Adhyaya 130

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि देवं पाशुपतेश्वरम् । उग्रसेनेश्वराद्देवि पूर्वभागे व्यवस्थितम्

ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी! मग उग्रसेनेश्वराच्या पूर्वभागी स्थित देव पाशुपतेश्वराकडे दर्शनार्थ जावे।

Verse 2

गोपादित्यात्तथाग्नेय्यां ध्रुवेशाद्दक्षिणां श्रितम् । सर्वपापहरं देवि पूर्वभागे व्यवस्थितम्

हे देवी! गोपादित्यापासून आग्नेय दिशेस आणि ध्रुवेशाच्या दक्षिणेस हे स्थित आहे; पूर्वभागी प्रतिष्ठित हे सर्व पापांचे हरण करते।

Verse 3

गोपादित्यात्तथा लिंगं दर्शनात्सर्वकामदम् । अस्मिन्युगे समाख्यातं संतोषेश्वरसंज्ञितम्

आणि गोपादित्याजवळ ते लिंग आहे; ज्याच्या केवळ दर्शनाने सर्व कामना पूर्ण होतात. या युगात ते ‘संतोषेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध आहे।

Verse 4

संतुष्टो भगवान्यस्मात्तेषां तत्र तपस्विनाम् । तेन संतोषनाम्ना तु प्रख्यातं धरणीतले

कारण तेथील त्या तपस्वींवर भगवान् संतुष्ट झाले; म्हणून ते धरणीतलावर ‘संतोष’ या नावाने विख्यात झाले।

Verse 5

युगलिंगं महादेवि सिद्धिस्थानं महाप्रभम् । स्थानं पाशुपतानां च भेषजं पापरोगिणाम्

हे महादेवी! हे ‘युगलिंग’ महाप्रभ, सिद्धीचे स्थान आहे; पाशुपतांचे पवित्र धाम आहे आणि पापरोगाने पीडितांस औषध आहे।

Verse 6

चत्वारो मुनयः सिद्धास्तस्मिंल्लिंगे यशस्विनि । वामदेवस्तु सावर्णिरघोरः कपिलस्तथा । तस्मिंल्लिंगे तु संसिद्धा अनादीशे निरंजने

हे यशस्विनी! त्या लिंगावर चार मुनि सिद्ध झाले—वामदेव, सावर्णि, अघोर आणि कपिल. अनादी, निरंजन ईश्वराच्या सान्निध्यात त्याच लिंगावर ते पूर्ण सिद्ध झाले।

Verse 7

तस्य देवस्य सामीप्ये वने श्रीमुखसंज्ञितम् । लक्ष्मीस्थानं महादेवि सिद्धयोगैस्तु सेवितम्

त्या देवाच्या समीप ‘श्रीमुख’ नावाचे वन आहे. हे महादेवी! ते लक्ष्मीचे स्थान असून सिद्ध योगी भक्तिभावाने तेथे सेवा-पूजा करतात।

Verse 8

तत्र पाशुपताः श्रेष्ठा मम लिंगार्चने रताः । तेषां चैव निवासार्थं तद्देव्या निर्मितं वनम्

तेथे श्रेष्ठ पाशुपत माझ्या लिंगार्चनेत रत होऊन निवास करतात. त्यांच्या निवासासाठीच ते वन देवीने निर्माण केले आहे।

Verse 9

तस्य मध्ये तु सुश्रोणि लिंगं पूर्वमुखं स्थितम् । तस्मिन्पाशुपताः सिद्धा अघोराद्या महर्षयः । अनेनैव शरीरेण गतास्ते शिवमन्दिरम्

त्या वनाच्या मध्यभागी, हे सुश्रोणि! पूर्वाभिमुख लिंग स्थित आहे. तेथे अघोर आदि पाशुपत महर्षी सिद्ध झाले आणि याच देहासह ते शिवमंदिरास गेले।

Verse 10

तत्र प्राभासिके क्षेत्रे सुरसिद्धनिषेविते । रोचते मे सदा वासस्तस्मिन्नायतने शुभे । सर्वेषामेव स्थानानामतिरम्यमतिप्रियम्

त्या प्राभासिक पुण्यक्षेत्री, देव व सिद्धांनी सेविलेल्या, त्या शुभायतनात माझा वास मला सदैव आनंद देतो; सर्व स्थळांमध्ये ते अत्यंत रम्य व परम प्रिय आहे.

