर्तितः

त्याची वाढ क्रमशः प्रत्येक टप्प्यात चतुर्थांशाने होत जाते, आणि ती ‘मेरु’पर्यंत अशी प्रकीर्तित आहे.

Verse 63

एवं पृथक्कारयित्वा प्रासादांश्च चतुर्दश । ब्रह्मादीनां देवतानां समीपस्थानवासिनाम्

अशा रीतीने चौदा प्रासाद वेगवेगळे करून, ब्रह्मा आदी देवतांसाठी—जे समीपस्थ ठिकाणी वास करतात—ते मांडून ठेवले.

Verse 64

दश चान्यान्भूधरादीन्वृषभान्तान्वरानने । आदौ कपर्द्दिनं कृत्वा प्रासादान्पर्यकल्पयत्

आणि हे वरानने! भूधरापासून वृषभापर्यंत आणखी दहा श्रेष्ठ प्रासादही (केले). प्रथम कपर्द्दिनाची स्थापना करून मग प्रासादांची यथाविधी रचना केली.

Verse 65

मेरुः प्रासादराजो वै स तु सोमेश्वरे कृतः । त्रेतायुगे तु दशमे मनोवैर्वस्वतस्य च

हा मेरु—खरोखरच प्रासादांचा राजा—सोमेश्वर येथे उभारला गेला. त्रेतायुगातील दहाव्या मन्वंतरात, वैवस्वतपुत्र मनूच्या काळी तो निर्मिला गेला।

Verse 66

कारयित्वा मंडपांश्च प्रतिष्ठाप्य यथाविधि । नदानां तु शतं कृत्वा वापीकूप सहस्रकम्

मंडप बांधून विधिपूर्वक त्यांची प्रतिष्ठा करून, जलप्रवाहासाठी शंभर नद्या/नाले करून, त्याने सहस्र वापी व कूपही उभारले।

Verse 67

गृहाणां तु सहस्राणि दीनानाथाश्रयाणि च । कारयित्वा विधानेन विप्रेभ्यः प्रददौ पृथक्

त्याने सहस्र घरे बांधली आणि दीन-अनाथांसाठी आश्रयस्थानेही केली. नंतर विधिप्रमाणे ती वेगवेगळी करून ब्राह्मणांना दान दिली।

Verse 68

निवेश्य नगरं सोमः श्रीसोमेश्वरसन्निधौ । स्वकर्मणां प्रचारार्थमथाभ्यर्थयत द्विजान्

श्री सोमेश्वराच्या सान्निध्यात सोमाने एक नगर वसविले. मग स्वस्व वैदिक कर्मांचा प्रचार व प्रतिष्ठा व्हावी म्हणून त्याने द्विजांना विनंती केली।

Verse 69

सोमोऽस्मि भवतां राजा प्रसादात्परमेष्ठिनः । तथापि विनयेनैव भक्त्यां विज्ञापयामि वः

मी सोम आहे—परमेष्ठीच्या कृपेने तुमचा राजा. तरीही विनयाने व भक्तीने मी तुम्हांस ही विनंती करीत आहे।

Verse 70

धनं हिरण्यरत्नादि धान्यं व्रीहियवादिकम् । गोमहिष्यादिपशवो वस्त्राणि विविधानि च

येथे धन—सुवर्ण व रत्नादि—तसेच धान्य, जसे तांदूळ व जव; गायी, म्हशी इत्यादी पशुधन आणि विविध प्रकारची वस्त्रेही आहेत।

Verse 71

कदलीनालिकेराणि तांबूलीपूगमालिनः । मनोऽभिरामचरमा आरामाः परितः स्थिताः

चहूबाजूंनी उद्याने आहेत—केळी व नारळाच्या वृक्षांनी परिपूर्ण, तांबूल व सुपारीने शोभित—मनाला रम्य आणि मधुर फळांनी समृद्ध।

Verse 72

जंबूद्वीपाधिपाः सर्वे भवतामत्रवासि नाम् । आदेशं च करिष्यंति शिरस्याधाय शोभनम्

जंबूद्वीपातील सर्व नरेश येथे वसणाऱ्या तुमच्या आज्ञेचे पालन करतील; ती शोभन आज्ञा मस्तकी धारण केल्याप्रमाणे मानतील।

Verse 73

द्वीपांतरादागतैश्च कर्पूरागुरुचंदनैः । अन्यैश्च विविधैर्द्रव्यैः संपूर्णा भवतां गृहाः

द्वीपांतरातून आणलेल्या कापूर, अगरू व चंदनाने, तसेच इतर विविध द्रव्यांनी, तुमची घरे परिपूर्ण राहतील।

Verse 74

पण्यानां शतसंख्यानां व्यवहारनिदर्शिनः । ब्रह्मोत्तराणि तन्वंति वणिजो लाभकांक्षिणः

लाभाची इच्छा असलेले, व्यवहारात कुशल वणिक शेकडो प्रकारच्या मालात व्यवहार वाढवितात; तरीही ब्राह्मणांसाठी अग्रभागी देय असलेले (ब्रह्मोत्तर) यथोचित रीतीने ठरवितात।

Verse 75

भवत्सु भृत्यभावेन वर्त्तमाना हितैषिणः । ते चान्ये च तथा पौरा नावसीदंति कर्हिचित्

तुमच्याप्रती सेवकभावाने वागणारे व तुमचे कल्याण इच्छिणारे ते—आणि इतरही नगरवासी—कधीही संकटात पडत नाहीत।

Verse 76

एवं संपूर्णविभवैर्भवद्भिः श्रेयसे मम । क्रतुक्रिया वितन्यंतां विधिवद्भूरिदक्षिणाः

अशा रीतीने पूर्ण वैभवयुक्त तुम्ही माझ्या कल्याणासाठी आचरण करा; विधिपूर्वक यज्ञकर्म विस्तारावे आणि भरपूर दक्षिणा-दान द्यावे।

