Adhyaya 107

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथ पूजाविधानं ते कथयामि समासतः । भक्तिभेदान्पृथक्तस्य ब्रह्मणो बालरूपिणः

ईश्वर म्हणाले—आता मी तुला संक्षेपाने त्या परब्रह्माच्या, जो दिव्य बालरूपाने पूजिला जातो, त्याची पूजाविधी व भक्तीचे वेगवेगळे प्रकार सांगतो।

Verse 2

रथयात्राविधानं तु स्तोत्रमंत्रविधिक्रमम् । विविधा भक्तिरुद्दिष्टा मनोवाक्कायसंभवा

रथयात्रेचे विधान आणि स्तोत्र-मंत्रांचा विधिक्रम सांगितला आहे; मन, वाणी व देह यांपासून उत्पन्न होणारी भक्ती विविध प्रकारची असल्याचे निर्देशिले आहे।

Verse 3

लौकिकी वैदिकी चापि भवेदाध्यात्मिकी तथा । ध्यानधारणया या तु वेदानां स्मरणेन च । ब्रह्मप्रीतिकरी चैषा मानसी भक्तिरुच्यते

भक्ती लौकिक, वैदिक आणि आध्यात्मिक अशीही असते. ध्यान-धारणा व वेदस्मरणाने जी भक्ती आचरली जाते आणि ब्रह्माला प्रीती देणारी ठरते, ती ‘मानसी भक्ती’ म्हणतात।

Verse 4

मंत्रवेदनमस्कारैरग्निश्राद्धविधानकैः । जाप्यैश्चारण्यकैश्चैव वाचिकी भक्तिरुच्यते

मंत्र, वेदपाठ, नमस्कार, अग्निकर्म व श्राद्धविधान, तसेच जप आणि आरण्यक-आचरण यांद्वारे जी भक्ती होते, ती ‘वाचिकी भक्ती’ म्हणतात।

Verse 5

व्रतोपवासनियमैश्चितेंद्रियनिरोधिभिः । कृच्छ्र सांतपनैश्चान्यैस्तथा चांद्रायणादिभिः

व्रत, उपवास व इंद्रियनिग्रह करणाऱ्या नियमांनी; कृच्छ्र, सांतपन इत्यादी तपांनी तसेच चांद्रायणादि अनुष्ठानांनी—अशी देहाने भक्ति व्यक्त होते।

Verse 6

ब्रह्मोक्तैश्चोपवासैश्च तथान्यैश्च शुभव्रतैः । कायिकी भक्तिराख्याता त्रिविधा तु द्विजन्मनाम्

ब्रह्मोक्त (शास्त्रोक्त) उपवासांनी तसेच अन्य शुभ व्रतांनी—ही ‘कायिकी भक्ति’ म्हणून सांगितली आहे; द्विजांसाठी ती त्रिविध मानली आहे।

Verse 7

गोघृतक्षीरदधिभिर्मध्विक्षुसुकुशोदकैः । गंधमाल्यैश्च विविधैर्वस्तुभिश्चोपपादिभिः

गायीचे तूप, दूध व दही; मध, ऊस व शुद्ध कुशोदक; विविध सुगंधी द्रव्ये व माळा, तसेच योग्य अनेक वस्तूंच्या अर्पणाने—पूजन केले जाते।

Verse 8

घृतगुग्गुलधूपैश्च कृष्णागुरुसुगंधिभिः । भूषणै हैमरत्नाद्यैश्चित्राभिः स्रग्भिरेव च

घृत व गुग्गुळाचा धूप, कृष्णागुरुच्या सुगंधाने सुवासित; सोन्या-रत्नादि भूषणे आणि मनोहर माळांनी—अर्चना केली जाते।

Verse 9

न्यासैः परिसरैः स्तोत्रैः पताकाभिस्तथोत्सवैः । नृत्यवादित्रगीतैश्च सर्ववस्तूपहारकैः

न्यास, परिक्रमा, स्तोत्रपाठ, पताका व उत्सव; नृत्य, वाद्य व गीत, तसेच सर्व प्रकारच्या वस्तूंच्या उपहार-अर्पणाने—पूजा महोत्सवासारखी साजरी होते।

Verse 10

भक्ष्यभोज्यान्न पानैश्च या पूजा क्रियते नरैः । पितामहं समुद्दिश्य सा भक्तिर्लौकिकी मता

मिष्टान्न, शिजलेले भोजन, अन्न व पेये यांद्वारे लोक पितामह ब्रह्मांना उद्देशून जी पूजा करतात, ती ‘लौकिकी भक्ती’ मानली जाते.

Verse 11

वेदमंत्रहविर्भागैः क्रिया या वैदिकी स्मृता

वेदमंत्र आणि हविर्भागांच्या यथोचित अंशांसह जी क्रिया केली जाते, तीच ‘वैदिकी’ क्रिया म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 12

दर्शे च पौर्णमास्यां च कर्त्तव्यं चाग्निहोत्रजम् । प्राशनं दक्षिणादानं पुरोडाश इति क्रिया

अमावास्या व पौर्णिमेला अग्निहोत्रसंबंधी कर्म करावे—अर्पणाचे प्राशन, दक्षिणादान आणि पुरोडाश अर्पण; हीच विधी आहे.

Verse 13

इष्टिर्धृतिः सोमपानं याज्ञियं कर्म सर्वशः । ऋग्यजुः सामजाप्यानि संहिताध्ययनानि च । क्रियते ब्रह्माणमुद्दिश्य सा भक्तिर्वेदिकोच्यते

इष्टि, धृति, सोमपान व सर्व याज्ञिक कर्म; ऋग्-यजुः-साम यांचा जप आणि संहितांचे अध्ययन—हे सर्व ब्रह्मांना उद्देशून केले असता ती ‘वैदिकी भक्ती’ म्हणतात.

Verse 14

प्राणायामपरो नित्यं ध्यानवान्विजितेंद्रियः । भैक्ष्यभक्षी व्रती चापि सर्वप्रत्याहृतेंद्रियः

जो नित्य प्राणायामात तत्पर, ध्यानयुक्त व इंद्रियजयी; भिक्षेवर निर्वाह करणारा, व्रती आणि सर्व इंद्रिये प्रत्याहृत ठेवणारा—तो संयमी साधक होय.