Verse 11

तत्र पाशुपता देवि मम ध्यानपरायणाः । मम पुत्रास्तु ते सर्वे ब्रह्मचर्येण संयुताः

तेथे, हे देवी, पाशुपत सर्वस्वी माझ्या ध्यानात तत्पर असतात. ते सर्व माझ्या पुत्रांसारखे असून ब्रह्मचर्यव्रताने युक्त आहेत.

Verse 12

दान्ताः शांता जितक्रोधा ब्राह्मणास्ते तपस्विनः । तल्लिंगस्य प्रभावेन सिद्धिं ते परमां गताः

ते तपस्वी ब्राह्मण दान्त, शांत व क्रोधजयी होते; त्या लिंगाच्या प्रभावाने त्यांनी परम सिद्धी प्राप्त केली.

Verse 13

तस्मात्तं पूजयेन्नित्यं क्षेत्रवासी द्विजोत्तमः

म्हणून त्या क्षेत्रात वास करणाऱ्या श्रेष्ठ द्विजाने त्याची नित्य पूजा करावी.

Verse 14

देव्युवाच । भगवन्देवदेवेश संसारार्णवतारक । प्रभासे तु महाक्षेत्रे त्वदीयव्रतचारिणाम्

देवी म्हणाली—हे भगवन्, देवदेवेश, संसाररूपी सागरातून तारून नेणाऱ्या! प्रभासच्या त्या महाक्षेत्री, तुमचे व्रत आचरण करणाऱ्यांसाठी…

Verse 15

स्थानं तेषां महत्पुण्यं योगं पाशुपतं तथा । कथयस्व प्रसादेन लिंगमाहात्म्यमुत्तमम्

त्यांचे महापुण्यदायक स्थान आणि पाशुपत योगही कृपापूर्वक मला सांगा; तसेच त्या लिंगाचे उत्तम माहात्म्य विस्ताराने वर्णन करा।

Verse 16

किमादिनाम देवस्य कथं पूज्यो नरोत्तमैः । कथं पाशुपतास्तत्र सदेहाः स्वर्गमागताः

तो देव ‘आदि’ या नावाने का प्रसिद्ध आहे? नरोत्तमांनी त्याची पूजा कशी करावी? आणि तेथील पाशुपत भक्त देहासहित स्वर्गाला कसे गेले?

Verse 17

एतत्कथय देवेश दयां कृत्वा मम प्रभो

हे देवेश, हे माझ्या प्रभो, दया करून हे मला सांगा।

Verse 18

ईश्वर उवाच । यस्त्वया पृछ्यते भद्रे योगः पाशुपतो महान् । तेषां चैव प्रभावो यस्तथा लिंगस्य सुव्रते

ईश्वर म्हणाले—हे भद्रे, तू विचारलेला महान पाशुपत योग, तसेच त्या भक्तांचा प्रभाव आणि त्या लिंगाचे माहात्म्यही, हे सुव्रते, मी सांगतो।

Verse 19

अनादीशस्य देवस्य आदिनाम महाप्रभे । तस्मिंल्लिंगे तु ये देवि मदीयव्रतमाश्रिताः

हे महाप्रभे, तो देव अनादी ईश्वर असूनही ‘आदि’ या नावाने प्रसिद्ध आहे; आणि हे देवि, त्या लिंगासंबंधी जे माझ्या व्रताचा आश्रय घेतात…

Verse 20

चिरं नियोगं सुश्रोणि व्रतं पाशुपतं महत् । धारयंति यथोक्तं तु मम विस्मयकारकम् । तेषामनुग्रहार्थाय मम चित्तं प्रधावति

हे सुश्रोणि! ते दीर्घकाळ महान् पाशुपत व्रत कठोर नियमानुसार, यथोक्त रीतीनेच धारण करीत आहेत—हे मला विस्मयकारक वाटते. त्यांच्या अनुग्रहासाठी माझे चित्त वेगाने त्यांच्याकडे धावते.

Verse 21

सूत उवाच । हरस्य वचनं श्रुत्वा देवी विस्मयमागता । उवाच वचनं विप्राः सर्वलोकपतिं पतिम्

सूत म्हणाले—हराचे वचन ऐकून देवी विस्मयाने भरून गेली. मग, हे विप्रहो, तिने सर्वलोकपती आपल्या पतीला उद्देशून वचन उच्चारले.

