Adhyaya 198
ईश्वर महादेवीशी संवाद करताना महाप्रभास नावाच्या अत्यंत पवित्र क्षेत्राचे वर्णन करतात. हे जलप्रभासाच्या दक्षिणेस असून यमाचा मार्ग अडवणारे—म्हणजे रक्षण करणारे व मोक्षदायक—असे सांगितले आहे. त्रेतायुगात येथे दिव्य तेजाने युक्त ‘स्पार्श-लिंग’ प्रसिद्ध होते; त्याच्या स्पर्शानेच मुक्ती मिळते असे स्मरण आहे. पुढे भयभीत इंद्र तेथे येऊन वज्रासारख्या आवरणाने/अडथळ्याने लिंग झाकतो किंवा रोखतो; तेव्हा अनियंत्रित उष्मा-तेज प्रकट होऊन ज्वालाग्रयुक्त विशाल लिंगरूपात विस्तारते आणि धूर-अग्नीने त्रैलोक्य अस्थिर करते. देव व वेदज्ञ ऋषी शशिशेखर शिवाची स्तुती करून विनवणी करतात—हे स्वदाहक तेज आवरावे, नाहीतर सृष्टी प्रलयाकडे जाईल. मग ते तेज पाच प्रवाहांत विभागून पृथ्वी भेदून पंचप्रभास रूपाने प्रकट होते; निर्गमनमार्गावर शिळेचे द्वार स्थापून भेग बंद केल्यावर धूर शांत होतो, लोक स्थिर होतात आणि तेज तेथेच मर्यादित राहते. शिवाच्या प्रेरणेने देव तेथे लिंगप्रतिष्ठा करतात; तो प्रदेश ‘महाप्रभास’ म्हणून विख्यात होतो. फलश्रुतीत सांगितले आहे—विविध पुष्पांनी भक्तिपूर्वक पूजन केल्यास अक्षय परम पद मिळते; केवळ दर्शनाने पापक्षय होऊन इच्छित फल सिद्ध होते. दानात—संयमी ब्राह्मणाला सुवर्णदान व विधिपूर्वक द्विजाला गोदान—‘जन्मफळ’ देणारे असून राजसूय व अश्वमेध यज्ञासमान पुण्य प्रदान करते.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि महाप्रभासमुत्तमम् । जलप्रभासतो याम्ये यममार्गविघातकम्
ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर, हे महादेवी, जलप्रभासाच्या दक्षिणेस असलेल्या यममार्ग-विघातक अशा उत्तम महाप्रभासास जावे.
Verse 2
शृणु तस्यैव माहात्म्यं यथा जातं धरातले
आता त्या तीर्थाचेच माहात्म्य ऐक—ते पृथ्वीवर जसे उत्पन्न झाले, तसे मी सांगतो।
Verse 3
पूर्वं त्रेतायुगे देवि स्पर्शलिंगं तु तत्स्मृतम् । दिव्यं तेजोमयं नृणां स्पर्शनान्मुक्तिदायकम्
पूर्वी, हे देवि, त्रेतायुगात हे ‘स्पर्शलिंग’ म्हणून प्रसिद्ध होते—दिव्य तेजोमय लिंग, ज्याच्या स्पर्शमात्राने नरांना मुक्ति मिळे।
Verse 4
अथ काले च कस्मिंश्चिद्वज्रिणाच्छादितं प्रिये । इन्द्रेणागत्य वसुधां भयाक्रांतेन सुन्दरि
मग एका काळी, हे प्रिये, वज्रधारीने ते आच्छादिले। हे सुंदरी, भयाक्रांत इंद्र पृथ्वीवर येऊन पोहोचला।
Verse 5
उष्मा तदुद्भवो देवि निर्गच्छन्नवरोधितः । दशकोटिप्रविस्तीर्णं ज्वालाग्रं लिंगरूपधृक्
हे देवि, त्यातून उत्पन्न उष्णता अडथळ्याविना बाहेर पडली; ज्वालेचे अग्रभाग दशकोटीपर्यंत पसरून लिंगरूप धारण करू लागले।
Verse 6
प्रभासक्षेत्रमास्थाय भित्त्वाऽविर्भावमास्थितम् । वज्रेण रुंधिते देवि भित्त्वा चैव वसुंधराम्
प्रभासक्षेत्रात आश्रय घेऊन ते भेदून प्रकट झाले। हे देवि, वज्राने रोखले तरीही त्याने वसुंधरा फोडूनच आविर्भाव केला।
Verse 7
धूमसंघैः समेतं तु व्यापयामास तज्जगत् । ततस्त्रैलोक्यमखिलं ज्वालाभिर्व्याकुलीकृतम्
धुरकट धुरांच्या समूहांसह ते तेज त्या जगात सर्वत्र पसरले. मग ज्वाळांनी अखिल त्रैलोक्य व्याकुळ झाले.
