Adhyaya 278

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि शूलस्थानमिति श्रुतम् । देविकायास्तटे रम्ये भास्करं वारितस्करम्

ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी, त्यानंतर ‘शूलस्थान’ म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या स्थानी जावे. देविका नदीच्या रम्य तीरावर ‘वारितस्कर’ (चोरांना आवरणारा) भास्कर देव विराजमान आहे.

Verse 2

यत्रातपत्तपो घोरं वाल्मीकिर्मुनिपुंगवः । वाल्मीकिनामा विप्रर्षिर्यत्र सिद्धो महामुनिः

तेथेच मुनिश्रेष्ठ वाल्मीकींनी घोर तप केले. त्याच स्थानी ‘वाल्मीकी’ नावाचे ब्राह्मण-ऋषी महामुनी सिद्धीला प्राप्त झाले.

Verse 3

यत्र सप्तर्षयो मुष्टास्तेनैव मुनिना प्रिये । तस्यैव पश्चिमे भागे मरीचिप्रमुखा द्विजाः

हे प्रिये, तेथेच त्या मुनिने सप्तर्षींना ‘मुष्ट’ म्हणजेच आवळून धरून ठेवले. त्याच स्थळाच्या पश्चिम भागात मरीचीप्रमुख द्विज वास करतात.

Verse 4

देव्युवाच । कथं तु सिद्धो वाल्मीकिः कथं चौर्येऽकरोन्मनः । कथं सप्तर्षयो मुष्टा एतन्मे वद शंकर

देवी म्हणाली—वाल्मीकी सिद्ध कसा झाला? त्याने चोरीकडे मन कसे वळवले? सप्तर्षी कसे पकडले गेले? हे शंकर, मला हे सांगा.

Verse 5

ईश्वर उवाच । आसीत्पूर्वं द्विजो देवि नाम्ना ख्यातः शमीमुखः । गार्हस्थ्ये वर्तमानस्य तस्य पुत्रो व्यजायत । वैशाख इति नाम्नाऽसौ रौद्रकर्मा व्यजायत

ईश्वर म्हणाले—हे देवी, पूर्वी ‘शमीमुख’ नावाचा प्रसिद्ध द्विज होता. तो गृहस्थाश्रमात असताना त्याला एक पुत्र झाला; त्याचे नाव वैशाख, आणि तो रौद्र कर्मांकडे प्रवृत्त झाला.

Verse 6

मुक्त्वैकां गुरुशुश्रूषां नान्यत्किंचिदसौ द्विजः । अकरोच्छोभनं कर्म दिवाप्रभृति नित्यशः

गुरुसेवेचे एकच कार्य सोडून त्या द्विजाने दुसरे कोणतेही सत्कर्म केले नाही. दिवस उगवताच तो नित्य अनाचारी व अशोभनीय कर्मांत गुंतत असे.

Verse 7

अथ कालेन महता पितरौ तस्य तौ प्रिये । वार्द्धक्यभावमापन्नौ भर्तव्यौ तस्य विह्वलौ

खूप काळ गेल्यावर त्याचे प्रिय आई-वडील वार्धक्याला पोहोचले. अशक्त व व्याकुळ होऊन पालनपोषणासाठी ते त्याच्यावरच अवलंबून राहिले.

Verse 8

स नित्यं पदवीं गत्वा मुष्ट्वा लोकान्स्वशक्तितः । द्रव्यमादाय पितरौ भार्यां चापि पुपोष च

तो रोज रस्त्यावर जाऊन आपल्या शक्तीनुसार लोकांना लुटत असे. मिळवलेले धन घेऊन तो आई-वडील आणि पत्नी यांचेही पालनपोषण करी.

Verse 9

कस्यचित्त्वथ कालस्य तेन मार्गेण गच्छतः । सप्तर्षींश्च तदापश्यत्तीर्थयात्रापरायणान्

नंतर एका वेळी, त्याच मार्गाने जात असताना त्याने सप्तर्षींना पाहिले; ते तीर्थयात्रेत पूर्णतः तत्पर होते.

Verse 10

तान्दृष्ट्वा यष्टिमुद्यम्य भर्त्सयन्प रुषाक्षरैः । वाक्यैरुवाच तान्सर्वांस्तिष्ठध्वमिति भूरिशः

त्यांना पाहून त्याने काठी उगारली आणि कठोर शब्दांनी धारेवर धरत सर्वांना म्हणाला—“थांबा!”—तो फारच उद्धट होता.