Verse 22

ममापि कौतुकं देव किमकार्षीत्ततो भवान् । तद्ब्रूहि मे महादेव यद्यहं तव वल्लभा

हे देव! मलाही कुतूहल आहे—तेव्हा आपण काय केले आणि का केले? हे महादेव, मी जर खरोखरच आपली वल्लभा असेन तर ते मला सांगा.

Verse 23

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा महादेवो जगाद ताम् । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि मम भक्तविचेष्टितम्

तिचे वचन ऐकून महादेव तिला म्हणाले—हे देवि, ऐक; माझ्या भक्तांचे आचरण व कृत्य मी तुला सांगतो.

Verse 24

दृष्ट्वा चैव तपोनिष्ठां तेषामाद्यः सुरेश्वरः । उवाच वचनं देवः प्रणतान्पार्श्वतः स्थितान्

त्यांची तपोनिष्ठा पाहून देवांचा आद्य ईश्वर, बाजूला उभ्या असलेल्या प्रणत जनांना उद्देशून वचन बोलला.

Verse 25

ईश्वर उवाच । गच्छ शीघ्रं नन्दिकेश यत्र ते मम पुत्रकाः । चरंति च व्रतं घोरं मदीयं चातिदुष्करम्

ईश्वर म्हणाले—हे नन्दिकेश! त्वरेने तेथे जा, जिथे माझे पुत्र—तुझ्या अधीन—माझे घोर व अत्यंत दुष्कर व्रत आचरित आहेत।

Verse 26

तत्क्षेत्रस्य प्रभावेन भक्त्या च मम नित्यशः । तेन ते मुनयः सिद्धाः स्वशरीरेण सुव्रताः

त्या क्षेत्राच्या प्रभावाने आणि माझ्या नित्य भक्तीने ते सुव्रती मुनी आपल्या देहातच सिद्धी प्राप्त करून सिद्ध झाले।

Verse 27

तस्मान्मद्वचनान्नन्दिन्गच्छ प्राभासिकं शुभम् । आमन्त्रय त्वं तान्सर्वान्कैलासं शीघ्रमानय

म्हणून, हे नन्दिन्! माझ्या आज्ञेने शुभ प्राभास-प्रदेशी जा; त्या सर्व मुनींना आमंत्रित करून त्वरेने कैलासास आण।

Verse 28

इदं पद्मं गृहाण त्वं सनालं कलिकोज्ज्वलम् । लिंगस्य मूर्ध्नि दत्त्वेदं पद्मनालमिहानय

हे देठासहित, कळ्यांनी उजळलेले कमळ तू घे; ते लिंगाच्या शिरावर ठेवून इथे कमळाचा देठ आण।

Verse 29

मुक्तस्तदा स वै नन्दी देवदेवेन शंभुना । कैलासनिलयात्तस्मात्प्रभासं क्षेत्रमागतः

तेव्हा देवाधिदेव शंभूने पाठविलेला नंदी कैलास-निवासातून निघून पवित्र प्रभास-क्षेत्रात आला।

Verse 30

दृष्ट्वा चैव पुनर्लिङ्गं देवदेवस्य शूलिनः । दृष्ट्वा तांश्चैव योगीन्द्रान्परं विस्मयमागतः

त्रिशूलधारी देवाधिदेवाचे लिंग पुन्हा पाहून आणि त्या श्रेष्ठ योगींद्रांना दर्शन घेऊन नंदी परम विस्मयाने भरून गेला।

Verse 31

केचिद्ध्यानरतास्तत्र केचिद्योगं समाश्रिताः । केचिद्व्याख्यां प्रकुर्वन्ति विचारमपि चापरे

तेथे काही ध्यानात मग्न होते, काही योगसाधनेचा आश्रय घेत होते। काही उपदेश व व्याख्या करीत होते, तर काही सूक्ष्म विचारमंथनात रत होते।

Verse 32

कुर्वन्त्यन्ये लिंगपूजां प्रणामं च तथाऽपरे । प्रदक्षिणं प्रकुर्वन्ति साष्टांगं प्रणमन्ति च

इतर काही लिंगपूजा करीत होते, तर काही भक्तिभावाने प्रणाम करीत होते। ते प्रदक्षिणा घालीत आणि साष्टांग दंडवत् होऊन नमस्कारही करीत होते।