Verse 15

धारणं हृदये कृत्वा ध्यायमानः प्रजेश्वरम् । हृत्पद्मकर्णिकासीनं रक्तवर्णं सुलोचनम्

हृदयात धारणा स्थिर करून तो प्रजेश्वर (प्रजापती/ब्रह्मा) यांचे ध्यान करतो—हृदयकमळाच्या कर्णिकेवर विराजमान, रक्तवर्ण व सुनेत्र।

Verse 16

पश्यन्नुद्द्योतितमुखं ब्रह्माणं सुकटीतटम् । रक्तवर्णं चतुर्बाहुं वरदाभयहस्तकम् । एवं यश्चिंतयेद्देवं ब्रह्मभक्तः स उच्यते

उज्ज्वल मुख असलेले, सुडौल कटि-प्रदेश असलेले ब्रह्मा पाहावे—रक्तवर्ण, चतुर्भुज, वर व अभय देणारे हस्तयुक्त। जो असा देवाचा चिंतन करतो तो ब्रह्मभक्त म्हणतात।

Verse 17

विधिं च शृणु मे देवि यः स्मृतः क्षेत्रवासिनाम्

हे देवि, क्षेत्रात वास करणाऱ्यांसाठी जो आचारविधी सांगितला आहे, तो माझ्याकडून ऐक।

Verse 18

निर्ममा निरहंकारा निःसंगा निष्परिग्रहाः । चतुर्वर्गेपि निःस्नेहाः समलोष्टाश्मकांचनाः

ते ममता व अहंकाररहित, असंग व अपरिग्रही असतात; चतुर्वर्गांबाबतही आसक्तिरहित राहतात आणि मातीचा ढेला, दगड व सोने समान मानतात।

Verse 19

भूतानां कर्मभिर्नित्यं त्रिविधैरभयप्रदाः । प्राणायामपरा नित्यं परध्यानपरायणाः

ते भूतमात्रांना नित्य त्रिविध कर्मांनी अभय देतात; सदैव प्राणायामात तत्पर राहतात आणि परदेव/परमाचे ध्यान करण्यात पूर्णपणे परायण असतात।

Verse 20

जापिनः शुचयो नित्यं यतिधर्मक्रियापराः । सांख्ययोगविधिज्ञा ये धर्मविच्छिन्नसंशयाः

ते जप करणारे, नित्य शुचिर्भूत, यति-धर्माच्या आचरणात तत्पर; सांख्य-योगविधीचे जाणकार, ज्यांचे धर्मविषयक संशय छिन्न झाले आहेत।

Verse 21

ब्रह्मपूजारता नित्यं ते विप्राः क्षेत्रवासिनः । तैर्यथा पूजनीयो वै बालरूपी पितामहः

क्षेत्रात वसणारे ते विप्र नित्य ब्रह्मपूजेत रत असतात; आणि त्यांच्या द्वारे बालरूप पितामह ब्रह्म्याचे यथाविधी पूजन निश्चयाने करावे।

Verse 22

तथाहं कीर्त्तयिष्यामि शृणुष्वैकमनाः प्रिये । स्नात्वा तु विमले तीर्थे शुक्लांबरधरः शुचिः । पूजोपहारसंयुक्तस्ततो ब्रह्माणमर्चयेत्

म्हणून मी ते सांगतो—हे प्रिये, एकाग्र मनाने ऐक. निर्मळ तीर्थात स्नान करून, श्वेत वस्त्रे धारण करून, शुचिर्भूत होऊन, पूजोपहारांसह मग ब्रह्माचे अर्चन करावे।

Verse 23

पूर्वं संस्नाप्य विधिना पंचामृतरसोदकैः । गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम्

प्रथमं विधिपूर्वक पंचामृतद्रवांनी (देवतेस) स्नान घालावे—गोमूत्र, गोमय, दूध, दही, तूप आणि कुशासंस्कृत जल।

Verse 24

गायत्र्या गृह्य गोमूत्रं गंधद्वारेति गोमयम् । आप्यायस्वेति च क्षीरं दधिक्राव्णेति वै दधि

गायत्री मंत्राने गोमूत्र घ्यावे; ‘गंधद्वार’ मंत्राने गोमय; ‘आप्यायस्व’ मंत्राने दूध; आणि ‘दधिक्राव्ण’ मंत्राने दही—अशीच विधी आहे।

Verse 25

तेजोऽसि शुक्रमित्याज्यं देवस्य त्वा कुशोदकम् । आपोहिष्ठेति मंत्रेण पंचगव्येन स्नापयेत्

‘तेजोऽसि शुक्रम्’ या मंत्राने तूप, ‘देवस्य त्वा’ या मंत्राने कुशोदक घ्यावे; आणि ‘आपो हिष्ठा’ या मंत्राने पंचगव्याने देवाचे स्नान करावे।

Verse 26

कपिलापंचगव्येन कुशवारियुतेन च । स्नापयेन्मंत्रपूतेन ब्रह्मस्नानं हि तत्स्मृतम्

कपिला गायीच्या पंचगव्याने, कुशजलासह, मंत्रपूत करून देवाचे स्नान करावे; हेच ‘ब्रह्मस्नान’ म्हणून स्मरणात आहे।

Verse 27

वर्षकोटिसहस्रैस्तु यत्पापं समुपार्जितम् । सुरज्येष्ठं तु संस्नाप्य दहेत्सर्वं न संशयः

हजारो कोटी वर्षांत जे पाप संचित झाले असेल, सुरज्येष्ठ (देवांचा अग्र) याचे स्नान केल्याने ते सर्व दग्ध होते; यात संशय नाही।

Verse 28

एवं संस्नाप्य विधिना ब्रह्माणं बालरूपिणम् । कर्पूरागरुतोयेन ततः संस्नापयेद्द्विजः

अशा रीतीने विधीनुसार बालरूप ब्रह्म्याचे स्नान करून, नंतर द्विजाने कपूर व अगरु सुगंधित जलाने पुन्हा स्नान घालावे।

Verse 29

एवं कृत्वार्च्चयेद्देवं गायत्रीन्यासयोगतः । मूर्ध्नः पादतलं यावत्प्रणवं विन्यसेद्बुधः

असे करून गायत्री-न्यासयोगाने देवाची अर्चना करावी; आणि ज्ञानी पुरुषाने मस्तकापासून पायांच्या तळापर्यंत प्रणवाचा न्यास करावा।