Verse 11

अथ ते मुनयः शांताः समलोष्टाश्मकांचनाः । समाः शत्रौ च मित्रे च रोषरागविवर्जिताः

तेव्हा ते मुनि शांत होते; मातीचा ढेला, दगड आणि सुवर्ण यांना समान मानत. शत्रू व मित्र यांमध्येही समभाव ठेवून क्रोध व आसक्तीपासून मुक्त होते.

Verse 12

अस्माकं दर्शनं चास्य संभाष्यमृषिभिः सह । संजातं निष्फलं मा स्यादित्युवाचांगिरा वचः

“त्याचे दर्शन आणि ऋषींशी झालेला हा संवाद—आपला—निष्फळ ठरू नये,” असे वचन अंगिरांनी उच्चारले.

Verse 13

अंगिरा उवाच । भोभोस्तस्कर मे वाक्यं शृणुष्वावहितः क्षणात् । आत्मनस्तु हितार्थाय सत्यं चैव वदाम्यहम् । तव कः पोष्यवर्गोऽस्ति तच्च सर्वं वदस्व मे

अंगिरा म्हणाले—“अरे तस्करा, क्षणभर सावध होऊन माझे वचन ऐक. तुझ्या हितासाठी मी सत्यच बोलतो. तुझ्यावर कोण कोण पोसले जातात? ते सर्व मला सांग.”

Verse 14

तस्कर उवाच । स्यातां मे पितरौ वृद्धौ भार्यैकाऽपत्यवर्ज्जिता । एका दासी ह्यहं षष्ठो नान्यदस्त्यधिकं मुने

तस्कर म्हणाला—“माझे दोन वृद्ध माता-पिता आहेत, एक पत्नी आहे—अपत्य नाही. एक दासी आहे; मी सहावा. हे मुने, यापेक्षा अधिक काही नाही.”

Verse 15

अंगिरा उवाच । गत्वा पृच्छस्व तान्सर्वान्पुष्टान्पापार्जितैर्धनैः । अहं करोमि पापानि सर्वे यूयं तु भक्षकाः

अंगिरा म्हणाले—“जा, पापाने मिळवलेल्या धनाने जे पोसले जातात त्या सर्वांना विचार—‘पाप मी करतो, पण भोग तुम्ही सर्वजण घेता.’”

Verse 16

तत्पापं भविता कस्य कथयंत्विति मे लघु । तथैव गत्वा पप्रच्छ पितरौ तावथोचतुः

तो म्हणाला—“ते पाप कोणाचे होईल? मला लवकर सांगा।” असे म्हणून तो गेला व आई-वडिलांना विचारले; तेव्हा ते दोघे बोलले.

Verse 17

मातापितरावूचतुः । एकः पापानि कुरुते फलं भुंक्ते महा जनः । भोक्तारो विप्रमुच्यंते कर्ता दोषेण लिप्यते

आई-वडील म्हणाले—“एक जण पाप करतो, पण त्याचे फळ एखादा ‘महाजन’ भोगतो. भोगणारे कधी मुक्त होतात; परंतु कर्ता दोषाने लिप्त होतो.”

Verse 18

यः करोत्यशुभं कर्म कुटुंबार्थं तु मंदधीः । आत्मा न वल्लभस्तस्य नूनं पुंसः सुपापिनः

जो मंदबुद्धी मनुष्य कुटुंबासाठी अशुभ कर्म करतो, तो निश्चयच महापापी; त्याला स्वतःचा आत्माही प्रिय नसतो.

Verse 19

ईश्वर उवाच । तयोः स वचनं श्रुत्वा पुनर्भीतमनास्तदा । तयोस्तु संनतिं कृत्वा पितरौ पुनरब्रवीत्

ईश्वर म्हणाले—त्यांचे वचन ऐकून तो पुन्हा मनात भयभीत झाला. त्यांना नमस्कार करून तो आई-वडिलांना पुन्हा म्हणाला.