Verse 33

केचित्स्तुतिं प्रकुर्वन्ति भावयज्ञैस्तथा परे । केचित्पूजां च कुर्वन्ति अहिंसाकुसुमैः शुभैः

काही स्तुती करीत होते, तर काही भावयज्ञरूप अंतःपूजा करीत होते. काही अहिंसेच्या शुभ ‘कुसुमां’—निर्दोष सत्कर्मांनी—पूजन करीत होते।

Verse 34

भस्मस्नानं प्रकुर्वंति गण्डुकैः स्नापयन्ति च । एवं व्याकुलतां यातं तपस्विगणमण्डलम्

ते भस्मस्नान करीत होते आणि गंडुक (जलपात्र) यांनी स्नापनही करीत होते. अशा रीतीने तपस्वीगणांचा मंडळ तीव्र कर्मव्यस्ततेने व्याकुळ झाला।

Verse 35

तत्तादृशमथालोक्य नन्दी विस्मयमागतः । चिन्तयामास मनसा सर्वं तेषां निरीक्ष्य च

त्यांचे तसे आचरण पाहून नंदी विस्मयाने भरून गेला. त्यांच्या सर्व कृती नीट निरखून तो मनातल्या मनात गाढ विचार करू लागला.

Verse 36

आगतोऽहमिमं देशं न कश्चिन्मां निरीक्षते । न केनचिदहं पृष्टोऽभ्यागतः कुत्र कस्य च

मी या देशी आलो आहे, तरी कोणी माझ्याकडे पाहतही नाही. कोणी मला विचारत नाही—‘तू कुठून आलास आणि कोणाचा आहेस?’

Verse 37

अहंकारावृताः सर्वे न वदन्ति च मां क्वचित् । एवं मनसि संधाय लिंगपार्श्वमुपागतः

सर्वजण अहंकाराने आच्छादित आहेत; ते कुठेही माझ्याशी बोलत नाहीत. असे मनात ठरवून मी लिंगाच्या जवळ गेलो.

Verse 38

दत्तं लिंगस्य तत्पद्मनालं छित्त्वा तु नन्दिना । अर्चयित्वा तु तन्नन्दी लिंगं पाशुपतेश्वरम् । नालं गृहीत्वा यत्नेन ऋषीन्वचनमब्रवीत्

लिंगावर ठेवलेला तो कमळनाळ नंदीने छाटला. मग नंदीने पाशुपतेश्वर लिंगाची पूजा केली; आणि नाळ जपून हातात घेऊन ऋषींना वचन सांगितले.

Verse 39

नन्दिकेश्वर उवाच । शासनाद्देवदेवस्य भवतां पार्श्वमागतः । आज्ञापयति देवेशस्तपस्विगणमण्डलम्

नंदिकेश्वर म्हणाले—देवाधिदेवांच्या आज्ञेने मी तुमच्या समीप आलो आहे. देवेश या तपस्वीगणांच्या मंडळाला आदेश देत आहेत.

Verse 40

युष्माभिस्तत्र गन्तव्यं यत्र देवः सनातनः । युष्मान्सर्वान्समादाय गमिष्यामि भवालयम्

तुम्ही तेथेच जावे, जिथे सनातन देव विराजमान आहे. तुम्हा सर्वांना सोबत घेऊन मी तुम्हाला भव (शिव) यांच्या धामास नेईन.

Verse 41

उत्तिष्ठताशु गच्छामः कैलासं पर्वतोत्तमम् । तूष्णींभूतास्ततः सर्वे प्रोचुस्ते संज्ञया द्विजाः । गम्यतामग्रतो नन्दिन्पश्चादेष्यामहे वयम्

लवकर उठा; चला, पर्वतश्रेष्ठ कैलासास जाऊ. तेव्हा ते सर्व द्विज मुनी मौन झाले आणि संकेताने म्हणाले—“हे नंदिन्, तू पुढे जा; आम्ही मागून येऊ.”

Verse 42

एवमुक्तस्तु मुनिभिर्नन्दी शीघ्रतरं गतः । कथयामास तत्सर्वं कुपितेनान्तरात्मना

मुनींनी असे सांगितल्यावर नंदी आणखी वेगाने निघून गेला. अंतःकरणात क्रोध धरून त्याने ते सर्व (प्रभूस) सांगितले.