Verse 30

तकारं विन्यसेन्मूर्ध्नि सकारं मुखमण्डले । विकारं कंठदेशे तु तुकारं चांगसंधिषु

मस्तकाच्या शिखरी ‘त’ अक्षर न्यास करावा, मुखमंडलात ‘स’। कंठप्रदेशी ‘वि’ आणि अंगांच्या संधिस्थानी ‘तु’ अक्षर ठेवावा।

Verse 31

वकारं हृदि मध्ये तु रेकारं पार्श्वयोर्द्वयोः । णिकारं दक्षिणे कुक्षौ यकारं वामसंज्ञिते

हृदयाच्या मध्यभागी ‘व’ अक्षर, दोन्ही पार्श्वभागी ‘र’ न्यास करावा. उजव्या कुक्षीप्रदेशी ‘ण’ आणि डाव्या भागी ‘य’ अक्षर ठेवावे।

Verse 32

भकारं कटिनाभिस्थं गोकारं पार्श्वयोर्द्वयोः । देकारं जानुनोर्न्यस्य वकारं पादपद्मयोः

कटि व नाभिप्रदेशी ‘भ’ अक्षर, दोन्ही पार्श्वभागी ‘गो’ न्यास करावा. दोन्ही जानूंवर ‘दे’ ठेवून, चरणकमळांवर ‘व’ अक्षर न्यास करावा।

Verse 33

स्यकारमंगुष्ठयोर्न्यस्य धीकारमुरसि न्यसेत् । मकारं जानुमूले तु हि कारं गुह्यमाश्रितम्

अंगठ्यांवर ‘स्य’ अक्षर न्यास करून, उरःस्थानी ‘धी’ ठेवावा. मग जानुमूळाशी ‘म’ आणि गुह्यप्रदेशी ‘हि’ अक्षराचा न्यास करावा।

Verse 34

धिकारं हृदये न्यस्य योकारं चाधरोष्ठके । योकारं च तथैवान्यमुत्तरोष्ठे न्यसेत्सुधीः

हृदयात ‘धि’ अक्षर न्यास करून, अधरोष्ठावर ‘यो’ ठेवावा. तसेच दुसरा ‘यो’ उत्तरोष्ठावरही सुज्ञाने न्यास करावा।

Verse 35

नकारं नासिकाग्रे तु प्रकारं नेत्रमाश्रितम् । चोकारं च भ्रुवोर्मध्ये दकारं प्राणमाश्रितम्

‘न’ अक्षर नासिकाग्रावर न्यास करावा; ‘प्र’ नेत्रात स्थापावा. ‘चो’ भ्रूमध्यी आणि ‘द’ प्राणात धारण करावा.

Verse 36

यात्कारं च ललाटांते विन्यसेद्वै सुरेश्वरि । न्यासं कृत्वाऽत्मनो देहे देवे कुर्यात्तथा प्रिये

हे सुरेश्वरी! ललाटाच्या टोकाशी ‘यात्’ अक्षर न्यास करावा. आपल्या देहात न्यास करून, हे प्रिये, तसाच देवतेतही करावा.

Verse 37

सर्वोपहारसंपन्नं कृत्वा सम्यङ्निरीक्षयेत् । कुंकुमागरुकर्पूरचंदनेन विमिश्रितम्

सर्व उपहारांनी युक्त करून ते सम्यक् रीतीने पाहावे; जे कुंकुम, अगरु, कापूर व चंदन यांनी मिश्रित असेल.

Verse 38

गंधतोयैरुपस्कृत्य गायत्र्या प्रणवेन च । प्रोक्षयेत्सर्वद्रव्याणि पश्चादर्चनमारभेत्

सुगंधित जलाने उपस्कृत करून, गायत्री व प्रणव (ॐ) यांनी सर्व द्रव्यांचे प्रोक्षण करावे; नंतर अर्चना आरंभ करावी.

Verse 39

दिव्यै पुष्पैः सुगंधैश्च मालतीकमलादिभिः । अशोकैः शतपत्रैश्च बकुलैः पूजयेत्क्रमात्

मालती, कमळ इत्यादी दिव्य सुगंधी पुष्पांनी, तसेच अशोक, शतपत्र व बकुळ पुष्पांनी क्रमाने पूजन करावे.

Verse 40

कृष्णागरुसुधूपेन घृतदीपैस्तथोत्तमैः । ततः प्रदापयेत्तत्र नैवेद्यं विविधं क्रमात्

कृष्ण अगुरूच्या उत्तम धुपाने व श्रेष्ठ घृतदीपांनी पूजन करून, नंतर क्रमाने तेथे विविध नैवेद्य अर्पण करावे।

Verse 41

खण्डलड्डुकश्रीवेष्टकांसाराशोकपल्लवैः । स्वस्तिकोल्लिपिकादुग्धा तिलवेष्टकिलाटिकाम्

खण्ड-लाडू, शुभ वेष्टन, पात्रसमूह व अशोकपल्लव, तसेच स्वस्तिक-लेखनासाठी दूध आणि तिळवेष्टित किलाटिका इत्यादी अर्पण करावे।

Verse 42

फलानि चैव पक्वानि मूलमंत्रेण दापयेत् । ऋग्वेदं च यजुर्वेदं सामवेदं च पूजयेत्

मूलमंत्राने पिकलेली फळे अर्पण करावीत; तसेच ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद यांचीही पूजा करावी।

Verse 43

ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं धर्मं संपूजयेद्बुधः । ईशानादिक्रमाद्देवि दिशासु विदिशासु च

बुद्धिमान उपासक ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य व धर्म यांचे सम्यक पूजन करील; हे देवि, ईशानापासून क्रमाने दिशांत व विदिशांतही।

Verse 44

चतुर्द्दशविद्यास्थानानि ब्रह्मणोऽग्रे प्रपूजयेत् । हृदयानि ततो न्यस्य देवस्य पुरतः क्रमात्

ब्रह्माच्या अग्रभागी चौदा विद्यास्थानांचे प्रथम पूजन करावे; नंतर ‘हृदय’ मंत्रांचा क्रमाने न्यास करून देवासमोर स्थापावे।

Verse 45

आपोहिष्ठेति ऋगियं हृदयं परिकीर्त्तितम् । ऋतं सत्यं शिखा प्रोक्ता उदुत्यं नेत्रमादिशेत्

‘आपो हि ष्ठा…’ हा ऋग्वैदिक मंत्र हृदय-रूप म्हणून परिकीर्तित आहे. ‘ऋतं सत्यं…’ शिखा म्हणून सांगितले आहे आणि ‘उदु त्यं…’ नेत्र-रूपाने विनियोजावे.