Verse 20

युवाभ्यां हितमेवाहं यत्करोम्यशुभं क्वचित् । तस्यांशं भुज्यते किंचिद्युवाभ्यां वा न वोच्यताम्

मी कधी कधी जे अशुभ करतो, तेही तुमच्या हितासाठीच करतो. म्हणून त्यातील काही अंश तुम्ही भोगा—किंवा मला तरी रोखू नका.

Verse 21

पितरावूचतुः । पूर्वे वयसि पुत्र त्वमावाभ्यां पाल्य एव हि । उत्तरे तु वयं पाल्याः सम्यक्पुत्र त्वया पुनः

आई-वडील म्हणाले—पुत्रा, तुझ्या बालवयात आम्ही दोघांनी तुला नक्कीच सांभाळले; पण आमच्या वृद्धावस्थेत आता तूच आम्हांला योग्य रीतीने सांभाळले पाहिजेस।

Verse 22

इतरेतरधर्मोऽयं निर्दिष्टः पद्मयोनिना । आवाभ्यां यत्कृतं कर्म युष्मदर्थं शुभाशुभम् । भोक्ष्यामो वयमेवेह तत्सर्वं नात्र संशयः

हा परस्पर धर्म पद्मयोनी (ब्रह्मा) यांनी सांगितला आहे. तुमच्यासाठी आम्ही जे शुभ-अशुभ कर्म केले, त्याचे सर्व फळ आम्हीच येथे भोगू—यात संशय नाही।

Verse 23

अथ त्वमपि यद्वत्स प्रकरोषि शुभाशुभम् । भोक्ष्यसे सकलं तद्वत्स्वयं नान्यः परत्र च

आणि वत्सा, तू जे काही शुभ किंवा अशुभ करशील, त्याचे सर्व फळ तूच स्वतः भोगशील; परलोकात दुसरा कोणी नाही।

Verse 24

अवश्यं स्वयमश्नाति कृतं कर्म शुभाशुभम् । तस्मान्नरेण कर्तव्यं शुभं कर्म विपश्चिता

मनुष्याने केलेल्या शुभ-अशुभ कर्माचे फळ तो नक्कीच स्वतः भोगतो. म्हणून विवेकी पुरुषाने केवळ शुभ कर्मच करावे।

Verse 25

चौर्यं वाथ कृषिं वाथ कुसीदं वाथ पुत्रक । वाणिज्यमथवा प्रेष्यं कृत्वाऽस्माकं च भोजनम् । अहर्निशं त्वया देयं न दोषोऽस्मासु पुत्रक

पुत्रा, चोरीने असो वा शेतीने असो, व्याजाने असो वा व्यापाराने किंवा सेवेकरी होऊन—कसेही करून आमचे भोजन तुला अहोरात्र द्यावे लागेल. यात आमचा दोष नाही, पुत्रा।

Verse 26

ताभ्यां तद्वचनं श्रुत्वा ततो भार्यामभाषत । तदेव वाक्यं साऽवोचद्यत्प्रोक्तं गुरुभिः पुरा । ततो वैराग्यमापन्नो वैशाखो मुनिसत्तमः

त्यांचे वचन ऐकून तो पत्नीशी बोलला. पूर्वी गुरूंनी सांगितलेले तेच वाक्य पत्नीनेही पुन्हा उच्चारले. तेव्हा मुनिश्रेष्ठ वैशाखाच्या अंतःकरणात वैराग्य उत्पन्न झाले.

Verse 27

गर्हयन्नेवमात्मानं भूयोभूयः सुदुःखितः । धिङ्मां दुष्कृतकर्माणं पापकर्मरतं सदा

अशा रीतीने अत्यंत दुःखी होऊन तो वारंवार स्वतःला धिक्कारू लागला—“धिक्कार असो मला! मी दुष्कृत्य करणारा, सदैव पापकर्मात रत आहे.”

Verse 28

विवेकेन परित्यक्तं सत्संगेन विवर्जितम् । यः करोति नरः पापं न सेवयति पंडितान् । न चात्मा वल्लभस्तस्य एतन्मे वर्तते हृदि

“जो मनुष्य विवेकाने परित्यक्त व सत्संगाविना राहून पाप करतो, आणि पंडितांची सेवा करीत नाही—तो स्वतःच्या आत्म्यालाही प्रिय नसतो. हाच विचार माझ्या हृदयात वसतो.”