Verse 43

नन्दिकेश्वर उवाच । देव तत्र गतोऽहं वै यत्र ते योगिनः स्थिताः । सन्तोषितो न चैवाहं केनचित्तत्र संस्थितः

नंदिकेश्वर म्हणाले—हे देव! जिथे तुमचे योगी स्थित आहेत तिथे मी गेलो. पण तिथे उपस्थित कोणाकडूनही माझे मन किंचितही संतुष्ट झाले नाही.

Verse 44

न मां देव निरीक्षन्ते नालपंति कथंचन । पद्मं तत्र मया देव स्थापितं लिंग मूर्धनि

हे देव! ते माझ्याकडे पाहतही नाहीत, आणि कशाही प्रकारे बोलत नाहीत. तेथे, हे देव, मी लिंगाच्या शिरोभागी एक पद्म (कमळ) स्थापित केले.

Verse 45

उक्तं देव मया तेषां योगीन्द्राणां महेश्वर । आज्ञप्ता देवदेवेन इहागच्छत मा चिरम्

हे देव, हे महेश्वरा! मी त्या योगींद्रांना असे सांगितले—‘देवाधिदेवांची आज्ञा झाली आहे; येथे या, विलंब करू नका।’

Verse 46

एतच्छ्रुत्वा वचः स्वामिन्सर्वे तत्र महर्षयः । आगमिष्याम इति वै पृष्ठतो गच्छ मा चिरम्

हे स्वामी! हे वचन ऐकून तेथील सर्व महर्षी म्हणाले—‘आम्ही लगेच येऊ।’ आणि पुढे म्हणाले—‘तू पुढे जा, विलंब करू नकोस।’

Verse 47

इत्युक्ते तैस्तथा देव अहं शीघ्रमिहागतः । शृणु चेमं गृहाण त्वं यथेष्टं कुरु मे प्रभो

हे देव! त्यांनी असे म्हटल्यावर मी त्वरेने येथे आलो. आता हे ऐका व स्वीकार करा; हे प्रभो, तुम्हाला जसे योग्य वाटेल तसे करा.

Verse 48

एकं मे संशयं देव च्छेत्तुमर्हसि सांप्रतम् । मया विना महादेव आगमिष्यंति ते कथम् । संशयो मे महादेव कथयस्व महेश्वर

हे देव! माझा एक संशय आत्ताच दूर करावा. हे महादेव, माझ्याविना ते कसे येतील? हाच माझा संशय—हे महेश्वर, सांगावे.

Verse 49

ईश्वर उवाच । शृणु नंदिन्यथाश्चर्यं तेषां वै भावितात्मनाम् । न दृश्यन्त इमे सिद्धा मां मुक्त्वाऽन्यैः सुरैरपि

ईश्वर म्हणाले—हे नंदिन्, त्या भावितात्मा सिद्धांचे अद्भुत रहस्य ऐक. मला सोडून इतर देवांनाही हे सिद्ध दिसत नाहीत.

Verse 50

मद्भावभावितास्ते वै योगं विंदंति शांकरम् । पश्यैतत्कौतुकं नंदिन्दर्शयामि तवाधुना

माझ्या भावाने भावित झालेले ते खरोखर शंकराचा योग प्राप्त करतात. हे नंदिन्, हे अद्भुत कौतुक पाहा—आता मी तुला दाखवितो.

Verse 51

आनीतं यत्त्वया नालं तस्मिन्नाले तु सूक्ष्मवत् । प्रविश्य चागताः सर्वे योगैश्वर्यबलेन च

तू आणलेला जो नळ होता, त्याच नळात सूक्ष्मरूपाने प्रवेश करून ते सर्व योग-ऐश्वर्य व बलाच्या सामर्थ्याने येथे आले आहेत.

Verse 52

एवमुक्तस्तदा नंदी विस्मयोत्फुल्ललोचनः । अपश्यन्नालमध्यस्थान्महर्षीन्परमाणुवत्

असे ऐकून नंदी विस्मयाने फुललेल्या नेत्रांनी नळाच्या मध्यभागी स्थित महर्षींना परमाणूसारखे पाहू लागला.