Verse 77

ब्रह्मादीनि च सर्वाणि प्रवर्तंतामहर्निशम् । दीनांधकृपणादीनां क्रियतामार्तिनाशनम्

ब्रह्म-आदी सर्व कर्मे अहोरात्र चालू राहोत; आणि दीन, अंध, कृपण इत्यादींची वेदना करुणामय कृतीने नष्ट केली जावो।

Verse 78

अभ्यागतानामौचित्यादातिथ्यं च विधीयताम् । तीर्थयात्राप्रसंगेन समेतानां महात्मनाम्

जे अभ्यागत म्हणून आले आहेत त्यांचे यथोचित आतिथ्य विधिपूर्वक करावे—विशेषतः तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने येथे जमलेल्या महात्म्यांचे।

Verse 79

ब्रह्मर्षीणामाश्रमेषु दीयतामाश्रयाः सदा । मयात्र स्थापितं लिंगं सर्वकालं दृढव्रताः

ब्रह्मर्षींच्या आश्रमांत सदैव आश्रय व सहाय्य द्यावे। मी येथे लिंगाची स्थापना केली आहे; म्हणून तुम्ही सर्वकाळ दृढव्रती रहा।

Verse 80

पवित्रैरुपचारैश्च पूजयंतु द्विजोत्तमाः । अष्टौ प्रमाणपुरुषाः पौराणां कार्यदर्शिनः

श्रेष्ठ द्विजांनी पवित्र उपचाऱ्यांनी व अर्पणांनी देवतेची पूजा करावी. पुराणपरंपरेत निपुण व लोककार्य पाहणारे असे आठ ‘प्रमाण-पुरुष’ मार्गदर्शक म्हणून नेमावेत.

Verse 81

व्यवहारानवेक्षध्वं स्मृत्याचारविशारदाः । व्यवस्थां मत्कृतामेतां भवंतोऽत्र द्विजोत्तमाः

स्मृती व सदाचारात पारंगत हे श्रेष्ठ द्विजहो, येथे व्यवहार व वादविवाद यांचे निरीक्षण करा. माझ्या स्थापिलेल्या या व्यवस्थेला तुम्ही नीट सांभाळा.

Verse 82

धारयंतु महात्मानो दिग्गजा इव मेदिनीम् । एवं प्रभुत्वमास्थाय स्थानेऽस्मिञ्छिवशालिनि

महात्म्यांनी दिग्गज जसे पृथ्वीला धारण करतात तसे ही भूमी सांभाळावी. शिवशोभित या स्थानी योग्य प्रभुत्व स्वीकारून स्थैर्य व नियम राखावेत.

Verse 83

श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तान्धर्मानाचरत द्विजाः । निशम्य सोमस्य वचो विनीतमिति ते द्विजाः

सोमाचे विनीत वचन ऐकून त्या द्विजांनी श्रुती, स्मृती व पुराणोक्त धर्मांचे आचरण करण्यास सुरुवात केली.

Verse 84

उवाच कौशिकस्तेषु गोत्राणां प्रथमो द्विजः । साधूपदिष्टमस्माकं द्विजराजेन सर्वथा

मग त्या गोत्रांतील अग्रगण्य द्विज कौशिक म्हणाला— “द्विजराजांनी आम्हांस जो सदुपदेश दिला, तो सर्वथा योग्य आहे.”

Verse 85

सर्वमेतत्करिष्यामः किंतु किंचिन्निशामय । नियोगतः पूजयतां शिवनिर्माल्यसेविनाम्

आम्ही हे सर्व करू; पण आणखी एक गोष्ट ऐका—नियोगानुसार शिवनिर्माल्य-सेवकांचा सत्कार व पूजन केले जावे।

Verse 86

पातित्यं जायतेऽस्माकं श्रुतिस्मृतिविगर्हितम् । श्रुतिस्मृती हि रुद्रस्य यस्मादाज्ञाद्वयं महत्

आम्हांला पातित्य (पतन) येते, जे श्रुति-स्मृतींनी निंदिलेले आहे; कारण श्रुति व स्मृती या रुद्राच्या दोन महान आज्ञा आहेत।

Verse 87

कस्तदुल्लंघयेन्मूढः प्राणैः कंठग तैरपि

कोण मूढ माणूस त्याचे उल्लंघन करील—जरी प्राण कंठाशी आले तरी?

Verse 88

अष्टमूर्तेः पुनर्मूर्त्तावग्नौ देवमुखे मखान् । कुर्वाणाः श्रुतिमार्गेण प्रीणयामोऽखिलं जगत्

अष्टमूर्ती प्रभूच्या पुनः प्रकट मूर्ती—देवमुख अग्नीत—श्रुतीमार्गाने यज्ञ करीत आम्ही अखिल जगत् प्रसन्न करतो।

Verse 89

जगद्भगवतो रूपं व्यक्तमेत त्पुरद्विषः । मिथो विभिन्नमित्येतदभिन्नं पुनरीश्वरात्

हे व्यक्त जगत् त्रिपुरद्वेषी भगवंताचेच रूप आहे; परस्पर भिन्न भासले तरी ते ईश्वरापासून वेगळे नाही।

Verse 90

अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः

अग्नीत विधिपूर्वक अर्पिलेली आहुती आदित्यापर्यंत पोहोचते. आदित्यापासून वृष्टी, वृष्टीपासून अन्न, आणि अन्नापासून प्रजा (जीव) पोसल्या जातात.

Verse 91

श्रुतिस्मृतिपुराणादिसदभ्यासप्रसंगिनाम् । तत्तदर्थेषु पुण्यार्थं प्रवृत्ताखिलकर्मणाम्

जे श्रुती, स्मृती, पुराण इत्यादींचा सतत सदभ्यास करतात आणि त्या-त्या अर्थानुसार पुण्यार्थ सर्व कर्मांत प्रवृत्त राहतात—

Verse 92

अस्माकमवकाशोऽपि विरलो लिंग पूजने । रुद्रजाप्यैर्महायज्ञैर्यजानाश्चैवमीश्वरम्

आमच्यासाठीही लिंगपूजेचा अवकाश विरळाच आहे. आम्ही रुद्रजप आणि महायज्ञ यांच्या द्वारा अशा रीतीने ईश्वराची उपासना करतो.