Verse 29

एवं विकल्पहृदयो गत्वा स ऋषिसन्निधौ । उवाच श्लक्ष्णया वाचा गम्यतामिति सादरम्

अशा प्रकारे संकल्प-विकल्पांनी व्याकुळ झालेल्या हृदयाने तो ऋषींच्या सान्निध्यात गेला आणि मृदू वाणीने आदरपूर्वक म्हणाला—“आज्ञा असल्यास मी प्रस्थान करतो.”

Verse 30

वृसी प्रगृह्यतामेषा तथैव च कमण्डलुः । वल्कलानि च चीराणि मृगचर्माण्यशेषतः

“कृपया ही वृसी (आसन) घ्या, तसेच हा कमंडलू; आणि वल्कले, चीर-वस्त्रे व सर्व मृगचर्मेही स्वीकारा.”

Verse 31

क्षम्यतामपराधो मे दीनस्य कृपणस्य च । सत्संगेन वियुक्तस्य मूर्खस्य मुनिसत्तमाः

हे मुनिश्रेष्ठांनो, माझा अपराध क्षमा करा। मी दीन व कृपण, सत्संगापासून दूर झालेला मूर्ख आहे.

Verse 32

अद्यप्रभृति निवृत्तः कर्मणोऽस्याहमेव च । रौद्रस्य सुनृशंसस्य साधुभिर्गर्हितस्य च । तस्मात्कथयतास्माकं निवृत्तिं चास्य कर्मणः

आजपासून मी स्वतः या कर्मापासून निवृत्त होतो—जे क्रूर, अत्यंत निर्दयी व साधूंनी निंदिलेले आहे। म्हणून मला सांगा, यापासून पूर्णपणे कसे दूर व्हावे.

Verse 33

येन युष्मत्प्रसादेन पापान्मोक्षमहं व्रजे । उपवासोऽथ मन्त्रो वा नियमो वाथ संयमः

आपल्या कृपेने मी पापातून मोक्ष कसा मिळवू? उपवासाने, की मंत्राने, की नियम-व्रताने, अथवा संयमाने?

Verse 34

ऋषय ऊचुः । साधु पृष्टं त्वया वत्स तत्त्वमेकमनाः शृणु । संगृह्य कीर्तयिष्यामस्त्वयाऽख्येयं न कस्यचित्

ऋषी म्हणाले—वत्सा, तू उत्तम प्रश्न केला आहेस। एकाग्र मनाने एकच परम तत्त्व ऐक। आम्ही ते संक्षेपाने सांगू; हे सर्वांना सांगण्यासारखे नाही.

Verse 35

तेन जप्तेन पापत्मन्मोक्षं प्राप्स्यसि निश्चितम् । झाटघोटस्त्वया कीर्त्त्यो मन्त्रोऽयं चतुरक्षरः

त्याचा जप केल्याने, हे पापात्मन्, तू निश्चयच मोक्ष पावशील। ‘झाटघोट’—हा चार अक्षरी मंत्र तुला जपावा लागेल.

Verse 36

सर्वपापहरो नृणां स्वर्गमोक्षफलप्रदः । स तदैवं हि तैः प्रोक्तो वैशाखो मुनिपुंगवैः । तस्थौ जाप्यपरो नित्यं गतास्ते मुनिपुंगवाः

हे मनुष्यांचे सर्व पाप हरून स्वर्ग व मोक्षाचे फळ देणारे आहे—असेच श्रेष्ठ मुनिपुंगवांनी वैशाखास सांगितले. तो नित्य जपपरायण होऊन स्थिर राहिला आणि ते मुनिवर तेथून निघून गेले.

Verse 37

तस्यैवं जपतो देवि देविकायास्तटे शुभे । अनिशं गुरु भक्तस्य समाधिः समपद्यत

हे देवि! देविकेच्या शुभ तटावर असा जप करीत असता, गुरुभक्त त्या साधकास अखंड, निरंतर व सहज समाधी प्राप्त झाली.

Verse 38

क्षुत्पिपासा तदा नष्टा शुद्धिमायात्कलेवरम्

तेव्हा त्याची भूक व तहान नाहीशी झाली आणि त्याचे शरीर शुद्ध झाले.