Verse 53

यथार्करश्मिमध्यस्था दृश्यन्ते परमाणवः । एवं तन्नालमध्यस्था दृश्यंत ऋषयः पृथक्

जसे सूर्यकिरणांच्या मध्यात तरंगणारे परमाणू दिसतात, तसेच त्या नळाच्या मध्यात स्थित ऋषी वेगवेगळे दिसत होते.

Verse 54

एवं दृष्ट्वा तदा नंदी विस्मयोत्फुल्ललोचनः । आश्चर्यं परमं गत्वा किञ्चिन्नेवाब्रवीत्पुनः

हे पाहून नंदी विस्मयाने फुललेल्या नेत्रांनी परम आश्चर्यात बुडून गेला आणि मग पुन्हा थोडेसेच बोलला.

Verse 55

एवं तत्कौतुकं दृष्ट्वा देवी वचनमब्रवीत् । किं दृश्यते महादेव हृष्टः कस्मान्महेश्वर

ते अद्भुत कौतुक पाहून देवी म्हणाली— “हे महादेव, काय दिसत आहे? हे महेश्वर, तुम्ही कोणत्या कारणाने हर्षित आहात?”

Verse 56

इत्युक्ते वचने देव्या प्रोवाचेदं महेश्वरः

देवीने असे म्हटल्यावर महेश्वराने हे वचन सांगितले।

Verse 57

ईश्वर उवाच । योगयुक्ता महात्मानो योगे पाशुपते स्थिताः । एते मां च समाराध्य प्रभासक्षेत्रवासिनम् । ईदृशीं सिद्धिमापन्नाः स्वच्छंदगतिचारिणः

ईश्वर म्हणाले— “हे महात्मे योगयुक्त असून पाशुपत योगात स्थित आहेत. प्रभासक्षेत्रात वास करणाऱ्या माझी यथाविधी आराधना करून त्यांनी अशी सिद्धी प्राप्त केली आहे की ते स्वेच्छेने मुक्तपणे संचार करतात.”

Verse 58

इत्युक्तवति देवेश ऋषयस्ते महाप्रभाः । पद्मनालाद्विनिःसृत्य सर्वे वै योगमायया । प्रदक्षिणां प्रकुर्वंति देवं देव्या बहिष्कृतम्

देवेशाने असे म्हणताच ते महाप्रभ तेजस्वी ऋषी योगमायेच्या सामर्थ्याने कमळनाळेतून बाहेर येऊन, देवीला अदृश्य राहून, देवाची प्रदक्षिणा करू लागले।

Verse 59

देव्युवाच । किमर्थं मां न पश्यंति दुराचारा इमे द्विजाः । विस्मयोऽयं महादेव कथयस्व प्रसादतः

देवी म्हणाली— “हे दुराचारी द्विज मला का पाहत नाहीत? हे महादेव, हा मोठा विस्मय आहे; कृपा करून सांगावे.”

Verse 60

ईश्वर उवाच । प्रकृतित्वान्न पश्यंति सिद्धा ह्येते महातपाः । एवमुक्ता तु गिरिजा देवेदेवेन शूलिना

ईश्वर म्हणाले—तू आपल्या स्वाभाविक प्रकट रूपात असल्याने हे तुला पाहू शकत नाहीत; हे महातपस्वी सिद्ध आहेत. असे म्हणून देवाधिदेव त्रिशूलधारीने गिरिजेला संबोधिले।

Verse 61

चुकोप तेषां सुश्रोणी शशाप क्रोधितानना । स्त्रीलौल्येन दुराचारा नाशमेष्यथ गर्विणः

मग सुश्रोणी देवी त्यांच्यावर क्रोधित झाली; क्रोधाने लाल झालेल्या मुखाने तिने शाप दिला—“स्त्रीलोलुपतेमुळे, हे दुराचारी गर्विष्ठांनो, तुम्ही नाश पावाल।”

Verse 62

राजप्रतिग्रहासक्ता वृत्त्या देवार्चने रताः । भविष्यथ कलौ प्राप्ते लिंगद्रव्योपजीविनः

राजांकडून दान-प्रतिग्रहात आसक्त होऊन आणि उपजीविकेसाठी देवपूजेत रत राहून, कलियुग आल्यावर तुम्ही लिंगद्रव्यावर (मंदिरसंपत्तीवर) उपजीविका करणारे व्हाल।