Verse 46

चित्रं देवानामित्येवं सर्वलोकेषु विश्रुतम् । ब्रह्मंस्ते छादयामीति कवचं समुदाहृतम्

‘चित्रं देवानाम…’ हा मंत्र सर्व लोकांत प्रसिद्ध असून कवच-रूप म्हणून सांगितला आहे. ‘ब्रह्मंस्ते छादयामी’ हे रक्षणात्मक आवरण म्हणून जपावे.

Verse 47

भूर्भुवः स्वरितीरेश पूजनं परिकीर्तितम् । गायत्र्या पूजयेद्देवमोंकारेणाभिमंत्रितम्

हे तीरेश! ‘भूर्भुवः स्वः’ याने पूजन परिकीर्तित आहे. ॐकाराने अभिमंत्रित करून गायत्रीने देवाचे पूजन करावे.

Verse 48

प्रणवेनापरान्सर्वानृग्वेदादीन्प्रपूजयेत् । गायत्री परमो मंत्रो वेदमाता विभावरी

प्रणव (ॐ) ने ऋग्वेदादी इतर सर्वांचे यथाविधी पूजन करावे. गायत्री हा परम मंत्र, वेदमाता, तेजस्विनी आहे.

Verse 49

गायत्र्यक्षरतत्त्वैस्तु ब्रह्माणं यस्तु पूजयेत् । उपोष्य पंचदश्यां तु स याति परमं पदम्

जो गायत्रीच्या अक्षर-तत्त्वांनी ब्रह्म्याचे पूजन करतो आणि पंचदशीला उपवास करतो, तो परम पदास प्राप्त होतो.

Verse 50

संसारसागरं घोरमुत्तितीर्षुर्द्विजो यदि । प्रभासे कार्त्तिके मासि ब्रह्माणं पूजयेत्सदा

जर एखादा द्विज हा घोर संसारसागर तरून जाऊ इच्छितो, तर प्रभासक्षेत्री कार्तिकमासात तो सदैव ब्रह्मदेवाची पूजा करावी।

Verse 51

यस्य दर्शनमात्रेण अश्वमेध फलं लभेत् । कस्तं न पूजयेद्विद्वान्प्रभासे बालरूपिणम्

ज्याच्या केवळ दर्शनाने अश्वमेधयज्ञाचे फळ मिळते, प्रभासात त्या बालरूप परमेश्वराची पूजा कोण विद्वान करणार नाही?

Verse 52

यस्यैकदिवसप्रांते सदेवासुरमानवाः । विलयं यांति देवेशि कस्तं न प्रतिपूजयेत्

हे देवेशी! ज्याच्या एका दिवसाच्या शेवटी देव, असुर व मानव सर्व लयास जातात, त्याची कोण अत्यंत आदराने पूजा करणार नाही?

Verse 53

पिता यः सर्वदेवानां भूतानां च पितामहः । यस्मादेष स तैः पूज्यो ब्राह्मणैः क्षेत्रवासिभिः

जो सर्व देवांचा पिता आणि सर्व भूतांचा पितामह आहे, म्हणून तो देवांनी तसेच या पवित्र क्षेत्रात राहणाऱ्या ब्राह्मणांनी पूज्य आहे।

Verse 54

रुद्ररूपी विश्वरूपी स एव भुवनेश्वरः । पौर्णमास्यामुपोषित्वा ब्रह्माणं जगतां पतिम् । अर्चयेद्यो विधानेन सोऽश्वमेधफलं लभेत्

तो रुद्ररूप, विश्वरूप—तोच भुवनेश्वर आहे। जो पौर्णिमेला उपवास करून विधिपूर्वक जगत्पती ब्रह्मदेवाची अर्चना करतो, त्याला अश्वमेधयज्ञाचे फळ मिळते।

Verse 55

कार्त्तिके मासि देवस्य रथयात्रा प्रकीर्त्तिता । यां कृत्वा मानवो भक्त्या याति ब्रह्मसलोकताम्

कार्तिक महिन्यात देवाची रथयात्रा प्रसिद्ध आहे. ती भक्तीने केल्यास मनुष्य ब्रह्मलोकास प्राप्त होतो.

Verse 56

कार्त्तिके मासि देवेशि पौर्णमास्यां चतुर्मुखम् । मार्गेण चर्मणा सार्द्धं सावित्र्या च परंतपः

हे देवेशि! कार्तिक पौर्णिमेस चतुर्मुख ब्रह्मदेवाला सावित्रीसह, नियत मार्ग-परिक्रमा व चर्मावरणासह, हे परंतप, पूजावे.

Verse 57

भ्रामयेन्नगरं सर्वं नानावाद्यैः समन्वितम् । स्थापयेद्भ्रामयित्वा तु सकलं नगरं नृपः

नानाविध वाद्यांसह संपूर्ण नगराची शोभायात्रा फिरवावी; आणि फिरवून झाल्यावर राजा सर्व नगर यथास्थानी स्थापन करावा.

Verse 58

ब्राह्मणान्भोजयित्वाग्रे शांडिलेयं प्रपूज्य च । आरोपयेद्रथे देवं पुण्यवादित्रनिःस्वनैः

प्रथम ब्राह्मणांना भोजन घालून आणि शाण्डिलेयाचे विधिपूर्वक पूजन करून, मग पुण्य वाद्यांच्या मंगलनादात देवाला रथावर आरूढ करावे.

Verse 59

रथाग्रे शांडिलीपुत्रं पूजयित्वा विधानतः । ब्राह्मणान्वाचयित्वा च कृत्वा पुण्याहमंगलम्

रथाच्या अग्रभागी शाण्डिलीपुत्राचे विधिपूर्वक पूजन करून, ब्राह्मणांकडून वाचन (आशीर्वचन) करून, ‘पुण्याह’ मंगलकर्म करावे.