Verse 93

यथाक्षणं यथाकालं लिंगं वेदमुपास्महे । यत्तु तेऽभिमतं सोम श्रीसोमेश्वरपूजनम् । तच्च संपादयिष्यामः सविशेषं महामते

योग्य क्षणी व योग्य काळी आम्ही लिंग व वेद यांची उपासना करतो. आणि हे सोम, तुला अभिप्रेत असलेले श्रीसोमेश्वरपूजनही, हे महामते, आम्ही विशेष रीतीने सिद्ध करून देऊ.

Verse 94

येन त्वदीप्सितं सिध्येत्तमुपायं निशामय । गौरीशंकरसंवादं श्रुत्वा भगवतो मुखात्

ज्या उपायाने तुझे इच्छित कार्य सिद्ध होईल तो उपाय ऐक. भगवंतांच्या मुखातून गौरी-शंकर संवाद ऐकून (तो मार्ग कळेल).

Verse 95

नारदः प्राह नः पूर्वं कथयामस्तमेव ते । ब्रह्मदेवद्विषः पूर्वं शतशो दैत्यदानवाः । तपोभिरुग्रैर्विविधैः शंकरं प्रतिपेदिरे

नारदांनी आम्हाला पूर्वीच सांगितले होते; तोच वृत्तांत आम्ही तुला सांगतो. पूर्वकाळी ब्रह्मा व देवांचे शत्रू असे शेकडो दैत्य-दानव विविध उग्र तपांनी शंकराकडे आले।

Verse 96

तेषामत्युग्रतपसामनन्यासक्तचेतसाम् । प्रसादमीश्वरश्चक्रे कारुण्यामृतसागरः

त्यांची अत्यंत उग्र तपस्या व एकनिष्ठ चित्त पाहून, करुणारूपी अमृतसागर ईश्वरांनी त्यांच्यावर कृपाप्रसाद केला।

Verse 97

स हि त्रिभुवनस्वामी देवदेवो महेश्वरः । अपेक्षते वरं दातुं भक्तिमेवानपायिनीम्

त्रिभुवनस्वामी देवदेव महेश्वर वर देताना मुख्यतः केवळ अविचल, न ढळणारी भक्तीच पाहतो.

Verse 98

ददौ स भुवनैश्वर्य्यप्रायानभिमतान्वरान् । तेषां भक्त्यैव संतुष्टो देवब्रह्मद्विषामपि

देव व ब्रह्माचे द्वेष करणाऱ्यांनाही, त्यांच्या भक्तीनेच संतुष्ट होऊन, त्याने त्यांना इच्छित वर दिले—जणू काही भुवनैश्वर्यच।

Verse 99

ब्रह्मणा विष्णुना चापि यस्यांतो नाधिगम्यते । तस्यातर्क्यप्रभावस्य को नु वेदाशयं प्रभोः

ज्याचा अंत ब्रह्मा व विष्णूही जाणू शकत नाहीत, त्या अतर्क्य प्रभावाच्या प्रभूच्या अंतःकरणातील अभिप्राय कोण पूर्णपणे जाणू शकेल?

Verse 100

दुर्वृत्तेभ्योऽपि दैत्येभ्यस्तपोभिर्वरदायिनम् । पप्रच्छ स्वच्छ्हृदया पार्वती परमेश्वरम्

स्वच्छ हृदयाने पार्वतीने परमेश्वरांना विचारले—तपाने वर देणारे तुम्ही दुर्वृत्त दैत्यांनाही वर का देता?

Verse 101

पार्वत्युवाच । भगवन्प्रसादं ते प्राप्य धृष्यंतो भुवनत्रयम् । उपद्रवंतींद्रमुखान्देवान्संक्षोभयंति च

पार्वती म्हणाली—हे भगवन्! तुमचा प्रसाद मिळताच ते धृष्ट होऊन त्रिभुवनात खळबळ माजवतात आणि इंद्रमुख देवांना उपद्रव देतात.

Verse 102

वरं ददासि किं तेषां तादृशानां दुरात्मनाम् । जगतः स्वस्तये येषां न मनागपि चेष्टितम्

अशा दुरात्म्यांना तुम्ही वर का देता, ज्यांनी जगाच्या कल्याणासाठी किंचितही प्रयत्न केलेला नाही?

Verse 103

त्वया दत्तवरानेतान्दिव्यान्भोगोपभोगिनः । अवधीर्य तवैश्वर्यं कथं विष्णुर्निहंति च

तुम्ही दिलेल्या दिव्य वरांनी युक्त हे भोगविलासी, तुमच्या ऐश्वर्याची अवहेलना करून—विष्णू त्यांना कसे ठार करतील?

Verse 104

हतानां च पुनस्तेषां का गतिः स्याद्वद प्रभो

आणि ते मारले गेल्यावर पुढे त्यांची कोणती गती होईल? हे प्रभो, सांगा.

Verse 105

ईश्वर उवाच । सात्त्विका राजसाश्चैव तामसाश्चेति वै त्रिधा । भवंति लोकास्तेष्वेते तमःप्राया दुरासदाः

ईश्वर म्हणाले—लोक खरोखर तीन प्रकारचे: सात्त्विक, राजस आणि तामस। त्यांतील हे जीव तमोगुणप्रधान असून आवरणे/नियंत्रित करणे कठीण आहे.

Verse 106

सुरैः सह स्पर्धमानास्तपोभिरपि तामसैः । मां भजंते मुहुर्मोहाज्जगदुत्सादनोद्यताः

जे तामस स्वभावाचे तपाने देवांशीही स्पर्धा करतात आणि जगत्‌उत्सादनास उद्यत असतात—तेही मोहामुळे वारंवार माझेच भजन करतात.

Verse 107

वरं ददामि यत्तेषां भक्तिस्तत्र तु कारणम् । अहं हि भक्त्या सुग्राह्यो नात्र कार्या विचारणा

मी त्यांना वर देतो, त्याचे कारण तेथे केवळ भक्तीच आहे. कारण मी भक्तीने सहज प्राप्त होतो; येथे विचार करण्याचे कारण नाही.

Verse 108

तपोनुरूपानासाद्य वरांस्ते पापकारिणः । विष्णुना यन्निहन्यते तच्च देवि निबोध मे

ते पापकर्मी आपल्या तपानुरूप वर प्राप्त करतात; पण विष्णू ज्यांचा संहार करतो—हे देवी—ते माझ्याकडून जाणून घे.

Verse 109

अहं हरिश्च यद्भिन्नौ गुणभागोऽत्र कारणम् । परमार्थादभिन्नौ च रहस्यं परमं ह्यदः

हरि आणि मी भिन्न भासलो, तर येथे गुणांचा विभाग हेच कारण आहे. परमार्थतः आम्ही अभिन्न आहोत—हेच परम रहस्य आहे.

Verse 111

वहामि शिरसा भक्त्या त्वदीक्षाशंकितोऽपि सन् । अपि विष्णुस्त्रिभुवनं परित्रातुं व्यवस्थया

तुमच्या दृष्टिने शंकित असूनही मी भक्तीने तुमची आज्ञा शिरावर धारण करतो; आणि त्या नियत व्यवस्थेने विष्णूही त्रिभुवनाचे रक्षण करतात.

Verse 112

मामुपास्य चिरं लेभे चक्रं दुष्टनिबर्हणम् । त्वां च तस्य महामायामप्रमेयात्मनो हरेः

मला दीर्घकाळ उपासून त्याने दुष्टांचा नाश करणारे चक्र प्राप्त केले; आणि तूही त्या अप्रमेयस्वरूप हरीची महामाया झालीस.

Verse 113

आराधयामि तद्भक्त्या त्रिजगजन्मकारणम् । शिरस्याधाय चान्यां मे शक्तिरूपां तथा हरिः

त्याच भक्तीने मी त्रिजगाच्या जन्मकारण परम तत्त्वाची आराधना करतो; आणि हरीही माझी दुसरी शक्तिरूपा शिरावर धारण करून मला पूजतो.

Verse 114

अजोऽपि जन्मान्यासाद्य लोकरक्षां करोति वै । हंतुं हिरण्यकशिपुं नरसिंहवपुश्च सः

अजन्मा असूनही तो लोकांच्या रक्षणासाठी अवतार धारण करतो; आणि हिरण्यकशिपूचा वध करण्यासाठी त्याने नरसिंह-रूप घेतले.

Verse 115

जगज्जिघांसुः शमितो मया शरभ रूपिणा । मां च बाणपरित्राणे त्रिशूलोद्यमकारिणम्

तो जगाचा नाश करण्यास उद्यत झाला तेव्हा मी शरभ-रूप धारण करून त्याला शमविले; आणि बाणाच्या रक्षणासाठी त्रिशूल उचलणारे रूपही मी घेतले.

Verse 116

मानुष्येऽप्यवतारेऽसौ स्तंभयित्वा स लीलया । प्रभावं महिमानं च वर्द्धयन्मामकं हरिः । वरिवस्यति मां नित्यमंतरात्मापि मे विभुः

मानवावतारातही तो हरि लीलया सर्व विरोध स्तंभित करून माझा प्रभाव व महिमा वाढवितो. तोच सर्वव्यापी प्रभु, जो माझा अंतरात्माही आहे, तो मला नित्य उपासितो।

Verse 117

अथाहं परमात्मानमेनमाद्यंतवर्जितम् । ध्यानयोगैः समाधौ च भावयामि निरंतरम्

म्हणून मी आद्यंतवर्जित अशा या परमात्म्याचे ध्यानयोगांनी, समाधीत स्थित होऊन, अखंड चिंतन करीत असतो।

Verse 119

तदेवं नावयोर्भेदो विद्यते पारमार्थिकः । भेदं च तारतम्यं च मूढा एव वितन्वते

अशा रीतीने परमार्थतः आमच्यात कोणताही खरा भेद नाही; भेद व तारतम्य हे केवळ मूढच पसरवितात।

Verse 120

मयि भक्त्यवसाने तु हरेः संदर्शनेन च । क्रोधदर्पाभिभूतत्वान्न मुक्तिं प्राप्नुवंति ते

परंतु माझ्यावरील भक्ती संपल्यावर, हरीचे दर्शन झाले तरी ते मुक्ती प्राप्त करीत नाहीत; कारण क्रोध व दर्प यांनी ते ग्रासलेले असतात।

Verse 121

आवयोस्तु प्रभावेन ते पुनर्द्धौतकल्मषाः । ब्रह्मर्षीणां कुले जन्म संप्राप्ता मुक्तिहेतुकम्

तथापि आमच्या दोघांच्या प्रभावाने ते पुन्हा कल्मष धुऊन शुद्ध होतात आणि ब्रह्मर्षींच्या कुळात जन्म प्राप्त करतात—जो मुक्तीचे कारण ठरतो।

Verse 122

ब्रह्मचारिव्रता दूर्ध्वं योगं पाशुपतं श्रिताः । प्राचीनकर्मसंस्कारात्ते पुनर्मामुपासते

ब्रह्मचर्यव्रत पाळून ते उन्नत पाशुपतयोगाचा आश्रय घेतात; आणि प्राचीन कर्मसंस्कारांमुळे ते पुन्हा मला उपासतात।

Verse 123

भक्तियोगेन चास्थाय व्रतं पाशुपतादिकम् । श्मशानवासिनो नग्ना अपरे चैकवाससः

भक्तियोगाचा आधार घेऊन ते पाशुपत इत्यादी व्रते स्वीकारतात—काही श्मशानात राहतात, काही नग्न राहतात, तर काही एकच वस्त्र धारण करतात।

Verse 124

भिक्षाभुजो भूतिभृतो मल्लिंगान्यर्च्चयंति ते । तथा मदेकाग्रधियो मद्ध्यानैकदृढव्रताः

ते भिक्षेवर जगतात व भस्म धारण करतात; माझ्या लिंगचिन्हांची ते पूजा करतात. त्यांची बुद्धी माझ्यात एकाग्र असते आणि केवळ माझ्या ध्यानाच्या एका दृढ व्रतात ते स्थिर असतात।

Verse 125

ये त्वामपि नमस्यंति जगतां मम चेश्वरीम् । देहावसानयोगेन मुक्तिं तेषां ददाम्यहम्

जे तुलाही नमस्कार करतात—हे जगताची आणि माझीही अधीश्वरी—त्यांना देहाच्या अंतकाळी त्या अंतिम योगाने मी मुक्ती देतो।

Verse 126

सारूप्यसालोक्यमयीं मय्यावेशितचेतसाम् । सायुज्यमुक्तये नायं योगः पाशुपतो यतः । स्मृत्याचारेण मुनिभिः स सद्भिस्तेन गर्हितः

ज्यांचे चित्त माझ्यात विलीन आहे, त्यांना हा मार्ग सारूप्य व सालोक्य इत्यादी फल देतो; पण सायुज्य-मुक्तीसाठी पाशुपतयोग साधन नाही. स्मृतिविहित आचाराला विरोध असल्यामुळे मुनि व सत्पुरुष त्याची निंदा करतात।

Verse 127

द्विजा ऊचुः । तीर्थयात्राप्रसंगेन तानि होपगतान्द्विजान् । स्वमानमुपनेष्यामो भक्त्यावर्ज्जितमानसान्

द्विज म्हणाले—तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने येथे आलेले, ज्यांच्या मनात भक्ती नाही, अशा ब्राह्मणांना आम्ही पुन्हा आत्मसंयम व सदाचारात स्थिर करू।

Verse 128

शुचिभिक्षान्नकौपीनकमण्डल्वादिसत्कृताः । अनन्यकार्य्याः सततमिहागत्य तपस्विनः

शुद्ध भिक्षा-अन्न, कौपीन, कमंडलू इत्यादींनी सत्कृत असे तपस्वी—ज्यांना दुसरे कार्य नाही—सतत येथे येऊन तपश्चर्येत तल्लीन होऊन राहतात।

Verse 129

भवत्प्रदत्तैर्विविधैरुपहारैरतंद्रिताः । तत्त्वतस्तत्त्वसंख्यास्ते शिवधर्मैकतत्पराः

तुम्ही दिलेल्या विविध उपहारांनी ते न थकता पोसले जातात; ते खरेच तत्त्वज्ञ आहेत आणि शिवधर्माच्या एकमेव मार्गात पूर्णतः तत्पर आहेत।

Verse 130

श्रीसोमेश्वरमभ्यर्च्य तव श्रेयोऽभिवर्द्धकाः । मुक्तिमंते गमिष्यंति देवस्यातिसुदुर्ल्लभाम्

श्री सोमेश्वराची आराधना करून आणि त्याद्वारे तुमचे श्रेय वाढवून, ते शेवटी देवाने दिलेली अत्यंत दुर्लभ मुक्ती प्राप्त करतील।

Verse 131

ततोऽन्येऽथ ततोऽप्यन्ये ततश्चान्ये तपोधना । परीक्षितास्तु तेऽस्माभिर्भवितारो निशापते

मग इतर, आणि त्यानंतरही इतर—तपोधन असे अनेक—येतील; आणि हे निशापते, त्यांचीही आमच्याकडून परीक्षा होईल।

Verse 132

द्विजा ऊचुः । इत्याह भगवान्देव्या पृष्टः स च त्रिलोचनः । तत्रैव नारदः सर्वं संवादं शिवयेरितम्

द्विज म्हणाले—देवीने विचारल्यावर त्रिलोचन भगवान असे बोलले. तेथेच नारदाने शिवा (पार्वती) यांनी उच्चारलेला सर्व संवाद ऐकला.

Verse 133

श्रुत्वा नः कथयामास कथां गोष्ठीषु पृच्छताम् । तव चास्माभिरधुना सर्वमेतदुदीरितम्

ते ऐकून नारदाने आमच्या गोष्ठीत, विचारल्यावर, ती कथा सांगितली; आणि आता आम्ही हे सर्व तुला निवेदन केले आहे.

Verse 134

एवमुक्तस्तु तैः प्रीतः सोमः स्वभवनं ययौ । तदाज्ञया च तत्सर्वं यथोक्तं तेऽपि कुर्वते

त्यांनी असे सांगितल्यावर प्रसन्न झालेला सोम आपल्या धामास गेला; आणि त्याच्या आज्ञेने तेही सांगितल्याप्रमाणे सर्व काही करीत आहेत.

Verse 135

देव्युवाच । एवं प्रभावो देवेशः सोमेशः पापनाशनः । केनोपायेन तुष्येत व्रतेन नियमेन वा

देवी म्हणाली—देवेश सोमेश्वर, पापनाशक, याचा असा प्रभाव आहे. तो कोणत्या उपायाने तुष्ट होतो—कोणत्या व्रताने की कोणत्या नियमाने?

Verse 136

ईश्वर उवाच । कथयामि स्फुटं धर्म्मं मानुषाणां हिताय वै । स येन तुष्यते देवः शृणु त्वं सुरसुन्दरि

ईश्वर म्हणाले—मानवांच्या हितासाठी मी धर्म स्पष्ट सांगतो. हे सुरसुंदरी, ज्याने देव तुष्ट होतो ते तू ऐक.

Verse 137

नित्योपवासनक्तानि व्रतानि विविधानि च । तीर्थे दानानि सर्वाणि पात्रे दत्तान्यशेषतः

नित्य उपवास, नक्तव्रत व विविध व्रते; तसेच तीर्थस्थानी योग्य पात्रास सर्व प्रकारची दाने पूर्णत्वाने अर्पण करणे—ही सर्व साधने भगवंतास प्रिय आहेत।

Verse 138

तपश्च तप्तं तेनैव स्नातं तेनैव पुष्करे । केदारे तु जलं तेन गत्वा पीतं तु निश्चितम्

त्यानेच खरे तप केले; त्यानेच पुष्करात स्नान केले; आणि केदारास जाऊन त्यानेच तेथील पवित्र जल निश्चयाने प्राशन केले।

Verse 139

तेन दृष्टं वरारोहे ज्योतिर्लिंगं महाप्रभम् । सोमवारव्रतं दिव्यं येन चीर्णं तु संश्रये

हे वरारोहे! त्यानेच महाप्रभ ज्योतिर्लिंगाचे दर्शन घेतले; आणि त्यानेच दिव्य सोमवारव्रत विधिपूर्वक आचरले—हे मी निश्चयाने सांगतो।

Verse 140

किमन्यैर्बहुभिर्दानैर्दत्तैः पात्रेषु सुन्दरि

हे सुंदरी, मग इतर अनेक दानांची काय गरज—जरी ती योग्य पात्रांना दिली तरी?

Verse 141

पूजितं येन भावेन सोमवारदिनाष्ट कम् । तेन सर्वं कृतं देवि चीर्णं तत्र महाव्रतम्

देवी, जो आठ सोमवारांच्या क्रमात भावाने पूजन करतो—त्याने सर्व काही केले; जणू तेथेच महाव्रत पूर्णत्वाने आचरले गेले।

Verse 142

इतिहासमिमं पूर्वं कथयामि तव प्रिये । यथावृत्तं महादेवि सोमवारव्रतं प्रति

प्रिये, हे महादेवी! सोमवार-व्रताविषयी हा प्राचीन इतिहास जसा घडला तसाच मी आता तुला सांगतो।

Verse 143

ईश्वर उवाच । कैलासस्य महेशानि उत्तरे च व्यवस्थिता । निषधोपरि विस्तीर्णा पुरी नाम स्वयंप्रभा

ईश्वर म्हणाले—हे महेशानी! कैलासाच्या उत्तरेस निषध पर्वतावर ‘स्वयंप्रभा’ नावाची विस्तीर्ण नगरी वसलेली आहे।

Verse 144

नानारत्नसुशोभाढ्या नानागन्धर्वसंकुला । सर्वावयवसंपूर्णा शक्रस्येवामरावती

ती नगरी नानाविध रत्नांच्या तेजाने शोभित, अनेक गंधर्वांनी गजबजलेली, सर्व गुणांनी परिपूर्ण—जणू शक्राची अमरावतीच होती।

Verse 145

घनवाहननामा च गन्धर्वस्तत्र तिष्ठति । भुंक्ते तत्र महाभोगान्देवैरपि सुदुर्लभान्

तेथे घनवाहन नावाचा एक गंधर्व राहात असे; आणि तो तेथे असे महाभोग भोगत असे, जे देवांनाही अत्यंत दुर्लभ आहेत।

Verse 146

नवयौवनसंयुक्ता भार्या तस्य मनोहरा । प्रौढवाक्या सुशीला च पीनोन्नतपयोधरा

त्याची पत्नी मनोहर होती—नवयौवनयुक्त, वाणीने प्रौढ, स्वभावाने सुशीला, आणि पीनोन्नत स्तनयुग्म असलेली सुलक्षणा।

Verse 147

तया सार्द्धं तु सम्भोगान्भुंक्ते गंधर्वनायकः । उत्पन्ना तस्य कालेन पुत्री पुत्राष्टकोपरि

तिच्यासह गंधर्वनायकाने दाम्पत्यसुखाचा उपभोग केला; कालांतराने आठ पुत्रांनंतर त्याला एक कन्या उत्पन्न झाली।

Verse 148

सर्वावयवसंपन्ना सर्वविज्ञानवेदिनी । गंधर्वसेना विख्याता नाम्ना सा परमेश्वरि

हे परमेश्वरी! ती सर्वांगसंपन्न व सर्वविद्यांमध्ये पारंगत होती; ‘गंधर्वसेना’ या नावाने ती विख्यात झाली।

Verse 149

कन्यानां तु सहस्रेषु प्रवरा रूपशालिनी । कौतूहलेन सा पित्रा प्रोक्ता क्रीडस्व भामिनि

हजारो कन्यांमध्ये ती श्रेष्ठ व रूपवती होती. स्नेहयुक्त कौतूहलाने पित्याने तिला म्हटले— “क्रीडा कर, हे भामिनि!”

Verse 150

उद्याने रमणीयेऽत्र नानाद्रुमलताकुले । वृक्षैरनेकैः संकीर्णे फलपुष्पसमन्विते

येथे या रमणीय उद्यानात नानाविध वृक्ष व लता आहेत; अनेक वृक्षांनी दाट, फळे-फुले यांनी समृद्ध आहे।

Verse 151

एवं सा रमते नित्यं कन्यापरिवृता सदा । एवं दृष्ट्वा क्रीडमाना माता भर्तारमब्रवीत्

अशा रीतीने ती दररोज रमते, सदैव कन्यांनी वेढलेली असे. तिला असे खेळताना पाहून मातेने पतीला सांगितले।

Verse 152

जीवितं निष्फलं स्वामिन्मम ते सह बांधवैः । यस्येदृशी गृहे कन्या तिष्ठते भर्तृवर्ज्जिता

स्वामी! अशी कन्या घरात पतीविना राहते तोवर माझे, तुमचे आणि आपल्या बांधवांचे जीवन निष्फळ आहे.

Verse 153

इत्युक्तः स तु गंधर्वो भार्यां वचनमब्रवीत् । अन्वेषयामि भर्त्तारं पुत्र्यर्थे तु मनोहरम्

असे ऐकून तो गंधर्व पत्नीला म्हणाला—“कन्येसाठी मी मनोहर व योग्य वर शोधीन.”

Verse 154

इत्युक्त्वाऽह्वाप यामास पुत्रीं तां घनवाहनः । आहूता पितृमातृभ्यां त्वरिताऽगत्य सुन्दरि

असे बोलून घनवाहनाने आपल्या कन्येला बोलावले. आई-वडिलांनी हाक मारताच ती सुंदरी त्वरित आली.

Verse 155

अनुक्रमेण सर्वेषां पतिता पादयोः शुभा । आदेशं देहि मे तात कि नु कार्यं मयाऽधुना

त्या शुभ कन्येने क्रमाने सर्वांच्या पायांवर लोटांगण घातले व म्हणाली—“तात, मला आज्ञा द्या; आता मी काय करू?”