Verse 63

वेश्यासक्ताश्च संभ्रांता सर्वलोकबहिष्कृताः । देवद्रव्यविनाशाय भविष्यथ कलौ युगे

वेश्यांसक्त व भ्रमित होऊन, सर्व लोकांनी बहिष्कृत, कलियुगात तुम्ही देवद्रव्याच्या विनाशाचे कारण ठराल।

Verse 64

इति दत्ते तदा शाप ऋषीणां च महात्मनाम् । गौरीं प्रसादयामासुस्ते च सर्वे सुरेश्वराः

अशा रीतीने महात्मा ऋषींना शाप दिल्यावर, ते सर्व देवेश्वर गौरीला प्रसन्न करण्यास लागले।

Verse 65

देवदेवस्य वचनात्प्रसन्ना साऽभवत्पुनः । नालं देवोऽपि संगृह्य दक्षिणाशां समाक्षिपत्

देवदेवाच्या वचनाने ती पुन्हा प्रसन्न झाली. मग देवानेही नाल (कमळदांडा) धरून तो दक्षिण दिशेकडे फेकून दिला.

Verse 66

पतितं तच्च वै नालं प्रभासक्षेत्रमध्यतः । तदेव लिंगं संजातं महानालेति विश्रुतम्

तोच नाल प्रभासक्षेत्राच्या मध्यभागी पडला. त्याच्यापासून एक लिंग प्रकट झाले, जे पुढे ‘महानाल’ या नावाने प्रसिद्ध झाले.

Verse 67

कलौ युगे च संप्राप्ते तद्ध्रुवेश्वरसंज्ञितम् । संस्थितं चोत्तरेशाने तस्मात्पाशुपतेश्वरात्

कलियुग येताच तेच लिंग ‘ध्रुवेश्वर’ या नावाने ओळखले जाते, आणि ते पाशुपतेश्वराच्या ईशान (उत्तर-पूर्व) दिशेस स्थित आहे.

Verse 68

पुराऽनादीशनामेति पश्चात्पाशुपतेश्वरः । प्रभासे तु महाक्षेत्रे स्थितः पातकनाशनः

प्राचीन काळी त्यांचे नाव ‘अनादीश’ होते; नंतर ते ‘पाशुपतेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. प्रभासच्या महाक्षेत्रात ते पातकनाशक म्हणून स्थित आहेत.

Verse 69

इदं स्थानं परं श्रेष्ठं मम व्रतनिषेवणम् । इदं लिंगं परं ब्रह्म अनादीशेति संज्ञितम्

हे स्थान परम श्रेष्ठ आहे—येथेच माझ्या व्रताचे यथोचित पालन होते. हे लिंग परब्रह्म आहे, ‘अनादीश’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.

Verse 70

अत्र सिद्धिश्च मुक्तिश्च ब्राह्मणानां न संशयः । अनेनैव शरीरेण षड्भिर्मासस्तु सिद्ध्यति

येथे ब्राह्मणांना सिद्धी व मुक्ती—दोन्हीही निःसंशय आहेत. याच देहाने सहा महिन्यांत सिद्धी प्राप्त होते.

Verse 71

संसारस्य विमोक्षार्थमिदं लिंगं तु दृश्यताम् । दुर्लभं सर्वलोकानामिदं मोक्षप्रदं परम् । इदं पाशुपतं ज्ञानमस्मिंल्लिंगे प्रतिष्ठितम्

संसारबंधनातून विमोचनासाठी या लिंगाचे दर्शन करावे. हे सर्व लोकांस दुर्लभ असून परम मोक्षप्रद आहे. याच लिंगात पाशुपत ज्ञान प्रतिष्ठित आहे.

Verse 72

यश्चैनं पूजयेद्भक्त्या माघे मासि निरंतरम् । सर्वेषां वै क्रतूनां च दानानां लभते फलम्

जो माघ महिन्यात निरंतर भक्तीने त्यांची पूजा करतो, तो सर्व यज्ञांचे व सर्व दानांचे फळ प्राप्त करतो.

Verse 73

हिरण्यं तत्र दातव्यं सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः

ज्यांना यात्रेचे पूर्ण फळ हवे आहे त्यांनी तेथे विधिपूर्वक सुवर्णदान करावे.