Verse 8
ततः सुरगणाः सर्व ऋषयो वेदपारगाः । अस्तुवन्विविधैः सूक्तैर्वेदोक्तैः शशिशेखरम्
मग सर्व देवगण आणि वेदपारंगत ऋषी यांनी वेदवचनांतून आलेल्या विविध सूक्तांनी शशिशेखर (चंद्रमौळी शिव) यांची स्तुती केली.
Verse 9
संहरस्व सुरश्रेष्ठ तेजः स्वदहनात्मकम् त्रै । लोक्यं व्याकुलीभूतमेवं सर्वं चराचरम् । न यावत्प्रलयं याति तावद्रक्ष सुरेश्वर
“हे सुरश्रेष्ठ! स्वतःदाहक अग्निस्वरूप असे तुझे तेज संहर. हे प्रभो, हे त्रैलोक्य—चराचर सर्व—व्याकुळ झाले आहे. हे सुरेश्वर, प्रलयाकडे जाण्यापूर्वी आमचे रक्षण कर.”
Verse 10
ईश्वर उवाच । एवमाभाषमाणेषु त्रिदिवेषु सुरेश्वरि । तत्तेजः पञ्चधाविष्टं व्याप्याशेषं जगत्त्रयम्
ईश्वर म्हणाले—“त्रिदिवात देवगण असे बोलत असतानाच ते तेज पाच रूपांनी प्रकट होऊन उरलेसुरले काहीही न ठेवता संपूर्ण जगत्त्रय व्यापून टाकले.”
Verse 11
पञ्चप्रभासरूपेण भित्त्वा तत्र वसुन्धराम् । येन मार्गेण निष्क्रान्तं तन्मार्गे च महन्महः
पंचप्रभासरूप धारण करून त्याने तेथे वसुंधरा भेदली. आणि ज्या मार्गाने ते बाहेर आले, त्या मार्गातच महान तेज स्थिर राहिले.
Verse 12
तत्र तैः स्थापितं द्वारं सुप्रदेशेऽश्मजं प्रिये । पिहितेऽथ च रंध्रेऽस्मिन्धूमो नाशमुपेयिवान्
तेथे त्यांनी, प्रिये, योग्य स्थानी दगडी द्वार बसविले। आणि तो रंध्र बंद होताच धूर शांत होऊन नाहीसा झाला।
Verse 13
स्वस्थाश्चैवाभवंल्लोकास्तेजस्तत्रैव संस्थितम् । एवं मया प्रेरितास्ते लिंगं तत्र समादधुः
तेव्हा लोक पुन्हा स्वस्थ व शांत झाले आणि ते तेज तेथेच स्थिर राहिले। माझ्या प्रेरणेने त्यांनी तेथेच लिंगाची स्थापना केली।
Verse 14
तन्महस्तत्र देवेशि विश्राममकरोत्तदा । ततो महाप्रभासेति कीर्त्यते देवदानवैः
हे देवेशी, ते महान तेज तेव्हा तेथेच विश्रांतीस आले. म्हणून देव व दानव सर्वजण त्यास ‘महाप्रभास’ असे कीर्तितात.
Verse 15
यस्तं पूजयते भक्त्या लिंगं पुष्पैः पृथग्विधैः । स याति परमं स्थानं जरामरणवर्जितम्
जो त्या लिंगाची भक्तीने नानाविध पुष्पांनी पूजा करतो, तो जरा-मरणरहित परम धामास प्राप्त होतो.
Verse 16
दृष्टेन तेन देवेशि मुच्यते पातकैर्नरः । लभते वाञ्छितान्कामान्मनसा चेप्सितान्प्रिये
हे देवेशी, त्याचे दर्शन होताच मनुष्य पापांतून मुक्त होतो; आणि प्रिये, मनात इच्छिलेल्या वांछित कामनाही प्राप्त करतो.
Verse 17
हिरण्यं तत्र दातव्यं ब्राह्मणे शंसितव्रते । गोदानं विधिवत्तत्र देयं चैव द्विजन्मने
तेथे प्रशंसित व्रतांनी युक्त अशा ब्राह्मणास सुवर्ण दान करावे; तसेच तेथे विधिपूर्वक गोदान करून द्विजास अर्पण करावे।
Verse 18
एवं कृत्वा महादेवि लभते जन्मनः फलम् । राजसूयाश्वमेधानां प्राप्नुयात्फलमूर्जितम्
हे महादेवी, असे केल्याने मनुष्यजन्माचे खरे फल मिळते; आणि राजसूय व अश्वमेध यज्ञांइतकेच बलवान पुण्यफल प्राप्त होते।
Verse 198
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये पञ्चमप्रभासक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टानवत्युत्तरशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम ‘प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य’ विभागात ‘पंचम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यवर्णन’ नामक एकशे अठ्ठाण्णवावा अध्याय समाप्त झाला.