Verse 60

देवमारोपयित्वा तु रथे कुर्यात्प्रजागरम् । नानाविधैः प्रेक्षणकैर्ब्रह्मशेषैश्च पुष्कलैः

देवतेला रथावर आरूढ करून रात्रभर जागरण करावे; नानाविध पवित्र प्रेक्षणे व ब्राह्मणविधीने पावन झालेल्या ‘ब्रह्मशेष’ नैवेद्याचे पुष्कळ अर्पण करावे।

Verse 61

नारोढव्यं रथे देवि शूद्रेण शुभमिच्छता । नाधर्मेण विशेषेण मुक्त्वैकं भोजकं प्रिये

हे देवी, शुभ इच्छिणाऱ्या शूद्राने रथावर चढू नये. तसेच अधर्माने कोणतेही कर्म करू नये—हे प्रिये, या विधीसाठी नेमलेला एकमेव भोजक सेवक याला अपवाद आहे।

Verse 62

ब्रह्मणो दक्षिणे पार्श्वे सावित्रीं स्थापयेत्प्रिये । भोजकं वामपार्श्वे तु पुरतः पंकजं न्यसेत्

हे प्रिये, ब्रह्माच्या उजव्या बाजूस सावित्रीची स्थापना करावी; डाव्या बाजूस भोजक सेवकास ठेवावे आणि समोर कमळ ठेवावे।

Verse 63

एवं तूर्यनिनादैश्च शंखशब्दैश्च पुष्कलैः । भ्रामयित्वा रथं देवि पुरं सर्वं च दक्षिणम् । स्वस्थाने स्थापयेद्भूयः कृत्वा नीराजनं बुधः

अशा प्रकारे वाद्यांच्या निनादात व शंखध्वनीच्या गजरात, हे देवी, रथाला नगरभर दक्षिणावर्त शुभ मार्गाने फिरवून, बुद्धिमान पुरुषाने नीराजन (आरती) करून तो पुन्हा स्वस्थानि स्थापावा।

Verse 64

य एवं कुरुते यात्रां भक्त्या यश्चापि पश्यति । रथं वाऽकर्षयेद्यस्तु स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम्

जो या प्रकारे भक्तीने यात्रा (रथयात्रा) करतो, जो ती पाहतो, किंवा जो रथ ओढतो—तो ब्रह्माच्या पदाला (लोकाला) प्राप्त होतो।

Verse 65

यो दीपं धारयेत्तत्र ब्रह्मणो रथपृष्ठगः । पदेपदेऽश्वमेधस्य स फलं विंदते महत्

जो तेथे ब्रह्मदेवाच्या रथपृष्ठावर स्थित होऊन दीप धारण करतो, तो प्रत्येक पावलागणिक अश्वमेध यज्ञाचे महान फळ प्राप्त करतो।

Verse 66

यो न कारयते राजा रथयात्रां तु ब्रह्मणः । स पच्यते महादेवि रौरवे कालमक्षयम्

हे महादेवी, जो राजा ब्रह्मदेवाची रथयात्रा करवित नाही, तो रौरव नरकात अक्षय काळपर्यंत यातना भोगतो।

Verse 67

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन राष्ट्रस्य क्षेममिच्छता । रथयात्रां विशेषेण स्वयं राजा प्रवर्त्तयेत्

म्हणून राष्ट्राचे क्षेम इच्छिणाऱ्या राजाने सर्व प्रयत्नांनी, विशेषतः स्वतःच ही रथयात्रा सुरू करावी।

Verse 68

प्रतिपद्ब्राह्मणांश्चापि भोजयेद्वि धिवत्सुधीः । वासोभिरहतैश्चापि गन्धमाल्यानुलेपनैः

प्रतिपदेच्या दिवशी सुज्ञाने विधिपूर्वक ब्राह्मणांना भोजन घालावे आणि नवे वस्त्र, सुगंध, माळा व चंदनादि लेपन देऊन त्यांचा सत्कार करावा।

Verse 69

कार्त्तिके मास्यमावास्यां यस्तु दीपप्रदीपनम् । शालायां ब्रह्मणः कुर्यात्स गच्छेत्परमं पदम्

कार्तिक महिन्याच्या अमावास्येला जो ब्रह्मदेवाच्या शाळेत दीप प्रज्वलित करतो, तो परम पदाला पोहोचतो।

Verse 70

उत्सवेषु च सर्वेषु सर्वकाले विशेषतः । पूजयेयुरिमं विप्रा ब्रह्माणं जगतां गुरुम्

सर्व उत्सवांत आणि खरे तर सर्वकाळ विशेषतः, विप्रांनी जगद्गुरु या ब्रह्मदेवाची पूजा करावी।

Verse 71

यथाकृत्यप्रयोगेण सम्यक्छ्रद्धा समन्विताः । पूज्यो दिव्योपचारेण यथावित्तानुसारतः

विधिपूर्वक योग्य श्रद्धेसह, आपल्या सामर्थ्यानुसार दिव्य उपचाऱ्यांनी त्यांची पूजा करावी।

Verse 72

एवं ते कथितं देवि पूजामाहात्म्यमुत्तमम् । प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यं ब्रह्मणः बालरूपिणः

हे देवि! अशा प्रकारे मी तुला पूजेचे उत्तम माहात्म्य सांगितले—बालरूप ब्रह्मदेवाच्या प्रभासक्षेत्राचे माहात्म्य।

Verse 73

तस्याहं कथयिष्यामि नाम्नामष्टोत्तरं शतम् । प्रदत्त्वा च पठित्वा च यज्ञायुतफलं लभेत्

आता मी त्यांच्या अष्टोत्तरशत नामांचे कथन करीन। हे योग्याला दान देऊन व स्वतः पठण करून, दहा हजार यज्ञांचे सम फल मिळते।

Verse 74

गायत्र्या लक्षजाप्येन सम्यग्जप्तेन यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति स्तोत्रस्यास्य उदीरणात्

गायत्रीचा एक लक्ष जप विधिपूर्वक केल्याने जे फळ मिळते, तेच फळ या स्तोत्राच्या उच्चाराने प्राप्त होते।

Verse 75

इदं स्तोत्रवरं दिव्यं रहस्यं पापनाशनम् । न देयं दुष्टबुद्धीनां निन्दकानां तथैव च

हे श्रेष्ठ स्तोत्र दिव्य, गूढ व पापनाशक आहे। दुष्टबुद्धीच्या लोकांना तसेच निंदकांना ते देऊ नये।

Verse 76

ब्राह्मणाय प्रदातव्यं श्रोत्रियाय महात्मने । विष्णुना हि पुरा पृष्टं ब्रह्मणः स्तोत्रमुत्त्मम्

हे स्तोत्र ब्राह्मणाला—वेदाध्यायी श्रोत्रिय महात्म्याला—दिले पाहिजे. कारण पूर्वी विष्णूंनी ब्रह्म्याचे हे उत्तम स्तोत्र विचारले होते.

