Adhyaya 16

Verse 1

ईश्वर उवाच । पातालविवरस्यापि माहात्म्यं शृणु सांप्रतम् । पूर्वपृष्टं महादेवि ब्रह्मणा विश्वकर्मणा

ईश्वर म्हणाले—आता पाताळविवराचेही माहात्म्य ऐक. हे महादेवी, याविषयी पूर्वी ब्रह्मा आणि विश्वकर्मा यांनी प्रश्न केला होता।

Verse 2

तमोभावे समुत्पन्ने जातास्तत्रैव राक्षसाः । सूर्यस्य द्वेषिणः सर्वे ह्यसंख्याता महाबलाः

तमोभाव उत्पन्न होताच तेथेच राक्षस जन्मले—असंख्य, महाबलवान, आणि सर्वच सूर्याचे द्वेषी।

Verse 3

ते तु दृष्ट्वा महात्मानं समुद्यंतं दिवाकरम् । ते धूम्रप्रमुखाः सर्वे जहसुः सूर्यमंजसा

परंतु महात्मा दिवाकर उगवत आहे असे पाहताच, धूम्राच्या नेतृत्वाखालील ते सर्व राक्षस एकदम सूर्यावर थेट तुटून पडले।

Verse 4

अस्माकमंतकः कोऽयं विद्यते पापकर्मकृत् । इत्यूचुर्विविधा वाचः सूर्यस्याग्रे स्थितास्तदा

‘हा कोण—आमचा संहारक—हा पापकर्म करणारा?’ असे म्हणत ते त्या वेळी सूर्याच्या समोर उभे राहून नानाविध वाणी बोलू लागले।

Verse 5

इति श्रुत्वा तदा देवः क्रोधस्फुरिताधरः । राक्षसानां वचश्चैव भक्ष्यमाणो दिवाकरः

हे शब्द ऐकून तेव्हा देव दिवाकर क्रोधाने ओठ थरथरू लागले; राक्षसांच्या वाणीच्या प्रहारांनी व हल्ल्यांनी तो जणू ग्रासला गेला।

Verse 6

ततः क्रोधाभिभूतेन चक्षुषा चावलोकयत् । स क्रूररक्षःक्षयकृत्तिमिरद्विपकेसरी

मग क्रोधाने व्यापून त्याने नेत्रांनी अवलोकन केले; तो रवि अंधकाररूपी हत्तीवर सिंहासारखा होऊन क्रूर राक्षसांचा नाशकर्ता झाला।

Verse 7

महांशुमान्खगः सूर्यस्तद्विनाशमचिंतयत् । अजानन्नंततश्छिद्रं राक्षसानां दिवस्पतिः

महाकिरणांचा, आकाशचारी सूर्य—दिवसपती—त्यांचा विनाश करण्याचा विचार करू लागला; पण राक्षसांचा लपलेला छिद्रमार्ग त्याला माहीत नव्हता।

Verse 8

स धर्मविच्युतान्दृष्ट्वा पापोपहतचेतसः । एवं संचिंत्य भगवान्दध्यौ ध्यानं प्रभाकरः

धर्मापासून ढळलेले व पापाने आहत चित्त असलेले त्यांना पाहून, भगवान् प्रभाकर असे चिंतन करून गाढ ध्यानात प्रविष्ट झाले।

Verse 9

अजानंस्तेजसा ग्रस्तं त्रैलोक्यं रजनीचरैः । ततस्ते भानुना दृष्टाः क्रोधाध्मातेन चक्षुषा

रजनीचरांनी आपल्या तेजाने त्रैलोक्य ग्रासले आहे हे न जाणता, भानूने क्रोधाने फुगलेल्या नेत्रांनी त्यांना पाहिले।

Verse 10

निपेतुरंबरभ्रष्टाः क्षीणपुण्या इव ग्रहाः । राक्षसैर्वेष्टितो धूम्रो निपतञ्छुशुभेंऽबरात्

ते आकाशातून ढळून पडले, क्षीण-पुण्य ग्रहांसारखे। राक्षसांनी वेढलेला धूम्रवर्ण पिंडही आकाशातून कोसळताना तेजाने झळकत होता।

Verse 11

अर्द्धपक्वं यथा तालफलं कपिभिरावृतम् । यदृच्छया निपेतुस्ते यंत्रमुक्ता यथोपलाः

जसा अर्धपक्व ताडफळ माकडांनी वेढलेला असतो, तसेच ते अनायासे लोळत पडले—जणू यंत्रातून सुटलेले दगडच।

Verse 12

ततो वायु वशाद्भ्रष्टा भित्त्वा भूमिं रसातलम् । जग्मुस्ते क्षेत्रमासाद्य प्रभासं वरवर्णिनि

मग वाऱ्याच्या वेगाने मार्गच्युत होऊन त्यांनी पृथ्वी भेदून रसातल गाठले; आणि हे वरवर्णिनि, त्या क्षेत्रास प्राप्त होऊन प्रभासात आले।

Verse 13

यत्र चार्कस्थलो देवः सर्वसिद्धिप्रदायकः । तत्सान्निध्यस्थितं देवि पातालविवरं महत्

जिथे देवस्वरूप अर्कस्थळ आहे, जे सर्व सिद्धी प्रदान करते; हे देवि, त्याच्या सान्निध्यात पाताळाचे एक महान विवर आहे।

Verse 14

अन्यानि कोटिशः संति तानि लुप्तानि भामिनि । कृतस्मरात्समारभ्य यावदर्कस्थलो रविः

हे भामिनि, अशी आणखी कोट्यवधी (विवरे) आहेत; पण ती लुप्त झाली. कृतस्मराच्या काळापासून, जोवर रवि अर्कस्थळरूपाने स्थित आहे, तोवर हे टिकून आहे।