Verse 39

मंत्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ । यादृशी भाव ना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी

मंत्र, तीर्थ, द्विज, देव, दैवज्ञ, वैद्य आणि गुरु—यांच्याविषयी जशी भावना असेल, तशीच सिद्धी प्राप्त होते.

Verse 40

निर्मलोऽयं स्वभावेन परमात्मा यथा हितः । उपाधिसंगमासाद्य विकारं स्फटिको यथा

हा परमात्मा स्वभावतः निर्मळ व हितकारी आहे; परंतु उपाधींच्या संसर्गाने तो विकारी झाल्यासारखा भासतो—जसा स्फटिक शेजारी ठेवलेल्या वस्तूच्या रंगाने बदलल्यासारखा दिसतो.

Verse 41

यथा च भ्रमरी वंध्या लब्ध्वा जीवमणुं क्वचित् । स्वस्थाने स्थाप्य तं ध्यायेद्भ्रमरी ध्यानसंयुता

जशी एखादी वंध्या भ्रमरी कुठे तरी सूक्ष्म जीवकण मिळवून, तो आपल्या निवासस्थानी ठेवते आणि ध्यानयुक्त होऊन त्याचेच अखंड चिंतन करते।

Verse 42

स तु तद्ध्यानसंवृद्धो जीवो भवति तादृशः । अन्ययोन्युद्भवो वापि तथा निदर्शनं सताम्

तो जीव त्या ध्यानानेच पोसला जाऊन तसाच स्वरूपवान होतो; आणि एका योनीतून दुसऱ्या योनीचा उद्भवही—सज्जनांनी याचेच उदाहरण मानले आहे।

Verse 43

आदिष्टो गुरुणा यश्च विकल्पं यदि गच्छति । नासौ सिद्धिमवाप्नोति मंदभाग्यो यथा निधिम्

गुरूंनी उपदेश दिल्यावरही जो जर संशय-विकल्पात पडतो, तो मंदभाग्य मनुष्य लपलेल्या निधीसारखी सिद्धी प्राप्त करत नाही।

Verse 44

एवं वर्षसहस्राणि समतीतानि भूरिशः । तस्य जाप्यपरस्यैव अमृतत्वं गतस्य च

अशा रीतीने अनेक सहस्र वर्षे लोटली; आणि त्या जपपरायणास अमृतत्वाची अवस्थाही प्राप्त झाली।

Verse 45

ततः कालक्रमेणैव वल्मीकेन स वेष्टितः । येनासौ सर्वतो व्याप्तो न च तं स बुबोध वै

नंतर काळाच्या ओघात तो वल्मीकाने वेढला गेला; तो सर्व बाजूंनी पसरून त्याला झाकून टाकला, तरीही त्याला त्याची जाणीव झाली नाही।

Verse 46

कस्यचित्त्वथकालस्य मुनयस्ते समागताः । तं प्रदेशं तु संप्रेक्ष्य सहाय्यमितरेतरम् । ऊचुः परस्परं सर्वे दत्त्वा चैव करैः करम्

काही काळानंतर ते मुनी तेथे आले. तो प्रदेश पाहून त्यांनी परस्परांना आधार दिला आणि सर्वांनी हातात हात देऊन आपापसांत संवाद केला.

Verse 47

ऋषय ऊचुः । अत्रासौ तस्करः प्राप्तो वैशाखो दारुणाकृतिः । येन सर्वे वयं मुष्टा अस्मि न्स्थाने समागताः

ऋषी म्हणाले—“इथेच तो भयानक रूपाचा चोर वैशाख आला आहे; ज्याने आम्हा सर्वांना लुटले, म्हणूनच आम्ही याच ठिकाणी जमलो आहोत.”

Verse 48

एवं संजल्पमानास्ते शुश्रुवुः शब्दमुत्तमम् । वल्मीकमध्यतो व्यक्तं ततस्ते कौतुकान्विताः

अशा रीतीने बोलत असताना त्यांनी वारुळाच्या आतून स्पष्ट उमटणारा एक उत्तम शब्द ऐकला; तेव्हा ते आश्चर्य व कुतूहलाने भरून गेले.

Verse 49

अखनंस्तत्र वल्मीकं कुशीभिः पर्वतोपमम्

मग त्यांनी कुशाच्या साधनांनी पर्वतासारखे मोठे वारुळ खोदू लागले.