Verse 74

इत्येतत्कथितं देवि माहात्म्यं पापनाशनम् । पशुपाशविमोक्षार्थं सम्यक्पाशुपतेश्वरम्

अशा रीतीने, हे देवी, पापनाशक माहात्म्य सांगितले—जीवांना बंधनरूपी पाशातून मुक्त करण्यासाठी पाशुपतेश्वराचे सम्यक् वर्णन केले.

Verse 75

चतुर्णामपि वर्णानां पूज्यो ब्राह्मण उच्यते । तस्य चैवाधिकारोऽस्ति चास्मिन्पाशुपतेश्वरे

चारही वर्णांमध्ये ब्राह्मण पूज्य मानला आहे; आणि या पाशुपतेश्वराच्या उपासनेत त्याचाच अधिकार आहे।

Verse 76

यद्देवतानां प्रथमं पवित्रं विश्वव्रतं पाशुपतं बभूव । अयं पन्था नैष्ठिको वै मयोक्तो येन देवा यांति भुवनानि विश्वा

देवतांमध्ये जे पाशुपत व्रत प्रथम पवित्र करणारे व विश्वव्रत झाले, तोच हा नैष्ठिक मार्ग मी सांगितला आहे; ज्याने देव सर्व लोकांना प्राप्त होतात।

Verse 77

सुरां पीत्वा गुरुदारांश्च गत्वा स्तेयं कृत्वा ब्राह्मणं चापि हत्वा । भस्मच्छन्नो भस्मशय्याशयानो रुद्राध्यायी मुच्यते पातकेभ्यः

मद्य पिऊन, गुरुपत्नीचा संग करून, चोरी करून, अगदी ब्राह्मणहत्या केली तरी—जो भस्माने आच्छादित होतो, भस्मशय्येवर शयन करतो आणि रुद्राध्याय/जप करतो, तो पातकांतून मुक्त होतो।

Verse 78

अग्निरित्यादिना भस्म गृहीत्वांगानि संस्पृशेत् । गृह्णीयात्संयते चाग्नौ भस्म तद्गृहवासिनाम्

‘अग्नि…’ इत्यादी मंत्राने भस्म घेऊन अंगांना स्पर्श करावा; आणि संयत पवित्र अग्नीतून गृहवासियांसाठी तेच भस्म घ्यावे।

Verse 79

अग्निरिति भस्म वायुरिति भस्म जलमिति भस्म स्थलमिति भस्म सर्वं ह वा इदं भस्माभवत् । एतानि चक्षूंषि नादीक्षितः संस्पृशेत्

‘अग्नि भस्म आहे, वायु भस्म आहे, जल भस्म आहे, पृथ्वी भस्म आहे—खरेच हे सर्व भस्म झाले आहे।’ हे ‘चक्षु’रूप मंत्र आहेत; जो दीक्षित नाही त्याने त्यांना स्पर्श/प्रयोग करू नये।

Verse 80

ब्राह्मणैश्च समादेयं न तु शूद्रैः कदाचन । नाधिकारोऽस्ति शूद्रस्य व्रते पाशुपते सदा

हे व्रत ब्राह्मणांनीच स्वीकारावे; शूद्रांनी कधीही नाही। शूद्रास पाशुपत-व्रताचा सदा अधिकार नाही।

Verse 81

ब्राह्मणेष्वधिकारोऽस्ति व्रते पाशुपते शुभे । ब्राह्मणीं तनुमास्थाय संभवामि युगेयुगे

शुभ पाशुपत-व्रताचा अधिकार केवळ ब्राह्मणांनाच आहे। ब्राह्मणी देह धारण करून मी युगेयुगे प्रकट होतो.

Verse 82

चण्डालवेश्मन्यथ वा स्मशाने राज्ञश्च मार्गेश्वथ वर्त्ममध्ये । करीषमध्ये निःसृता नराधमाः शैवं पदं यांति न संशयोऽत्र

चांडाळाच्या घरात असो वा स्मशानात, राजमार्गांवर असो वा रस्त्याच्या मध्यभागी—करीषाच्या ढिगाऱ्यातूनही बाहेर पडलेले अधम जन शिवपदास प्राप्त होतात; यात संशय नाही.

Verse 130

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशी तिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये पाशुपतेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिंशदुत्तरशततमोध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीति-साहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम प्रभासक्षेत्र-माहात्म्यात ‘पाशुपतेश्वर-माहात्म्य-वर्णन’ नामक एकशे तीसावा अध्याय समाप्त झाला.