Verse 15

देवमातुर्वरं प्राप्य सिद्धयोऽष्टौ व्यवस्थिताः । एतस्मिन्नंतरे देवि सूर्यक्षेत्रमुदाहृतम्

देवमातेचा वर प्राप्त करून आठही सिद्धी आपापल्या स्थानी स्थिर झाल्या। याच अंतरात, हे देवी, ते स्थान ‘सूर्यक्षेत्र’ म्हणून प्रसिद्ध झाले।

Verse 16

सूर्यस्य तेजसो देवि मध्यभागं हि तत्स्मृतम् । सर्वं हेममयं देवि नापुण्यस्तत्र वीक्षते

हे देवी, ते स्थान सूर्यतेजाच्या मध्यभागासारखे मानले जाते. तेथे सर्व काही जणू सुवर्णमय आहे; हे देवी, तेथे अपवित्रता दिसत नाही.

Verse 17

विवराणां शतं चैकं स्पर्शाश्चैव तु कोटिशः । तत्र संति महादेवि सिद्धेशस्तु प्ररक्षति

हे महादेवी, तेथे एकशे एक विवरे (द्वारे/छिद्रे) आहेत आणि स्पर्शस्थाने कोट्यवधी आहेत. ती तेथे आहेत, आणि सिद्धेशच त्याचे रक्षण करतात.

Verse 18

इदं क्षेत्रं महादेवि प्रियं सूर्यस्य सर्वदा । सूर्यपर्वणिसंप्राप्ते कुरुक्षेत्राधिकं प्रिये

हे महादेवी, हे क्षेत्र सूर्याला सदैव प्रिय आहे. हे प्रिये, सूर्यपर्व आले असता हे कुरुक्षेत्रापेक्षाही अधिक पुण्यदायक ठरते.

Verse 19

ब्राह्मी चैव हिरण्या च संगमश्च महोदधेः । एतत्त्रिसंगमं देवि कोटितीर्थ फलप्रदम्

ब्राह्मी व हिरण्या आणि महोदधीशी होणारा त्यांचा संगम—हे देवी, हा त्रिसंगम कोट्यवधी तीर्थांचे फळ देणारा आहे.

Verse 20

देवमाता च तत्रैव मंकीशस्तत्र तिष्ठति । नागस्थानं नगस्थानं तत्रैव समुदाहृतम् ।१

तेथेच देवमाता विराजते आणि तेथेच मंकीशही निवास करतो. तेथेच ‘नागस्थान’ तसेच ‘नगस्थान’ अशी दोन्ही स्थाने सांगितली आहेत.

Verse 21

इति संक्षेपतः प्रोक्तमर्कस्थलमहोदयम् । राक्षसानां च संपातादभूच्च विवरं यथा

अशा रीतीने संक्षेपाने अर्कस्थलाचा महान महोदय सांगितला; आणि राक्षसांच्या धडक्यामुळे जसा विवर/भेग निर्माण झाला, तेही कथिले.

Verse 22

अन्यानि तत्र देवेशि लुप्तानि विवराणि वै । एवं तु प्रकटं तत्र दृश्यतेऽद्यापि भामिनि

हे देवेशि! तेथील इतर विवरे निश्चयच लुप्त झाली आहेत; पण हे भामिनि! हे विवर तेथे आजही प्रकट दिसते.

Verse 23

श्रीमुखं नाम तद्द्वारं रक्ष्यते मातृभिः प्रिये । वर्षमेकं चतुर्द्दश्यां नियमाद्यस्तु पूजयेत्

प्रिये! त्या द्वाराचे नाव ‘श्रीमुख’ आहे; मातृगण त्याचे रक्षण करतात. जो नियमाने एक वर्ष चतुर्दशीस (तेथे) पूजन करील—

Verse 24

तत्र मातृगणान्देवि सुनंदाद्यान्विधानतः । पशुपुष्पोपहारैश्च धूपदीपैस्तथोत्तमैः । विप्राणां भोजनैर्देवि तस्य सिद्धिर्भविष्यति

हे देवि! तेथे सुनंदा आदी मातृगणांचे विधिपूर्वक पूजन करावे—शास्त्रोक्त पशु-उपहार, पुष्प व अर्पण, तसेच उत्तम धूप-दीपांनी. हे देवि! विप्रांना भोजन घातल्याने त्याची सिद्धी होईल.

Verse 25

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्रार्कस्थलसंनिधौ । पूजयेन्मातरः सर्वा यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः

म्हणून सर्व प्रयत्नांनी तेथे अर्कस्थळाच्या सान्निध्यात, ज्याला स्वतःची आत्मसिद्धी हवी असेल त्याने सर्व मातृदेवतांची पूजा करावी।

Verse 26

एतास्तु मातरो देवि सुनंदागणनामतः । ख्यातिं यांति प्रभासे तु क्षेत्रेस्मिन्वरवर्णिनि

हे देवि! या मातृदेवता ‘सुनंदा-गण’ या नावाने प्रसिद्ध आहेत; हे वरवर्णिनि! या पवित्र प्रभास-क्षेत्रात त्या ख्याती व महिमा प्राप्त करतात।

Verse 27

एतत्संक्षेपतः प्रोक्तं पातालोत्तरमध्यतः । तच्छ्रुत्वा मुच्यते देवि सर्वापद्भ्यो नरोत्तमः

हे पातालोत्तराच्या मध्यभागातून हे संक्षेपाने सांगितले आहे. हे देवि! हे ऐकून नरोत्तम सर्व आपत्तींमधून मुक्त होतो।