Verse 50

अथ ते ददृशुस्तत्र विशाखं मुनिसत्तमाः । जपंतमसकृन्मत्रं तमेव चतुरक्षरम्

मग त्या श्रेष्ठ मुनींनी तेथे विशाखाला पाहिले; तो त्याच चार अक्षरी मंत्राचा अखंड जप करीत होता.

Verse 51

तं समाधिगतं ज्ञात्वा भेषजैर्योगसंमतैः । ममर्दुः सर्वतो विप्रास्तत्र सुप्ततनौ भृशम्

तो समाधीत गेला आहे हे जाणून, ब्राह्मणांनी योगशास्त्रात मान्य असलेल्या औषधींनी त्याच्या सुप्त शरीराचे सर्व बाजूंनी जोरात मर्दन केले.

Verse 52

ततोऽब्रवीदृष्रीन्सर्वान्स्वमर्थं गृह्यतां द्विजाः । युष्मदीयं गृहीतं यत्पा पेनाकृतबुद्धिना

त्यानंतर तो सर्व ऋषींना म्हणाला—'हे द्विजहो! आपले धन परत घ्या, जे मी पापाचरणामुळे आणि कुबुद्धीमुळे तुमच्याकडून घेतले होते.'

Verse 53

गम्यतां तीर्थयात्रायां सर्वे मुक्ता मया द्विजाः । वाच्यौ मे पितरौ गत्वा तथा भार्या द्विजोत्तमाः

'हे द्विजहो! तुम्ही तीर्थयात्रेला जा, मी तुम्हा सर्वांना मुक्त केले आहे. हे द्विजश्रेष्ठहो! तिथे गेल्यावर माझे माता-पिता आणि माझ्या पत्नीला माझा निरोप द्या.'

Verse 54

सर्व संगपरित्यक्तो विशाखः समपद्यत । दर्शनं कांक्षते नैव भवद्भिस्तु यथा पुरा

विशाखाने सर्व आसक्तींचा त्याग केला आहे आणि नवीन अवस्था प्राप्त केली आहे. आता तो पूर्वीप्रमाणे तुमच्या दर्शनाची इच्छा बाळगत नाही.

Verse 55

ऋषय ऊचुः । बहुवर्षाण्यतीतानि तवात्र वसतो मुने । सर्वे ते निधनं प्राप्ता ये चान्ये ते कुटुंबिनः

ऋषी म्हणाले—'हे मुने! येथे वास्तव्य करत असताना तुला अनेक वर्षे लोटली आहेत. तुझे सर्व नातेवाईक आणि कुटुंबातील इतर लोक मृत्यू पावले आहेत.'

Verse 56

वयं चिरात्समायाताः स्थानेऽस्मिन्मुनिसत्तमाः । स त्वं सिद्धिमनुप्राप्तो मंत्रादस्मादसंशयम्

हे मुनिश्रेष्ठांनो, आम्ही फार काळानंतर या स्थानी आलो आहोत। आणि तू याच मंत्रामुळे निःसंशय सिद्धी प्राप्त केली आहेस।

Verse 57

यस्मात्त्वं मंत्रमेकाग्रो ध्यायन्वल्मीकमाश्रितः । तस्माद्वाल्मीकिनामा त्वं भविष्यसि महीतले

तू वल्मीकाचा आश्रय घेऊन एकाग्रचित्ताने मंत्राचे ध्यान केलेस; म्हणून पृथ्वीवर तू ‘वाल्मीकि’ या नावाने प्रसिद्ध होशील.

Verse 58

स्वच्छंदा भारती देवी जिह्वाग्रे ते भविष्यति । कृत्वा रामायणं काव्यं ततो मोक्षं गमिष्यसि

स्वच्छंद भारती देवी (सरस्वती) तुझ्या जिभेच्या अग्रभागी वास करील. रामायण काव्य रचून नंतर तू मोक्षाला जाशील.

Verse 59

विशाख उवाच । गृह्यतां द्विजशार्दूलाः प्रसन्ना गुरुदक्षिणाम् । येनाहमनृणो भूत्वा करोमि सुमहत्तपः

विशाख म्हणाला—हे द्विजशार्दूलांनो, प्रसन्न होऊन ही गुरुदक्षिणा स्वीकारा, ज्यामुळे मी ऋणमुक्त होऊन महान तप करू शकेन.

