Adhyaya 41
अध्याय ४१ मध्ये ईश्वर पूर्व दिशेत स्थापलेल्या अत्यंत प्रभावी लिंगाचे माहात्म्य सांगतात; ते सरस्वतीशी संबंधित असून समुद्राजवळ आहे. कथेत विनाशकारी “वडवानल” (समुद्रातील अंतर्गत अग्नी) यामुळे मोठा संकटप्रसंग उद्भवतो. तेव्हा देवी लिंग समुद्रतीरी आणून विधिपूर्वक पूजन करते, वडवानल धारण करून देवांच्या कल्याणासाठी समुद्रात टाकते. देव शंख-नाद, दुंदुभी-ध्वनी व पुष्पवृष्टी करून उत्सव करतात आणि देवीला “देवमाता” हे मानद नाम देतात—कारण हे कर्म देव-दानवांनाही कठीण मानले जाते. ईश्वर पुढे सांगतात की देवीने या शुभ लिंगाची प्रतिष्ठा केली आणि नदीश्रेष्ठ, पापनाशिनी सरस्वतीची स्तुती असल्यामुळे हे लिंग “भैरव” म्हणून प्रसिद्ध होऊन “भैरवेश्वर” नावाने ख्यात होते. अंतिम विधानानुसार सरस्वती व भैरवेश्वर यांचे पूजन—विशेषतः महा-नवमीला योग्य स्नानासह—वाणी-दोष (वाग्दोष) दूर करते. दुधाने अभिषेक करून अघोर मंत्राने लिंगपूजा केल्यास यात्राफळ पूर्णपणे प्राप्त होते.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । तस्यैव पूर्वदिग्भागे सरस्वत्या प्रतिष्ठितम् । लिंगं महाप्रभावं तु सोमेशादग्निगोचरे
ईश्वर म्हणाले—त्याच प्रदेशाच्या पूर्व दिशेला सरस्वतीने प्रतिष्ठित केलेले महाप्रभावी लिंग आहे; ते सोमेशाच्या जवळ ‘अग्निगोचर’ नावाच्या स्थानी आहे।
Verse 2
भैरवेश्वररूपस्तु वाडवः कुम्भसंस्थितः । यत्र देव्या समानीतः सागरस्य समीपतः
तेथे भैरवेश्वररूप धारण केलेला वाडवानल कुंभात स्थित होता; देवीने तो सागराच्या समीप आणून ठेवला होता।
Verse 3
विश्रामार्थं क्षणं मुक्त्वा देव्या लिंगं प्रतिष्ठितम् । समभ्यर्च्य विधानेन गृहीत्वा वडवानलम् । समुद्रमध्ये चिक्षेप देवानां हितकाम्यया
क्षणभर विश्रांतीसाठी देवीने लिंगाची प्रतिष्ठा केली; विधिपूर्वक पूजन करून वडवानल हातात घेऊन, देवांच्या हितासाठी तो समुद्राच्या मध्यभागी टाकून दिला।
Verse 4
ततो हृष्टतरा देवाः शंखदुन्दुभिनिःस्वनैः । पूरयन्तोंऽबरं देवीमीडिरे पुष्पवृष्टिभिः
त्यानंतर देव अधिक आनंदित झाले; शंख-दुंदुभींच्या निनादाने आकाश भरून त्यांनी देवीची स्तुती केली आणि तिच्यावर पुष्पवृष्टी केली।
Verse 5
देवमातेति ते नाम कृत्वोचुस्तां तदा सुराः । कृत्वा तु भैरवं कार्यमसाध्यं देवदानवैः
तेव्हा देवांनी तिचे नाव ‘देवमाता’ असे ठेवून जाहीर केले; कारण तिने भैरवसदृश असे कर्म केले, जे देव-दानवांनाही अशक्य होते।
Verse 6
प्रतिष्ठितवती चात्र यस्माल्लिंगं महोदयम् । त्वं सर्वसरितां श्रेष्ठा सर्वपातकनाशिनी । तस्माद्भैरवनामेति लिंगं ख्यातिं गमिष्यति
कारण तू येथे अत्यंत मंगलमय महोदय-लिंगाची प्रतिष्ठा केलीस; म्हणून तू सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ आणि सर्व पापांचा नाश करणारी आहेस। त्यामुळे हे लिंग ‘भैरव’ या नावाने प्रसिद्ध होईल।
Verse 7
इत्युक्ता तु तदा देवी भैरवेश्वरनैरृते । सागरस्य स्थिता रम्ये तत्र मूर्त्तिमती सती
असे सांगितल्यावर देवी भैरवेश्वराच्या नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) दिशेस, रम्य सागरकिनारी तेथेच स्थिर राहिली आणि साकार रूपाने प्रकट झाली।
Verse 8
पूजयेत्तां विधानेन तं तथा भैरवेश्वरम् । महानवम्यां यत्नेन कृत्वा स्नानं विधानतः । सरस्वतीं पूजयित्वा वाग्दोषान्मुच्यतेऽखिलात्
विधिपूर्वक त्या देवीची आणि तसेच भैरवेश्वराची पूजा करावी। महा-नवमीला नियमाने स्नान करून, यत्नपूर्वक सरस्वतीची आराधना केल्यास वाणीचे सर्व दोष पूर्णतः नष्ट होतात।
Verse 9
तस्या लिंगं तु संपूज्य संस्नाप्य पयसा पृथक् । अघोरेणैव विधिवत्सम्यग्यात्राफलं लभेत्
त्या लिंगाची विधिपूर्वक संपूर्ण पूजा करून, वेगळेपणाने दुधाने अभिषेक (स्नापन) करून, आणि ‘अघोर’ मंत्राने नियमाने कर्म केल्यास यात्रेचे पूर्ण फळ मिळते।
Verse 41
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये भैरवेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकचत्वारिंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणाच्या एकाशीतिसाहस्री संहितेतील सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम ‘प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य’ मध्ये ‘भैरवेश्वर-माहात्म्य-वर्णन’ नावाचा एकेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।