Verse 77

केषुकेषु च स्थानेषु देवदेव पितामह । संचिन्त्यस्तन्ममाचक्ष्व त्वं हि सर्वविदुत्तम

हे देवदेव, हे पितामह! कोणकोणत्या स्थानी व तीर्थी तुमचे चिंतन करावे? याचा विचार करून मला सांग, कारण तू सर्वज्ञांमध्ये श्रेष्ठ आहेस.

Verse 78

ब्रह्मोवाच । पुष्करेऽहं सुरश्रेष्ठो गयायां प्रपितामहः । कान्यकुब्जे वेदगर्भो भृगुक्षेत्रे चतुर्मुखः

ब्रह्मा म्हणाले—पुष्करात मी ‘सुरश्रेष्ठ’ म्हणून प्रसिद्ध आहे, गयेत ‘प्रपितामह’. कान्यकुब्जात मी ‘वेदगर्भ’ आणि भृगुक्षेत्रात ‘चतुर्मुख’ आहे.

Verse 79

कौबेर्यां सृष्टिकर्ता च नन्दिपुर्यां बृहस्पतिः । प्रभासे बालरूपी च वाराणस्यां सुरप्रियः

कौबेरीत मी ‘सृष्टिकर्ता’ आहे आणि नन्दीपुरीत ‘बृहस्पती’. प्रभासात मी बालरूप धारण करतो आणि वाराणसीत ‘सुरप्रिय’ म्हणून ओळखला जातो.

Verse 80

द्वारावत्यां चक्रदेवो वैदिशे भुवनाधिपः । पौंड्रके पुण्डरीकाक्षः पीताक्षो हस्तिनापुरे

द्वारावतीत मी चक्रदेव आहे, वैदिशात भुवनाधिप. पौंड्रकात मी पुण्डरीकाक्ष, आणि हस्तिनापुरात मी पीताक्ष म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 81

जयंत्यां विजयश्चासौ जयन्तः पुरुषोत्तमे । वाडेषु पद्महस्तोऽहं तमोलिप्ते तमोनुदः

जयन्तीत मी विजय म्हणून ओळखला जातो, आणि पुरुषोत्तमात जयन्त. वाडात मी पद्महस्त, व तमोलिप्तात तमोनुद—अंधकार नाश करणारा.

Verse 82

आहिच्छत्र्यां जनानंदः काञ्चीपुर्यां जनप्रियः । कर्णाटस्य पुरे ब्रह्मा ऋषिकुण्डे मुनिस्तथा

आहिच्छत्रात मी जनानंद—लोकांना आनंद देणारा; कांचीपुरीत मी जनप्रिय—लोकांचा लाडका. कर्नाटाच्या नगरीत मी ब्रह्मा, आणि ऋषिकुंडात मी मुनिरूपाने पूज्य आहे.

Verse 83

श्रीकण्ठे श्रीनिवासश्च कामरूपे शुभंकरः । उच्छ्रियाणे देवकर्त्ता स्रष्टा जालंधरे तथा

श्रीकंठात मी श्रीनिवास; कामरूपात मी शुभंकर—मंगलदायक. उच्छ्रियाणात मी देवकर्तृ—देवांचा कर्ता, आणि जालंधरात मी स्रष्टा—सृष्टीकर्ता आहे.

Verse 84

मल्लिकाख्ये तथा विष्णुर्महेन्द्रे भार्गवस्तथा । गोनर्दः स्थविराकारे ह्युज्जयिन्यां पितामहः

मल्लिकाख्यात मी विष्णू; महेंद्रात मी भार्गव. गोनर्दात मी स्थविराकाराने प्रकट होतो, आणि उज्जयिनीत मी पितामह रूपाने पूज्य आहे.

Verse 85

कौशांब्यां तु महादेवो ह्ययोध्यायां तु राघवः । विरंचिश्चित्रकूटे तु वाराहो विन्ध्यपर्वते

कौशांबीमध्ये मी महादेव आहे; अयोध्येत मी राघव (श्रीराम) आहे। चित्रकूटात मी विरंचि (ब्रह्मा) आहे; आणि विन्ध्य पर्वतावर मी वराह आहे।

Verse 86

गंगाद्वारे सुरश्रेष्ठो हिमवन्ते तु शंकरः । देहिकायां स्रुचाहस्तः पद्महस्तस्तथाऽर्बुदे

गंगाद्वारात मी देवश्रेष्ठ आहे; हिमवंतात मी शंकर आहे। देहिकेत मी स्रुचा-हस्त (करछुल-धारी) आहे; आणि अर्बुदात मी पद्म-हस्त (कमल-धारी) आहे।

Verse 87

वृन्दावने पद्मनेत्रः कुश हस्तश्च नैमिषे । गोपक्षेत्रे च गोविन्दः सुरेन्द्रो यमुनातटे

वृन्दावनात मी पद्मनेत्र (कमल-नयन) आहे; नैमिषात मी कुश-हस्त (कुश-धारी) आहे। गोपक्षेत्रात मी गोविंद आहे; आणि यमुना-तटी मी सुरेंद्र, देवांचा अधिपती आहे।

Verse 88

भागीरथ्यां पद्मतनुर्जनानन्दो जनस्थले । कौंकणे च स मध्वक्षः काम्पिल्ये कनकप्रभः

भागीरथीतीरी मी पद्मतनु, कमलस्वरूप आहे; जनस्थली मी जनानंद आहे। कोंकणात मी मध्वक्ष आहे; आणि काम्पिल्ये मी कनकप्रभ, सुवर्णदीप्त आहे।