Verse 60

ऋषय ऊचुः । एषा नो दक्षिणा विप्र यस्त्वं सिद्धिमुपागतः । सर्वकामसमृद्धात्मा कृतकृत्या वयं मुने

ऋषी म्हणाले—हे विप्रा, आमची दक्षिणा हीच की तू सिद्धीला पोहोचलास. तुझे अंतःकरण सर्व कामनांनी समृद्ध आहे; हे मुने, आम्ही कृतकृत्य झालो.

Verse 61

वरं वरय भूयस्त्वं यस्ते मनसि वर्तते

पुन्हा एक वर माग—जे काही तुझ्या मनात वसले आहे तेच।

Verse 62

वाल्मीकिरुवाच । भवंतो यदि तुष्टा मे यदि देयो वरो मम । कथ्यतां तर्हि मे शीघ्रं को देवो ह्यत्र संस्थितः । देविकायास्तटे रम्ये सर्वकामफलप्रदः

वाल्मीकि म्हणाले—आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल आणि मला वर द्यावयाचा असेल, तर लवकर सांगा: देविकेच्या रम्य तीरावर येथे कोणता देव प्रतिष्ठित आहे, जो सर्व कामनांचे फळ देतो?

Verse 63

ऋषय ऊचुः । शृणुष्वैकमना विप्र यो देवश्चात्र संस्थितः । पश्य निंबमिमं विप्र बहुशाखाप्रविस्तरम्

ऋषी म्हणाले—एकाग्र मनाने ऐक, हे विप्र, येथे कोणता देव प्रतिष्ठित आहे. हे विप्र, हा निंबवृक्ष पाहा—अनेक फांद्यांनी विस्तारलेला।

Verse 64

अस्य मूले स्थितः सूर्य्यः कल्पादौ ब्रह्मणोंऽशजः । तमाराधय यत्तेसावस्य स्थानस्य देवता

या वृक्षाच्या मुळाशी सूर्य स्थित आहेत, जे कल्पाच्या आरंभी ब्रह्माच्या अंशातून प्रकट झाले. त्यांची आराधना कर; तेच या स्थानाचे अधिष्ठाता देव आहेत.

Verse 65

सूर्यक्षेत्रं समाख्यातमिदं गव्यूतिमात्रकम् । अत्र स्थाने स्थिता येपि तेषां स्वर्गो ध्रुवं भवेत्

हे स्थान ‘सूर्यक्षेत्र’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; याचे परिमाण केवळ एक गव्यूती आहे. या स्थानी जे कोणी राहतात, त्यांना स्वर्ग निश्चितच प्राप्त होतो.

Verse 66

अद्यप्रभृति विप्रेन्द्र मूलस्थानमिति श्रुतम् । स्थानं सूर्यस्य विप्रेन्द्र कार्या चात्र त्वया स्थितिः

आजपासून, हे विप्रेंद्र, हे स्थान ‘मूलस्थान’ म्हणून प्रसिद्ध होईल. हे सूर्यदेवांचे आसन आहे; म्हणून, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणा, तू येथेच निवास करावा.

Verse 67

अद्यप्रभृति विप्रेंद्र तीर्थमेतन्महीतले । गमिष्यति परां ख्यातिं देविकातटमाश्रितम्

आजपासून, हे विप्रेंद्र, देविका-तटावर स्थित हे तीर्थ पृथ्वीवर परम ख्याती प्राप्त करील व सर्वत्र पूज्य ठरेल.

Verse 68

वयं मुष्टा यतो विप्र मूलस्थाने पुरा स्थिताः । मूलस्थानेति वै नाम लोके ख्यातिं गमिष्यति

हे ब्राह्मणा, आम्ही पूर्वी ‘मूलस्थान’ येथे स्थित होतो म्हणून आम्हाला ‘मुष्टा’ म्हणतात; आणि ‘मूलस्थान’ हे नावही जगात प्रसिद्ध होईल.