Verse 156

उक्तं च घनवाहेन हर्षितेन वचस्ततः । हे पुत्रि तव यः कश्चिद्वरः संप्रति रोचते । दिव्यं द्रक्ष्ये त्वत्सदृशं गंधर्वाणां शिरोमणिम्

तेव्हा हर्षित घनवाहन म्हणाला—“हे मुली, आत्ता तुला जो वर रुचेल, तुझ्यासारखा दिव्य—गंधर्वांचा शिरोमणी—असा वर मी तुला दाखवीन.”

Verse 157

इत्युक्ता क्रोधताम्राक्षी पितरं वाक्यमब्रवीत् । मम रूपस्य कोट्यंशे किं कोप्यस्ति जगत्त्रये । तच्छ्रुत्वा चाद्भुतं वाक्यं पिता माता च मोहितौ

असे ऐकून क्रोधाने तांबडे झालेले नेत्र असलेल्या कन्येने पित्याला म्हटले— “त्रैलोक्यात माझ्या रूपाचा कोटीवा अंश तरी कोणाकडे आहे काय?” हे अद्भुत वचन ऐकून पिता व माता दोघेही विस्मयाने मोहित झाले।

Verse 158

सर्वे विषादमापन्ना बांधवाश्च परे जनाः । अशोभनमिदं वाक्यं कन्यया यत्प्रभाषितम् । इत्युक्त्वा तु गताः सर्वे जननीजनबांधवाः

मग सर्व बांधव व इतर लोक विषादग्रस्त झाले आणि म्हणाले— “कन्येने उच्चारलेले हे वचन शोभणारे नाही।” असे म्हणून जननीकडील लोक व सर्व नातेवाईक तेथून निघून गेले।

Verse 159

सा तत्रैव महोद्याने रमते सखिसंयुता । हिंडोलके समारूढा वसंते मासि भामिनि

ती तेथेच त्या विशाल उद्यानात सख्यांसह क्रीडेत रमली. वसंतमासात ती सुंदरी झुल्यावर आरूढ होऊन आनंद मानू लागली.

Verse 160

तावद्दिव्यविमानस्थः शिखण्डी गणनायकः । गच्छन्खे ददृशे कन्यां रूपौदार्य्यसमाकुलाम्

तेवढ्यात दिव्य विमानात स्थित गणनायक शिखंडी आकाशमार्गे जात असता त्या कन्येला पाहू लागला, जी रूपवैभव व यौवनशोभेने परिपूर्ण होती.

Verse 161

गीतवाद्येन नृत्येन रमतीं दुदुभिस्वनैः । स माध्याह्निकसंध्यायामवतीर्य विमानतः

ती कन्या गीत-वाद्य-नृत्यात, दुंदुभीच्या निनादात रमली होती. तेव्हा शिखंडी माध्याह्निक संध्याकाळी आपल्या विमानातून उतरून खाली आला.

Verse 162

क्रीडमानोऽप्सरोभिस्तु तत्रोद्याने स्थितस्ततः । शुश्राव वाक्यं कन्याया गंधर्वदुहितुस्तदा

तेव्हा तो अप्सरांसह क्रीडा करीत त्या उद्यानात उभा असता, गंधर्वकन्येचे वचन त्याने ऐकले।

Verse 163

न कोऽपि सदृशो लोके मम रूपेण दृश्यते । देवो वा दानवो वापि कोट्यंशे मम रूपतः

माझ्या रूपासारखा या लोकी कोणीच दिसत नाही. देव असो वा दानव—माझ्या रूपाच्या कोट्यंशाइतकाही कोणी नाही.

Verse 164

इति वाक्यं ततः श्रुत्वा गणः क्रोधसमन्वितः । शशाप तां सुचार्वंगीं साहंकारां गणेश्वरः

हे वचन ऐकून तो गण क्रोधाने भरला; अहंकारयुक्त त्या सुचारु अंगांच्या कन्येला, हे गणेश्वर, त्याने शाप दिला.

Verse 165

गण उवाच । मां दृष्ट्वा यद्विशालाक्षि रूपसौभाग्यगर्विता । समाक्षिपसि गंधर्वान्देवाद्यांश्चैव गर्विता

गण म्हणाला—हे विशालाक्षी! रूप-सौभाग्याच्या गर्वाने मदोन्मत्त होऊन, मला पाहून तू गर्वाने गंधर्वांनाही व देवांनाही तुच्छ लेखतेस.

Verse 166

तस्मात्ते गर्वसंयुक्ते कुष्ठमंगे भविष्यति । श्रुत्वा शापं ततः कन्या भयभीता तपस्विनी

म्हणून, हे गर्वयुक्ते! तुझ्या अंगावर कुष्ठ होईल. हा शाप ऐकून ती कन्या भयभीत होऊन तपस्विनीसारखी व्याकुळ झाली.

Verse 167

साष्टांगं प्रणिपत्याथानुग्रहार्थमयाचत । भगवन्मम दीनायाः शापस्यानुग्रहं प्रभो । प्रयच्छ त्वं महा भाग नैवं कर्त्री पुनः क्वचित्

ती साष्टांग दंडवत् प्रणाम करून अनुग्रहासाठी विनवू लागली— “भगवन्, प्रभो! मी दीन आहे; माझ्या या शापाविषयी कृपा करून अनुग्रह द्या. महाभाग! प्रसाद करा; मी पुन्हा कधीही असे कर्म करणार नाही।”

Verse 168

इत्युक्तस्तव कारुण्याच्छिखण्डी गणनायकः । अनुग्रहं ददौ तस्या गंधर्वदुहितुस्तदा

असे ऐकून, तुमच्या करुणेने प्रेरित होऊन गणनायक शिखण्डीने त्या गंधर्वकन्येला तेव्हा अनुग्रह प्रदान केला।

Verse 169

शिखण्ड्युवाच । जातिरूपेण संयुक्तो विद्याहंकारसंपदा । यो येन गर्वितः प्राणी स तं प्राप्य विनश्यति

शिखण्डी म्हणाला— “जन्म व रूप यांनी युक्त, तसेच विद्या, अहंकार व संपदा यांनी संपन्न असा जो प्राणी ज्या गोष्टीचा गर्व करतो, तीच गोष्ट मिळताच तो नाश पावतो।”

Verse 170

तस्माद्गर्वो नैव कार्यो गर्वस्यैतत्फलं स्मृतम् । शृणुष्वानुग्रहं बाले श्रुत्वा चैवावधारय

“म्हणून गर्व कधीही करू नये—हेच गर्वाचे फळ मानले आहे. आता, बाळे, माझा अनुग्रह ऐक; ऐकून तो मनात दृढ धर।”

Verse 171

हिमवद्वनमध्यस्थो गोशृंग ऋषिपुंगवः । करिष्यत्युपकारं स एवमुक्त्वा गतः प्रिये

“हिमालयाच्या वनाच्या मध्यभागी गोशृंग नावाचे ऋषिपुंगव राहतात; तेच तुझा उपकार करतील.” असे बोलून, हे प्रिये, तो निघून गेला।

Verse 172

तावत्संध्या समायाता तत्क्षणाद्भुवनांतरे

तेवढ्यात संध्या आली; त्याच क्षणी जणू कथाप्रवाह दुसऱ्या लोकातील प्रसंगाकडे वळला।

Verse 173

ततो गंधर्व्वतनया भग्नोत्साहा नतानना । परित्यज्य वनं रम्यमागता पितुरंतिके

मग गंधर्वाची कन्या—उत्साह हरपून, मुख खाली घालून—ते रम्य वन सोडून पित्याजवळ आली।

Verse 174

कथयामास तत्सर्वं कारणं कुष्ठसंभवम् । तच्छ्रुत्वा शोकसंतप्तौ पितरौ विगतप्रभौ

तिने कुष्ठ उत्पन्न होण्याचे सर्व कारण सांगितले. ते ऐकून आई-वडील शोकाने होरपळले आणि त्यांची पूर्वकांती मावळली.

Verse 175

हिमवंतं गिरिं प्राप्तौ त्वरितौ सुतया सह । गोशृंगस्य ऋषेस्तत्र ददृशाते तथाश्रमम्

ते मुलीसह घाईघाईने हिमवान पर्वतावर पोहोचले. तेथे त्यांनी ऋषी गोशृंगांचा आश्रम पाहिला.

Verse 176

तत्र मध्यस्थितं दृष्ट्वा गोशृंगमृषिपुंगवम् । प्रणम्य दण्डवद्भूमौ स्तुत्वा स्तोत्रैरनेकधा

तेथे मध्यभागी विराजमान ऋषिपुंगव गोशृंगांना पाहून त्यांनी भूमीवर दंडवत् प्रणाम केला आणि अनेक स्तोत्रांनी विविध रीतीने स्तुती केली.

Verse 177

उपविष्टोग्रतस्तस्य प्रणिपत्य पुनःपुनः । प्रोवाच वचनं तत्र पूर्ववृत्तं यथाऽभवत्

तो त्याच्या समोर बसून वारंवार नमस्कार करून, तेथे पूर्वी जे घडले ते जसेच्या तसे शब्दांनी सांगू लागला।

Verse 178

कथिते चैव वृत्तांते पुनः पप्रच्छ कारणम् । पृष्टे तु कारणे तत्र गंधर्वः प्रोक्तवांस्तदा

वृत्तांत सांगितल्यावर त्याने पुन्हा कारण विचारले; आणि तेथे कारण विचारताच गंधर्वाने तेव्हा उत्तर दिले।

Verse 179

गंधर्व उवाच । दुहितुर्मे शरीरं तु व्याधिकुष्ठेनपीडितम् । येनोपशमनं याति तत्त्वं कर्त्तुमिहार्हसि

गंधर्व म्हणाला—“माझ्या कन्येचे शरीर कुष्ठरोगाने पीडित आहे. ज्याने त्याचे शमन होईल तो खरा उपाय येथे सांगावा.”

Verse 180

प्रसादं कुरु विप्रर्षे मम दीनस्य सांप्रतम् । यथा कुष्ठं शमं याति मम पुत्र्यास्तु कारणम्

“हे विप्रर्षे, या क्षणी माझ्या दीनावर कृपा करा; माझ्या कन्येचे कुष्ठ शमावे यासाठीचा उपाय सांगा.”

Verse 181

गोशृंग उवाच । भारते तु महातेजास्तिष्ठत्युदधिसन्निधौ । देवः सोमेश्वरोनाम सर्वदेवनमस्कृतः

गोशृंग म्हणाले—“भारतात समुद्राच्या सान्निध्यात एक महातेजस्वी देव विराजमान आहे; त्याचे नाव सोमेश्वर, ज्याला सर्व देव नमस्कार करतात.”

Verse 182

क्षणं कृत्वा हि संपूज्य एकाहारेण मानवैः । सर्वव्याधिविनाशाय सर्वकार्यार्थसिद्धये

नियमाने काही काळ राहून आणि विधिपूर्वक त्यांची पूजा करून, मनुष्य एक वेळ भोजन केल्याने सर्व व्याधींचा नाश व सर्व कार्य-अर्थांची सिद्धी प्राप्त करतात।

Verse 183

सोमवारव्रतेनेशं समाराधय शंकरम् । एवं कृते व्याधिनाशस्तव पुत्र्या भविष्यति

सोमवार-व्रताने ईश्वर शंकराची भक्तिभावाने आराधना कर. असे केल्यास तुझ्या कन्येचा रोगनाश नक्की होईल.

Verse 184

ईश्वर उवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा महर्षेर्भावितात्मनः । तत्र गंतुं मनश्चक्रे सोमेशाराधनं प्रति

ईश्वर म्हणाले—भावितात्मा महर्षींचे ते वचन ऐकून त्याने तेथे जाण्याचा निश्चय केला आणि सोमेश्वराच्या आराधनेसाठी मन दृढ केले.