Verse 89

खेटके चान्नदाता च शंभुश्चैव क्रतुस्थले । लंकायां चैव पौलस्त्यः काश्मीरे हंसवाहनः

खेटकात मी अन्नदाता, अन्न देणारा आहे; आणि क्रतुस्थली मी शंभु आहे। लंकेत मी पौलस्त्य आहे; काश्मीरात मी हंसवाहन, हंसारूढ आहे।

Verse 90

वसिष्ठश्चार्बुदे चैव नारदश्चोत्पलावने । मेधके श्रुतिदाता च प्रयागे यजुषां पतिः

अर्बुद येथे मी वसिष्ठ आहे, आणि उत्पलावनात नारद। मेधक येथे मी श्रुतिदाता—पवित्र विद्येचा दाता—आणि प्रयाग येथे यजुर्वेदाचा स्वामी आहे।

Verse 91

शिवलिंगे सामवेदो मर्कटे च मधुप्रियः । नारायणश्च गोमन्ते विदर्भायां द्विज प्रियः

शिवलिंग येथे तो सामवेदरूपे स्तुत्य आहे; मर्कट येथे मधुप्रिय म्हणून ओळखला जातो. गोमंत येथे तो नारायण आहे; आणि विदर्भात द्विजप्रिय—द्विजांचा प्रिय—म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 92

अंकुलके ब्रह्मगर्भो ब्रह्मवाहे सुतप्रियः । इन्द्रप्रस्थे दुराधर्षश्चंपायां सुरमर्दनः

अंकुलक येथे तो ब्रह्मगर्भ म्हणून ओळखला जातो; ब्रह्मवाह येथे सुतप्रिय। इंद्रप्रस्थ येथे तो दुराधर्ष—अजेय—आणि चंपा येथे सुरमर्दन—शत्रुबळाचा संहारक—म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 93

विरजायां महारूपः सुरूपो राष्ट्रवर्धने । कदंबके जनाध्यक्षो देवाध्यक्षः समस्थले

विरजा येथे तो महारूप आहे; राष्ट्रवर्धन येथे सुरूप। कदंबक येथे तो जनाध्यक्ष—प्राण्यांचा अधीक्षक—आणि समस्थल येथे देवाध्यक्ष—देवांचा अधीक्षक—म्हणून ओळखला जातो।

Verse 94

गंगाधरो रुद्रपीठे सुपीठे जलदः स्मृतः । त्र्यंबके त्रिपुरारिश्च श्रीशैले च त्रिलोचनः

रुद्रपीठ येथे तो गंगाधर आहे; सुपीठ येथे जलद म्हणून स्मरण केला जातो. त्र्यंबक येथे तो त्रिपुरारि, आणि श्रीशैल येथे त्रिलोचन—त्रिनेत्रधारी शिव—म्हणून पूजिला जातो।

Verse 95

महादेवः प्लक्षपुरे कपाले वेधनाशनः । शृङ्गवेरपुरे शौरिर्निमिषे चक्रधारकः

प्लक्षपुरात तो महादेव म्हणून पूजिले जातात; कपाले येथे वेधनाशन आहेत। शृङ्गवेरपुरात शौरि, आणि निमिष येथे चक्रधारक म्हणून प्रसिद्ध आहेत॥

Verse 96

नन्दिपुर्यां विरूपाक्षो गौतमः प्लक्षपादपे । माल्यवान्हस्तिनाथे तु द्विजेन्द्रो वाचिके तथा

नन्दिपुरीत ते विरूपाक्ष; प्लक्षवृक्षाजवळ गौतम म्हणून ओळखले जातात। हस्तिनाथ येथे माल्यवान, आणि वाचिक येथे द्विजेन्द्र म्हणून पूजिले जातात॥

Verse 97

इन्द्रपुर्यां दिवानाथो भूतिकायां पुरंदरः । हंसबाहुश्च चन्द्रायां चंपायां गरुडप्रियः

इन्द्रपुरीत ते दिवानाथ; भूतिका येथे पुरंदर। चन्द्रा येथे हंसबाहु, आणि चंपा येथे गरुडप्रिय म्हणून प्रसिद्ध आहेत॥

Verse 98

महोदये महायक्षः सुयज्ञः पूतके वने । सिद्धेश्वरे शुक्लवर्णो विभायां पद्मबोधकः

महोदय येथे ते महायक्ष; पूतके वनात सुयज्ञ। सिद्धेश्वर येथे शुक्लवर्ण, आणि विभा येथे पद्मबोधक म्हणून ओळखले जातात॥

Verse 99

देवदारुवने लिंगी उदकेथ उमापतिः । विनायको मातृस्थाने अलकायां धनाधिपः

देवदारु वनात ते लिंगी; उदकेथ येथे उमापति। मातृस्थानी विनायक, आणि अलका येथे धनाधिप म्हणून पूजिले जातात॥

Verse 100

त्रिकूटे चैव गोविंदः पाताले वासुकिस्तथा । कोविदारे युगाध्यक्षः स्त्रीराज्ये च सुरप्रियः

त्रिकूटावर मी गोविंद, पाताळात वासुकी। कोविदार येथे युगाध्यक्ष, आणि स्त्रीराज्यात सुरप्रिय—देवांचा प्रिय—असा मी विराजतो।

Verse 101

पूर्णगिर्यां सुभोगश्च शाल्मल्यां तक्षकस्तथा । अमरे पापहा चैव अंबिकायां सुदर्शनः

पूर्णगिरीत मी सुभोग, शाल्मलीत तक्षक; अमर येथे पापहा—पापनाशक—आणि अंबिका येथे सुदर्शन म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 102

नरवाप्यां महावीरः कान्तारे दुर्गनाशनः । पद्मवत्यां पद्मगृहो गगने मृगलाञ्छनः

नरवापीत मी महावीर, कान्तारात दुर्गनाशन—कष्टांचा नाश करणारा; पद्मवतीत पद्मगृह, आणि गगनात मृगलाञ्छन म्हणून विराजतो।

Verse 103

अष्टोत्तरं नामशतं यत्रैतत्परिपठ्यते । तत्रैव मम सांनिध्यं त्रिसंध्यं मधुसूदन

जिथे हे अष्टोत्तर नामशत (१०८ नावे) पूर्णपणे पठण केले जाते, तिथेच—हे मधुसूदन—त्रिसंध्येला माझे सान्निध्य नित्य असते।

Verse 104

तेषामपि यस्त्वेकं पश्येद्वै बालरूपिणम् । सर्वेषां लभते पुण्यं पूर्वोक्तानां च वेधसाम्

त्या सर्व रूपांपैकी जो कोणी बालरूपधारीचे एकदाही दर्शन घेतो, तो पूर्वोक्त सर्व दिव्य प्राकट्यांचे पुण्य प्राप्त करतो।

Verse 105

एतैर्यो नामभिः कृष्ण प्रभासे स्तौति मां सदा । स्थानं मे विजयं लब्ध्वा मोदते शाश्वतीः समाः

हे कृष्ण! जो प्रभासक्षेत्री या नामांनी माझे नित्य स्तवन करतो, तो माझे विजयधाम प्राप्त करून अनंत काळ आनंदित राहतो।

Verse 106

मानसं वाचिकं चैव कायिकं चैव दुष्कृतम् । तत्सर्वं नाशमायाति मम स्तोत्राऽनु कीर्तनात्

मनाने, वाणीने व देहाने केलेले सर्व दुष्कृत्य माझ्या स्तोत्राचे भक्तिभावाने अनुकिर्तन केल्याने नष्ट होते।

Verse 107

पुष्पोपहौरर्धूपैश्च ब्राह्मणानां च तर्पणैः । ध्यानेन च स्थिरेणाशु प्राप्यते यत्फलं नरैः । तत्फलं समवाप्नोति मम स्तोत्रानु कीर्तनात्

पुष्पार्पण, उपहार व धूप, ब्राह्मणतर्पण आणि स्थिर ध्यान यांद्वारे नर जे फल लवकर मिळवितात, तेच फल माझ्या स्तोत्राच्या अनुकिर्तनाने प्राप्त होते।

Verse 108

ब्रह्महत्यादिपापानि इह लोके कृतान्यपि । अकामतः कामतो वा तानि नश्यंति तत्क्षणात्

ब्रह्महत्या इत्यादी पापे—या लोकी केली असली तरी—अजाणतेपणी वा जाणूनबुजून, ती तत्क्षणी नष्ट होतात।

Verse 109

इदं स्तोत्रं ममाभीष्टं शृणुयाद्वा पठेच्च वा । स मुक्तः पातकैः सर्वैः प्राप्नुयान्महदीप्सितम्

हे स्तोत्र मला अत्यंत प्रिय आहे. जो ते ऐकतो किंवा पठण करतो, तो सर्व पातकांतून मुक्त होऊन महान् अभीष्ट फल प्राप्त करतो।

Verse 110

अन्यद्रहस्यं ते वच्मि शृणु कृष्ण यथार्थतः

मी तुला आणखी एक रहस्योपदेश सांगतो; हे कृष्णा, यथार्थपणे, सत्यरूपाने ऐक।

Verse 111

आग्नेयं तु यदा ऋक्षं कार्तिक्यां भवति क्वचित् । महती सा तिथिर्ज्ञेया प्रभासे मम वल्लभा

कार्तिकी-व्रतात कधी आग्नेय नक्षत्र येईल, तेव्हा ती तिथी महान समजावी—प्रभासात ती मला अत्यंत प्रिय आहे।

Verse 112

प्राजापत्यं यदा ऋक्षं तिथौ तस्यां भवेद्यदि । सा महाकार्तिकी पुण्या देवानामपि दुर्लभा

त्याच तिथीला जर प्राजापत्य नक्षत्र असेल, तर ती कार्तिकी परम महान व पुण्य ‘महाकार्तिकी’ ठरते—देवांनाही दुर्लभ।

Verse 113

मंदे वार्के गुरौ वाऽपि कार्तिकी कृत्तिकायुता । तत्राश्वमेधिकं पुण्यं दृष्ट्वा वै बालरूपिणम्

शनि, सूर्य किंवा गुरुच्या योगातही, कार्तिकी कृत्तिकायुक्त असेल तर, बालरूप भगवंताचे दर्शन घेतल्याने अश्वमेधयज्ञासमान पुण्य मिळते।

Verse 114

विशाखासु यदा सूर्यः कृत्तिकासु च चन्द्रमाः । स योगः पद्मको नाम प्रभासे दुर्लभो हरे

सूर्य विशाखेत आणि चंद्र कृत्तिकेत असताना जो संयोग होतो, तो ‘पद्मक-योग’ म्हणून प्रसिद्ध—हे हरे, प्रभासात तो दुर्लभ आहे।

Verse 115

तस्मिन्योगे नरो दृष्ट्वा प्रभासे बालरूपिणम् । पापकोटियुतो वाऽपि यमलोकं न पश्यति

त्या योगात जो मनुष्य प्रभासक्षेत्री बालरूप परमेश्वराचे दर्शन घेतो, तो कोट्यवधी पापांनी युक्त असला तरी यमलोक पाहात नाही।

Verse 116

ईश्वर उवाच । इत्येवं कथितं स्तोत्रं ब्रह्मणा हरये पुनः । मया तव समाख्यातं माहात्म्यं ब्रह्मदैवतम्

ईश्वर म्हणाले—अशा प्रकारे ब्रह्म्याने पुन्हा हरिला हे स्तोत्र सांगितले; आणि मी तुला ब्रह्मदैवत, दिव्य असे माहात्म्य कथन केले।

Verse 117

सर्वपापहरं नृणां श्रुतं सर्वार्थसाधकम् । भूमिदानं च दातव्यं तत्र यात्राफलेप्सुभिः

हे ऐकणे मनुष्यांची सर्व पापे हरते व सर्वार्थ साधते. आणि जेथे यात्रेचे फळ इच्छितात त्यांनी भूमिदानही करावे।

Verse 118

कमंडलुः श्वेतवस्त्रं महादानानि षोडश । तत्रैव देवि देयानि ब्रह्मणे बालरूपिणे

कमंडलू, शुभ्र वस्त्र आणि सोळा महादाने—हे देवी, ती सर्व दाने तेथेच बालरूप प्रभूच्या निमित्ताने ब्राह्मणास द्यावीत।

Verse 119

महापर्वणि संप्राप्ते कुर्युः पारायणं द्विजाः । सर्वे ते ब्राह्मणा देवि क्षेत्रमध्यनिवासिनः

महापर्व आले की द्विजांनी पारायण करावे. हे देवी, ते सर्व ब्राह्मण या क्षेत्राच्या मध्यभागीच निवास करतात।