Verse 69

अत्र ये मानवा भक्त्या स्नानं सूर्यस्य संगमे । उत्तरे तु करिष्यंति ते यास्यंति त्रिविष्टपम्

जे लोक भक्तिभावाने येथे सूर्य-संगमावर स्नान करतात आणि नंतर विधिपूर्वक ‘उत्तर’ (समापन-कर्म) करतात, ते त्रिविष्टप (स्वर्ग) प्राप्त करतील.

Verse 70

तर्पणं तिलमिश्रेण जलेन द्विजसत्तमाः । गयाश्राद्धसमा तुष्टिः पितॄणां च भविष्यति

हे द्विजसत्तम, येथे तिळमिश्रित जलाने तर्पण केल्यास पितरांची तृप्ती गयाश्राद्धासमान होईल व महान फल देईल.

Verse 71

अत्र ये मानवा भक्त्या श्राद्धं दास्यंति सत्तमाः । शाकमूलफलैर्वापि सम्यक्छ्रद्धासमन्विताः

येथे जे उत्तम जन भक्तीने श्राद्ध अर्पितात—भाजी, मुळे व फळे यांनीसुद्धा—ते सम्यक् श्रद्धा व शुद्ध भावाने विधी यथावत् पूर्ण करतात।

Verse 72

तेषां यास्यंति पितरो मोक्षं नैवात्र संशयः

त्यांचे पितर मोक्षास जातील—यात येथे मुळीच संशय नाही।

Verse 73

अपि कीटपतंगा ये पक्षिणः पशवो मृगाः । तृषार्ता जलसंस्पर्शाद्यास्यंति परमां गतिम्

कीटक-पतंग, पक्षी, पशू व मृगही—तृषेने व्याकुळ झाले असता—या जलाचा केवळ स्पर्श होताच परम गतीस जातील।

Verse 74

वयमेव सदात्रस्थाः श्रावणे मासि सत्तम । पौर्णमास्यां भविष्यामस्तव स्नेहादसंशयम्

हे सत्तम! आम्ही सदैव येथेच स्थित राहू; आणि श्रावण मासातील पौर्णिमेस तुझ्या स्नेहामुळे निःसंशय प्रकट होऊ।

Verse 75

तस्मिन्नहनि यस्तोयैः पितॄन्संतर्पयिष्यति । तस्याष्टादशकुष्ठानि क्षयं यास्यंति तत्क्षणात्

त्या दिवशी जो कोणी त्या जलाने पितरांचे तर्पण करील, त्याचे अठरा प्रकारचे कुष्ठरोग तत्क्षणी नष्ट होतील।

Verse 76

कपालोदुम्बराख्येंद्रमण्डलाख्यविचर्चिकाः । ऋष्यचर्मैककिटिभसिध्मालसविपादिकाः

कपाल, उदुंबर, इंद्रमंडल व विचर्चिका; ऋष्यचर्म, एककिटिभ, सिध्मा, आलस व विपादिका—हे नामनिर्दिष्ट त्वचारोग होत.

Verse 77

दद्रुसिता रुचिस्फोटं पुण्डरीकं सकाकणम् । पामा चर्मदलं चेति कुष्ठान्यष्टादशैव तु

दद्रु, सिता, रुचिस्फोट, पुण्डरीक, सकाकण, पामा आणि चर्मदल—हे खरोखर कुष्ठाचे अठरा प्रकारांपैकी आहेत.

Verse 78

गमिष्यंति न संदेह इत्युक्त्वांतर्दधुश्च ते । ऋषिः सिषेवे च रविं चक्रे रामायणं ततः

“ते निःसंशय निघून जातील”—असे म्हणून ते अंतर्धान पावले. नंतर ऋषींनी रवि (सूर्य)ची उपासना केली आणि मग रामायण रचले.

Verse 79

तस्मात्पश्येच्च तं देवं सर्वयज्ञफलप्रदम् । शृणुयाच्च कथां चैनां सर्वपातकनाशिनीम्

म्हणून सर्व यज्ञांचे फळ देणाऱ्या त्या देवाचे दर्शन घ्यावे; आणि सर्व पातकांचा नाश करणारी ही कथा ऐकावी.

Verse 278

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये देविकामाहात्म्यमूलस्थानमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टसप्तत्युत्तर द्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशी-साहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम ‘प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य’ मध्ये ‘देविकामाहात्म्य व मूलस्थानमाहात्म्य-वर्णन’ नामक दोनशे अठ्ठ्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला.