Adhyaya 223
ईश्वर देवीला त्रैलोक्यात पूज्य अशा लिंगाचे आणि त्याच्या शेजारील तीर्थाचे उपदेश करतात—जे कृतयुगात ‘प्रेततीर्थ’ आणि पुढे ‘गात्रोत्सर्ग’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. ऋणमोचन व पापमोचन यांच्या जवळ या क्षेत्राची अंतर्गत रचना सांगून, तेथे देहत्याग किंवा स्नान केल्यास पापकर्मांचा क्षय होतो असे प्रतिपादन केले आहे. तेथे पुरुषोत्तमाचा वास मानला आहे; नारायण, बलभद्र व रुक्मिणी यांची पूजा त्रिविध पापांपासून मुक्ती देते, तसेच श्राद्ध व पिंडदानाने पितर प्रेतभावातून सुटून दीर्घकाळ तृप्त होतात। यानंतर गौतम ऋषींची कथा येते. पाच भयंकर प्रेतांना पुण्यक्षेत्रात प्रवेश मिळत नाही; ते सांगतात की त्यांची नावे पूर्वकृत दुष्कर्मांवरून पडलेली नैतिक ओळख आहेत—याचना नाकारणे, विश्वासघात, अपायकारक चुगली/माहिती देणे, दानात निष्काळजीपणा इत्यादी. ते प्रेतांचे अशुद्ध अन्नस्रोत आणि प्रेतजन्मास कारणीभूत वर्तन—असत्य, चोरी, गो/ब्राह्मणहिंसा, निंदा, जलदूषण, विधींची उपेक्षा—यांची यादी करतात; तसेच तीर्थयात्रा, देवपूजा, ब्राह्मणसेवा, शास्त्रश्रवण, विद्वत्सेवा ही प्रेतत्व-निवारक साधने सांगतात. गौतम प्रत्येकासाठी स्वतंत्र श्राद्ध करून त्यांना मुक्त करतात; पाचवा ‘पर्युषित’ उत्तरायणकाळी विशेष श्राद्धानेच मुक्त होतो. मुक्त प्रेत वर देतो की हे स्थान ‘प्रेततीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध होईल आणि येथे श्राद्ध करणाऱ्यांच्या वंशजांना प्रेतभाव येणार नाही; श्रवण-दर्शनाने महायज्ञसम पुण्य मिळते अशी फलश्रुती आहे।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि लिंगं त्रैलोक्यपूजितम् । गात्रोत्सर्गमिति ख्यातं तस्य दक्षिणतः स्थितम्
ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी, त्यानंतर त्रैलोक्यपूजित ‘गात्रोत्सर्ग’ नावाने प्रसिद्ध अशा लिंगाकडे जावे; ते त्या स्थानाच्या दक्षिणेस स्थित आहे।
Verse 2
यत्र गात्रं परित्यक्तं बलभद्रेण धीमता । अन्यैश्चैव महाभागैर्यादवैस्तत्र संयुगे
जिथे धीर व बुद्धिमान बलभद्रांनी देहत्याग केला; आणि त्या घोर संग्रामात इतर महाभाग्यवान यादवांनीही तेथेच शरीर सोडले।
Verse 3
यत्र ते यादवाः क्षीणा ब्रह्मशापबलाहिना । एतत्पुरुषोत्तमं क्षेत्रं समन्ताद्धनुषां शतम्
जिथे ब्रह्मशापाच्या बलाने आहत होऊन ते यादव क्षीण होऊन नष्ट झाले. हे पुरुषोत्तमाचे पवित्र क्षेत्र असून सर्व बाजूंनी शंभर धनुष्यांइतके विस्तीर्ण आहे।
Verse 4
यत्र साक्षात्स्वयं देवि तिष्ठते पुरुषोत्तमः । तदेव वैष्णवं क्षेत्रं कलौ पातकनाशनम्
हे देवी, जिथे साक्षात् स्वयं पुरुषोत्तम विराजमान आहेत—तेच वैष्णव क्षेत्र असून कलियुगात पातकांचा नाश करणारे आहे।
Verse 5
रहस्यं परमं देवि तीर्थानां प्रवरं हि तत् । पूर्वं कृतयुगे देवि प्रेततीर्थं च संस्मृतम् । कलौ युगे तु संप्राप्ते गात्रोत्सर्गमिति त्वभूत्
हे देवी, हे परम रहस्य असून तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ आहे. पूर्वी कृतयुगात याचे ‘प्रेततीर्थ’ असे स्मरण होत असे; परंतु कलियुग येताच ते ‘गात्रोत्सर्ग’ म्हणून प्रसिद्ध झाले।
Verse 6
ऋणमोचनपार्श्वे तु मध्ये तु पापमोचनात् । एतन्मध्यं समाश्रित्य मृतः पापैर्विमुच्यते
ऋणमोचनाच्या जवळ तसेच पापमोचन नावाच्या मध्यप्रदेशात—जो या मध्यभागाचा आश्रय घेऊन देहत्याग करतो, तो पापांपासून मुक्त होतो.
Verse 7
तस्य किं वर्ण्यते देवि यत्रानन्तफलं महत् । अथमेधसहस्रस्य फलं स्नात्वा ह्यवाप्यते
हे देवि! ज्या स्थानी महान फल अनंत आहे, त्याचे वर्णन तरी काय करावे? तेथे स्नान केल्याने सहस्र अश्वमेध यज्ञांचे फळ प्राप्त होते.
Verse 8
यत्राश्वत्थं समासाद्य समाधिन्यस्तमानसः । मुमोच दुस्त्यजान्प्राणान्ब्रह्मद्वारेण केशवः
तेथे पवित्र अश्वत्थाजवळ जाऊन, समाधीत मन स्थिर करून, केशवाने ब्रह्मद्वाराने दुस्त्यज प्राणांचा त्याग केला.
Verse 9
तत्र नारायणं साक्षाद्बलभद्रं च रुक्मिणीम् । पूजयित्वा विधानेन मुच्यते पातकत्रयात्
तेथे साक्षात् नारायण, तसेच बलभद्र व रुक्मिणी यांची विधिपूर्वक पूजा केल्याने मनुष्य त्रिविध पापांपासून मुक्त होतो.
Verse 10
तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या यः संतर्पयते पितॄन् । प्रेतत्वात्पितरो मुक्ता भवन्ति श्राद्धदायिनः
तेथे भक्तिभावाने स्नान करून जो मनुष्य पितरांचे तर्पण करतो, त्याचे पितर प्रेतत्वातून मुक्त होऊन श्राद्ध स्वीकारण्यास योग्य होतात.
Verse 11
गोघ्नः सुरापो दुर्मेधा ब्रह्महा गुरुतल्पगः । तत्र स्नात्वा नरः सद्यो विपापः संप्रपद्यते
गोहत्या करणारा, सुरापान करणारा, दुर्मती, ब्रह्महत्यारा किंवा गुरुतल्पगामीही—तेथे स्नान केल्यास मनुष्य तत्क्षणी पापमुक्त होतो।
Verse 12
बाल्ये वयसि यत्पापं वार्द्धके यौवनेऽपि वा । अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि यः करोति नरः प्रिये । तत्र स्नात्वा प्रमुच्येत तीर्थे गात्रप्रमोचने
हे प्रिये! बाल्य, यौवन किंवा वार्धक्यात—अज्ञानाने वा जाणूनबुजून—मनुष्य जे पाप करतो, गात्र-प्रमोचन नामक त्या तीर्थात स्नान केल्याने त्यातून मुक्त होतो।
Verse 13
तत्र पिण्डप्रदानेन पितॄणां जायते परा । तृप्तिर्वर्षशतं यावदेतदाह पुरा हरिः
तेथे पिंडदान केल्याने पितरांना परम तृप्ती प्राप्त होते, जी शंभर वर्षे टिकते—असे हरिने प्राचीनकाळी सांगितले आहे।
Verse 14
यः पुनश्चान्नदानं तु तत्र कुर्यात्समाहितः । तस्यान्वयेऽपि देवेशि न प्रेतो जायते नरः
हे देवेशि! जो तेथे एकाग्र मनाने अन्नदान करतो, त्याच्या वंशातही कोणताही मनुष्य प्रेतयोनीत जन्म घेत नाही।
Verse 16
ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि प्रेततीर्थस्य कारणम् । यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या मुक्तः स्यात्सर्वकिल्बिषैः
ईश्वर म्हणाले—हे देवि, ऐक; मी प्रेततीर्थाचे कारण सांगतो. ते ऐकून मनुष्य भक्तीने सर्व कल्मष व पापांपासून मुक्त होतो।
Verse 17
पुराऽसीद्गौतमोनाम महर्षिः शंसितव्रतः । भृगुकल्पात्समायातः क्षेत्रे प्राभासिके शुभे
पूर्वी काळी गौतम नावाचे एक महर्षी होते, जे प्रशंसित व्रत-नियमांनी युक्त होते। ते भृगुकल्पातून येऊन शुभ प्राभास क्षेत्रात आले।
Verse 18
अयने चोत्तरे पुण्ये श्रीसोमेशदिदृक्षया । दृष्ट्वा सोमेश्वरं देवं स्नात्वा तीर्थेषु कृत्स्नशः
पुण्य उत्तरायणकाळी श्री सोमेशाचे दर्शन घ्यावे या इच्छेने त्यांनी देव सोमेश्वराचे दर्शन घेतले आणि सर्व तीर्थांत पूर्ण स्नान करून विधी संपूर्ण केले।
Verse 19
श्रीदेव्युवाच । प्रेततीर्थमिति प्रोक्तं पश्चाद्गात्रविमोचनम् । वद मे देवदेवेश प्रेततीर्थस्य कारणम्
श्री देवी म्हणाल्या— ‘पूर्वी याला “प्रेततीर्थ” असे म्हटले आहे आणि नंतर “गात्रविमोचन”। हे देवदेवेश, प्रेततीर्थ असे का म्हणतात ते मला सांगा।’
Verse 20
अथासौ ब्राह्मणो देवि यावत्सीमामुपागतः । तावद्विष्णुप्रियं तत्र ददृशे वैष्णवं वनम्
मग, हे देवी, तो ब्राह्मण जसा सीमेला येऊन पोहोचला, तसाच त्याने तेथे विष्णूला प्रिय असे वैष्णव वन पाहिले।
Verse 21
पुरुषोत्तमनामाढ्यं क्षेत्रं च धनुषां शतम् । तस्मिन्क्षेत्रे स चापश्यत्पंच प्रेतान्सुदारुणान्
ते क्षेत्र ‘पुरुषोत्तम’ या नावाने प्रसिद्ध होते आणि शंभर धनुष्य-परिमाण विस्तारलेले होते। त्या क्षेत्रात त्याने पाच अत्यंत भयानक प्रेत पाहिले।
Verse 22
महावृक्षसमारूढान्महाकायान्महोत्कटान् । ऊर्ध्वकेशाञ्छंकुकर्णान्स्नायुनद्धकलेवरान्
ते महावृक्षांवर आरूढ झाले होते—महाकाय व अतिभयंकर; केस उभे, कान शंकूसारखे, आणि देह स्नायूंनी घट्ट बांधलेला होता।
Verse 23
विमांसरुधिरान्नग्नानथ कृष्णकलेवरान् । दृष्ट्वाऽसौ भयसंत्रस्तो विनष्टोऽस्मीत्यचिन्तयत्
त्यांना—मांसविरहित, रक्ताने माखलेले, नग्न व काळवंडलेल्या देहांचे—पाहून तो भयाने थरथरला आणि विचार करू लागला, ‘मी नष्ट झालो!’
Verse 24
ध्यात्वाऽह सुचिरं कालं धैर्यमास्थाय यत्नतः । के यूयं विकृताकारा दृष्टाः पूर्वं मया पुरा
तो बराच काळ विचार करून प्रयत्नाने धैर्य धरून म्हणाला—‘तुम्ही कोण, असे विकृत रूपधारी? मी तुम्हाला पूर्वी, फार पूर्वी, कधी पाहिले होते काय?’
Verse 25
न कदाचिद्यथा यूयं किमर्थं क्षेत्रमध्यतः । धावमानाः सुदुःखार्ता एतन्मे कौतुकं महत्
‘तुम्ही जसे आता आहात तसे कधीच नव्हता; मग या पवित्र क्षेत्राच्या मध्यभागी इतक्या दुःखाने पीडित होऊन का धावत आहात? हे मला मोठे आश्चर्य वाटते.’
Verse 26
प्रेता ऊचुः । वयं प्रेता महाभाग दूरादिह समागताः । श्रुत्वा तीर्थवरं पुण्यं प्रवेशं न लभामहे
प्रेत म्हणाले—‘हे महाभाग! आम्ही प्रेत आहोत; दूरवरून येथे आलो आहोत. या परम पवित्र, पुण्यदायी तीर्थाची कीर्ती ऐकूनही आम्हाला यात प्रवेश मिळत नाही.’
Verse 27
गणैरंतर्धानगतैः प्रहारैर्जर्जरीकृताः । लेखको रोहकश्चैव सूचकः शीघ्रगस्तथा
अदृश्यपणे फिरणाऱ्या गणांच्या प्रहारांनी आम्ही ठेचून जर्जर झालो आहोत। आमच्यात लेखक, रोहक, सूचक आणि शीघ्रग अशी नावेही आहेत।
Verse 28
अहं पर्युषितोनाम पञ्चमः पापकृत्तमः
मी पाचवा; माझे नाव ‘पर्युषित’ आहे. पापकर्म करणाऱ्यांत मीच सर्वाधिक पापी आहे.
Verse 29
गौतम उवाच । प्रेतयोनौ प्रवृत्तानां केन नामानि कृत्स्नशः । युष्माकं निर्मितान्येवमेतन्मे कौतुकं महत्
गौतम म्हणाले—प्रेतयोनीत प्रवृत्त झालेल्यांची ही सर्व नावे पूर्णपणे कोणी ठेवली? तुमच्यासाठी अशी रचना होणे मला फारच कुतूहलाचे वाटते.
Verse 30
प्रेता ऊचुः । याचमानस्य विप्रस्य लिखत्येष धरातले । नोत्तरं पठते किञ्चित्तेनासौ लेखकः स्मृतः
प्रेत म्हणाले—याचना करणाऱ्या ब्राह्मणासमोर हा जमिनीवर लिहितो, पण कोणतेही उत्तर वाचून दाखवत नाही; म्हणून याला ‘लेखक’ म्हणतात.
Verse 31
द्वितीयो ब्राह्मणभयात्प्रासादमधिरोहति । ततोऽसौ रोहकाख्योऽभूच्छृणु विप्र तृतीयकम्
दुसरा ब्राह्मणांच्या भयाने उंच प्रासादावर चढतो; म्हणून तो ‘रोहक’ म्हणून प्रसिद्ध झाला. हे विप्र, आता तिसऱ्याविषयी ऐक.
Verse 32
सूचिता बहवोऽनेन ब्राह्मणा वित्तसंयुताः । राज्ञे पापेन तेनासौ सूचको भुवि विश्रुतः
याने पापबुद्धीने राजाकडे अनेक धनवान ब्राह्मणांची चुगली केली; म्हणून तो पृथ्वीवर ‘सूचक’ (फितूर) म्हणून प्रसिद्ध झाला।
Verse 33
ब्राह्मणैः प्रार्थ्यमानस्तु शीघ्रं धावति नित्यशः । न कदाचिद्ददाति स्म तेनासौ शीघ्रगः स्मृतः
ब्राह्मणांनी मागितले तरी तो नेहमीच पटकन पळून जाई; कधीही दान देईना—म्हणून तो ‘शीघ्रग’ (लवकर पळणारा) म्हणून स्मरणात राहिला।
Verse 34
मया कदन्नं दत्तं च पर्युषितं ब्राह्मणोत्तमे । ब्राह्मणेभ्यः सदा दानं मिष्टान्नेन तु पोषणम् । तस्मात्पर्युषितोनाम संजातोऽहं धरातले
हे ब्राह्मणोत्तम! मी कडधान्याचे अन्न व शिळे, ठेवलेले अन्न दान केले. खरे तर ब्राह्मणांचे नेहमी मधुर-शुद्ध अन्नदानाने पोषण व्हावे; म्हणून मी पृथ्वीवर ‘पर्युषित’ या नावाने जन्मलो।
Verse 35
गौतम उवाच । न विना भोजनेनैव वर्तन्ते प्राणिनो भुवि । किमाहारा भवन्तो वै वदध्वं मम कौतुकात्
गौतम म्हणाले—पृथ्वीवर प्राणी भोजनावाचून जगू शकत नाहीत. तुम्ही कोणत्या आहारावर जगता? माझ्या कुतूहलासाठी सांगा।
Verse 36
प्रेता ऊचुः । प्राप्ते भोजनकाले तु यत्र युद्धं प्रवर्तते । तस्यान्नस्य रसं सर्वं भुंजामो द्विजसत्तम
प्रेत म्हणाले—भोजनाची वेळ आली की जिथे युद्ध सुरू होते, तिथल्या अन्नाचा सर्व रस आम्हीच भोगतो, हे द्विजश्रेष्ठ।
Verse 37
नानुलिप्ते धरापृष्ठे यत्र भुंजन्ति मानवाः । भ्रष्टशौचा द्विजश्रेष्ठ तदस्माकं तु भोजनम्
जिथे माणसे न लिंपलेल्या व अशुद्ध भूमीवर, शौचाचार बिघडून भोजन करतात—हे द्विजश्रेष्ठ—तेच भोजन खरे तर आमचे (प्रेतांचे) होते।
Verse 38
अप्रक्षालितपादस्तु यो भुंक्ते दक्षिणामुखः । यो वेष्टितशिरा भुंक्ते प्रेता भुंजन्ति नित्यशः
जो पाय न धुता भोजन करतो, जो दक्षिणमुख होऊन खातो, किंवा जो डोके झाकून खातो—त्याचे अन्न प्रेत नित्य भोगतात।
Verse 39
श्राद्धं संपश्यते श्वा चेन्नारी चैव रजस्वला । अन्त्यजः शूकरश्चान्नं तदस्माकं तु भोजनम्
श्राद्धाकडे कुत्रा पाहिला, किंवा रजस्वला स्त्री, किंवा अंत्यज, किंवा डुक्कर अन्नावर नजर टाकली—तर ते अन्न खरे तर प्रेतांचे भोजन होते।
Verse 40
त्यक्त्वा क्रमागतं विप्रं पूजितं प्रपितामहैः । यो दानं ददतेऽन्यस्मै तस्मै चाऽतुष्टचेतसा
प्रपितामहांनी पूजिलेला, परंपरेने ठरलेला विप्र सोडून जो दुसऱ्याला दान देतो, तो असंतुष्ट मनानेच देतो (आणि दानाचे फल साधत नाही)।
Verse 41
तस्य दानस्य यत्पुण्यं तदस्माकं प्रजायते । यस्मिन्गृहे सदोच्छिष्टं सदा च कलहो भवेत् । वैश्वदेवविहीने तु तत्र भुंजामहे वयम्
त्या दानातून जे पुण्य उत्पन्न होते ते आमचे (प्रेतांचे) होते। ज्या घरात नेहमी उच्छिष्ट पडलेले असते, नेहमी कलह होतो, आणि जिथे वैश्वदेव होत नाही—तिथेच आम्ही भोजन करतो।
Verse 42
गौतम उवाच । युष्माकं कीदृशे गेहे प्रवेशो न च विद्यते । सत्यं वदत माऽसत्यं सत्यं साधुषु संगतम्
गौतम म्हणाले—तुम्हाला कोणत्या प्रकारच्या घरात प्रवेश मिळत नाही? सत्य बोला, असत्य बोलू नका; सत्य हेच सज्जनांशी सुसंगत आहे।
Verse 43
प्रेता ऊचुः । वैश्वदेवोद्भवा यत्र धूमवर्तिः प्रदृश्यते । तस्मिन्गेहे न चास्माकं प्रवेशो विद्यते द्विज
प्रेत म्हणाले—हे द्विज! ज्या घरात वैश्वदेव अर्पणातून उठणारी धुराची रेषा दिसते, त्या घरात आमचा प्रवेश होत नाही।
Verse 44
यस्मिन्गृहे प्रभाते तु क्रियते चोपलेपनम् । विद्यते वेद निर्घोषस्तत्रास्माकं न किंचन
ज्या घरात पहाटे शुद्धीसाठी भूमीचे लेपन केले जाते आणि जिथे वेदपाठाचा निनाद असतो, तिथे आमचे काहीच चालत नाही।
Verse 45
गौतम उवाच । केन कर्मविपाकेन प्रेतत्वं व्रजते नरः । एतन्मे विस्तरेणैव यथावद्वक्तु मर्हथ
गौतम म्हणाले—कोणत्या कर्मविपाकामुळे मनुष्य प्रेतत्वाला जातो? हे मला यथावद् व सविस्तर सांगावे।
Verse 46
प्रेता ऊचुः । मृषाऽपहारिणो ये च ये चोच्छिष्टा व्रजन्ति च । गोब्राह्मणहताश्चैव प्रेतत्वं ते व्रजन्ति हि
प्रेत म्हणाले—जे कपटाने चोरी करतात, जे उच्छिष्ट-अशुद्ध अवस्थेत फिरतात, आणि जे गोहत्या व ब्राह्मणहत्या करतात—ते निश्चयाने प्रेतत्वाला जातात।
Verse 47
पैशुन्यनिरता ये च कूटसाक्ष्यरता नराः । न्यायपक्षे न वर्तंते मृताः प्रेता भवंति ते
जे निंदा करण्यात रमतात, खोटी साक्ष देण्यात आसक्त असतात आणि न्यायाच्या बाजूने उभे राहत नाहीत—ते मृत्यूनंतर प्रेत होतात।
Verse 48
श्लेष्ममूत्रपुरीषाणि ये क्षिपन्ति सरोवरे । प्रेतत्वं ते समासाद्य विचरंति च मानवाः
जे पवित्र सरोवरात कफ, मूत्र किंवा विष्ठा टाकतात, ते प्रेतत्व प्राप्त करून नंतर भटकत राहतात।
Verse 49
दीयमानं तु विप्राणां गोषु विप्रातुरेषु च । मा देहीति प्रजल्पन्तस्ते च प्रेता भवंति च
ब्राह्मणांना, गायींसाठी किंवा आजारी ब्राह्मणांच्या सहाय्यासाठी दान दिले जात असताना जे ‘देऊ नका’ असे बोलून अडथळा करतात—तेही प्रेत होतात।
Verse 50
शूद्रान्नेनोदरस्थेन यदि विप्रो म्रियेत वै । प्रेतत्वं यात्यसौ नूनं यद्यपि स्यात्षडंगवित्
शूद्राकडून मिळालेले अन्न पोटात असतानाच एखादा ब्राह्मण मरण पावला, तर तो निश्चयाने प्रेतत्वाला जातो—जरी तो षडंगविद् असला तरी।
Verse 51
यस्त्रीन्हले बलीवर्दान्वाहयेन्मदसंयुतः । अमावास्यां विशेषेण स प्रेतो जायते नरः
जो मनुष्य मद्याच्या नशेत हलाला तीन बैल जुंपतो—विशेषतः अमावास्येच्या दिवशी—तो प्रेत होऊन जन्मतो।
Verse 52
नास्तिको निंदकः क्षुद्रो नित्यनैमित्त्यवर्जितः । ब्राह्मणान्द्वेष्टि यो नूनं स प्रेतो जायते नरः
नास्तिक, निंदक, क्षुद्रबुद्धी, नित्य-नैमित्तिक कर्म टाकणारा आणि जो ब्राह्मणांचा द्वेष करतो—तो मनुष्य निश्चयच प्रेतयोनीस जातो।
Verse 53
विश्वासघातको यस्तु ब्रह्महा स्त्रीवधे रतः । गोघ्नो गुरुघ्रः पितृहा स प्रेतो जायते नरः
विश्वासघात करणारा, ब्राह्मणहंता, स्त्रीवधात रत, गोहंता, गुरुघ्न आणि पितृहंता—असा मनुष्य प्रेतयोनीस प्राप्त होतो।
Verse 54
यस्य नैव प्रदत्तानि एकोद्दिष्टानि षोडश । मृतस्य न वृषोत्सर्गः स प्रेतो जायते नरः
ज्याच्या मृतासाठी सोळा एकोद्दिष्ट दान दिली नाहीत आणि मृत्यूनंतर वृषोत्सर्ग विधी केला नाही—तो मनुष्य प्रेतयोनीस जातो।
Verse 55
एतद्धि सर्वमाख्यातं यत्पृष्टाः स्म द्विजोत्तम । भूयो ब्रूहि द्विजश्रेष्ठ यश्चास्ति तव संशयः
हे द्विजोत्तम! तुम्ही जे विचारले ते सर्व मी सांगितले. आता हे द्विजश्रेष्ठ! तुमच्या मनातील जो काही संशय उरला असेल तो पुन्हा सांगा.
Verse 56
गौतम उवाच । येन कर्मविपाकेनन प्रेतो जायते नरः । तन्मे वदत निःशेषं कौतुकं मेऽत्र विद्यते
गौतम म्हणाले—“कोणत्या कर्मविपाकामुळे मनुष्य प्रेत होत नाही? ते मला संपूर्ण सांगा; या विषयात मला मोठी जिज्ञासा आहे.”
Verse 57
प्रेता ऊचुः । तीर्थयात्रा रतो यस्तु देवार्चनपरायणः । ब्राह्मणेषु सदा भक्तो न प्रेतो जायते नरः
प्रेत म्हणाले—जो तीर्थयात्रेत रत, देवपूजेत निष्ठावान आणि ब्राह्मणांवर सदैव भक्त असतो, तो मनुष्य प्रेत होत नाही।
Verse 58
नित्यं शृणोति शास्त्राणि नित्यं सेवति पंडितान् । वृद्धांस्तु पृच्छते नित्यं न स प्रेतो विजायते
जो नित्य शास्त्र ऐकतो, नित्य पंडितांची सेवा करतो आणि नित्य वृद्धांचा सल्ला विचारतो—तो प्रेत म्हणून जन्म घेत नाही।
Verse 59
एतस्मात्कारणात्प्राप्ता वयं सर्वे सुदूरतः । शक्नुमो प्रवेष्टुं च पुण्येऽस्मिन्क्षेत्र उत्तमे
याच कारणामुळे आम्ही सर्वजण फार दूरवरून आलो आहोत; आणि या परम उत्तम पुण्यक्षेत्रात प्रवेश करू शकतो।
Verse 60
निर्विण्णाः प्रेतरूपेण तस्मात्त्वं द्विजसत्तम । गतिर्भव महाभाग सर्वेषां नः प्रयत्नतः
आम्ही प्रेतरूपाने कंटाळलो आहोत; म्हणून, हे द्विजश्रेष्ठ, हे महाभाग—आपल्या प्रयत्नाने आमच्या सर्वांचा उद्धारमार्ग व्हा।
Verse 61
गौतम उवाच । कथं वो जायते मोक्षो वदध्वं कृत्स्नशो मम । कृपयाविष्टचित्तोऽहं यतिष्ये नात्र संशयः
गौतम म्हणाले—तुमचा मोक्ष कसा होईल? ते सर्व मला सविस्तर सांगा। माझे चित्त करुणेने भरले आहे; मी नक्की प्रयत्न करीन—यात संशय नाही।
Verse 62
प्रेता ऊचुः । प्रभूतकालमस्माकं प्रेतत्वे तिष्ठतां विभो । न त्वभ्येति पुमान्कश्चिदस्माकं यो गतिर्भवेत्
प्रेत म्हणाले—हे प्रभो! आम्ही फार काळ प्रेतत्वात स्थित आहोत; आमची गति घडविणारा असा कोणताही मनुष्य आमच्याकडे येत नाही।
Verse 63
तस्मात्त्वं देहि नः श्राद्धं गत्वा क्षेत्रं तु वैष्णवम् । नामगोत्राणि चादाय मोक्षं यास्यामहे ततः
म्हणून आपण वैष्णव क्षेत्रात जाऊन आमचे श्राद्ध करा; आमची नावे व गोत्रे घेऊन मग आम्ही मोक्षास जाऊ।
Verse 64
ईश्वर उवाच । ततोऽसौ ब्राह्मणो गत्वा दयाविष्टो हरेर्गृहम् । श्राद्धं च प्रददौ तेषामेकैकस्य पृथक्पृथक्
ईश्वर म्हणाले—मग तो ब्राह्मण दयेनं भरून हरिच्या धामास गेला आणि त्यांचे श्राद्ध एकेकाचे वेगवेगळे करून दिले।
Verse 65
यस्ययस्य यदा श्राद्धं करोति द्विजसत्तमः । स रात्रौ स्वप्न एत्यैनं दर्शने वाक्यमब्रवीत्
श्रेष्ठ द्विज जेव्हा ज्याचे श्राद्ध करी, तेव्हा तोच रात्री स्वप्नदर्शनात येऊन त्याला हे वचन बोले।
Verse 66
प्रसादात्तव विप्रेन्द्र मुक्तोऽहं प्रेतयोनितः । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि विमानं मे ह्युपस्थितम्
हे विप्रेंद्र! तुमच्या कृपेने मी प्रेतयोनीतून मुक्त झालो आहे. तुझे कल्याण असो; मी आता निघतो—माझे विमान उपस्थित आहे।
Verse 67
एवं संतारितास्तेन चत्वारस्ते द्विजोत्तमाः
अशा रीतीने त्याने त्या चार द्विजोत्तमांना भवसागरातून पार उतरविले।
Verse 68
अथासौ ब्राह्मणश्रेष्ठः संप्राप्ते पञ्चमे दिने । प्रददौ विधिपूर्वं तु श्राद्धं पर्युषितस्य च
नंतर त्या ब्राह्मणश्रेष्ठाने पाचवा दिवस येताच विधिपूर्वक पर्युषिताचेही श्राद्ध केले।
Verse 69
अथापश्यत स्वप्नान्ते प्राप्तं पर्युषितं नरम् । दीनवाक्यं परिक्लिष्टं निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः
मग त्याने स्वप्नात पर्युषिताला मनुष्यरूपाने आलेला पाहिले—दीन वाणीने बोलणारा, क्लेशित, वारंवार उसासे टाकणारा।
Verse 70
पर्युषित उवाच । न मे जाता गतिर्विप्र मंदभाग्यस्य पापिनः । मया हृतं तडागार्थं यद्वित्तं प्रगुणीकृतम्
पर्युषित म्हणाला—हे विप्र! पापी व मंदभाग्य असलेल्या मला कोणतीही गति मिळाली नाही। कारण तळे बांधण्यासाठी साठवलेले धन मी हरण केले।
Verse 71
गौतम उवाच । कथं ते जायते मोक्षो वद शीघ्रमशेषतः । करिष्ये नात्र संदेहो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
गौतम म्हणाले—लवकर आणि पूर्णपणे सांग, तुला मोक्ष कसा मिळेल? मी ते करीन; यात संशय नाही, जरी ते अत्यंत दुर्लभ असले तरी।
Verse 72
पर्युषित उवाच । अयने चोत्तरे प्राप्ते गत्वा तीर्थं हरिप्रियम् । श्राद्धं त्वं देहि मे नूनं ततो गतिर्भविष्यति
पर्युषित म्हणाला—उत्तरायण प्राप्त झाल्यावर हरिप्रिय तीर्थास जाऊन माझे श्राद्ध नक्की कर; मग माझी पुढील गती निश्चित होईल.
Verse 73
ईश्वर उवाच । एवमुक्तः स विप्रेन्द्रस्तेन प्रेतेन वै मुनिः । अयने चोत्तरे प्राप्ते गत्वा तीर्थं हरिप्रियम् । प्रददौ विधिवच्छ्राद्धं ततः पर्युषिताय च
ईश्वर म्हणाला—त्या प्रेताने असे सांगितल्यावर ब्राह्मणश्रेष्ठ मुनिने उत्तरायण प्राप्त होताच हरिप्रिय तीर्थास जाऊन पर्युषितासाठी विधिपूर्वक श्राद्ध केले.
Verse 74
ततः पर्युषितो रात्रौ स्वप्नान्ते वाक्यमब्रवीत् । प्रसन्नवदनो भूत्वा दिव्यमाल्यवपुर्धरः
त्यानंतर रात्री स्वप्नाच्या शेवटी पर्युषित बोलला—प्रसन्न मुखाने, दिव्य माळांनी अलंकृत तेजस्वी देह धारण करून.
Verse 75
पर्युषित उवाच । मुक्तोऽहं त्वत्प्रसादेन प्रेतभावाद्द्विजोत्तम । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि विमानं मे ह्युपस्थितम्
पर्युषित म्हणाला—हे द्विजोत्तम, तुझ्या कृपेने मी प्रेतभावातून मुक्त झालो आहे. तुझे कल्याण होवो; मी आता जातो, माझे विमान उपस्थित आहे.
Verse 76
देवत्वं च मया प्राप्तं समर्थोऽहं द्विजोत्तम । वरं ददामि ते विप्र गृहाण त्वं वरं शुभम्
मी देवत्व प्राप्त केले असून आता समर्थ आहे, हे द्विजोत्तम। हे विप्र, मी तुला वर देतो; हा शुभ वर स्वीकार.
Verse 77
ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नव्रते तथा । निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः
ब्रह्महत्यारा, सुरापी, चोर तसेच व्रतभंग करणारा—यांच्यासाठी सज्जनांनी प्रायश्चित्त सांगितले आहे; पण कृतघ्नासाठी कोणतेही प्रायश्चित्त नाही।
Verse 78
गौतम उवाच । यदि देयो वरोऽस्माकं समर्थोऽसि वरप्रद । यत्र स्थाने मया दृष्टाः प्रेता यूयं सुदुःखिताः । तत्राहं चाश्रमं कृत्वा करिष्ये चोत्तमं तपः
गौतम म्हणाले—हे वरद प्रभो, आपण आम्हाला वर देण्यास समर्थ असाल तर ज्या स्थानी मी तुम्हा अत्यंत दुःखी प्रेतांना पाहिले, त्याच ठिकाणी मी आश्रम उभा करून उत्तम तप करीन।
Verse 79
निर्गतास्मि गृहं भूयो स्नात्वा तीर्थमिदं महत् । तत्र यो भानवो भक्त्या पितॄनुद्दिश्य भक्तितः
या महान तीर्थात स्नान करून मी पुन्हा घरी जाईन. आणि तेथे, हे तेजस्वी, जो कोणी भक्तिभावाने पितरांना उद्देशून पूजन करील…
Verse 80
विधिवद्दास्यति श्राद्धं स्नात्वा संतर्प्य देवताः । युष्मत्प्रसादतस्तस्य ह्यन्वयेऽपि कदाचन । मा भूयात्प्रेतभावो हि अपि पापान्वितस्य भोः
…स्नान करून देवतांना विधिपूर्वक तृप्त करून तो नियमाने श्राद्ध करील. तुमच्या प्रसादाने त्याला—आणि त्याच्या वंशालाही—कधीही प्रेतभाव येऊ नये, पापयुक्त असला तरीही।
Verse 81
पर्युषित उवाच । गच्छ त्वं चाश्रमं तत्र कुरु ब्राह्मणसत्तम । गमिष्यसि परां सिद्धिं लोके ख्यातिं गमिष्यसि
पर्युषित म्हणाले—हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तू तेथे जा आणि आश्रम कर. तू परम सिद्धी प्राप्त करशील आणि जगात कीर्ती मिळवशील।
Verse 82
तत्र ये मानवा भक्त्या श्राद्धं दास्यंति सत्तमाः । पितॄणां ते विमानस्था यास्यंति त्रिदिवालयम्
तेथे जे उत्तम जन भक्तीने श्राद्ध अर्पण करतात, त्यांच्या पितरांना दिव्य विमान प्राप्त होऊन ते त्रिदिवालय—देवधामास जातात।
Verse 83
न तेषां वंशजः कश्चित्प्रेतत्वं च गमिष्यति । प्राहुः सप्तपदीं मैत्रीं पंडिताः स्थिरबुद्धयः
त्यांचा कोणताही वंशज कधीही प्रेतत्वास जाणार नाही. स्थिरबुद्धी पंडित सांगतात की ‘सप्तपदी’ने मैत्री दृढपणे स्थापित होते।
Verse 84
मित्रतां तु पुरस्कृत्य किं तद्वक्ष्यामि तच्छृणु । तवाश्रमपदं पुण्यं भविष्यति महीतले
मैत्रीला अग्रस्थानी ठेवून मी जे सांगतो ते ऐक. पृथ्वीवर तुझे आश्रमस्थान पुण्यतीर्थ होईल।
Verse 85
सर्वपापप्रशमनं सर्वदुःखवि नाशनम् । मन्नाम्ना ख्यातिमायातु प्रेततीर्थमिति प्रभो
हे प्रभो! माझ्या नावाने हे ‘प्रेततीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध होवो—जे सर्व पापांचे शमन करणारे आणि सर्व दुःखांचा नाश करणारे आहे।
Verse 86
ईश्वर उवाच । तं तथेति प्रतिज्ञाय गतस्तत्र द्विजोत्तमः । यथा वेदोक्तमार्गेंण सर्वं कृत्यं चकार सः
ईश्वर म्हणाले—‘तथास्तु’ असे म्हणून प्रतिज्ञा करून तो श्रेष्ठ द्विज तेथे गेला; आणि वेदोक्त मार्गाने त्याने सर्व कर्तव्यकर्मे पूर्ण केली।
Verse 87
सोऽपि स्वर्गमनुप्राप्तो हृष्टः पर्युषितः प्रिये । एतत्सर्वं पुरावृत्तं स्थानेऽस्मिन्गात्रमोचने
हे प्रिये! पर्युषितही हर्षित होऊन स्वर्गास गेला. हे सर्व प्राचीन काळी याच ‘गात्रमोचन’ नावाच्या स्थानी घडले.
Verse 88
यः शृणोति नरः सम्यक्सर्वपापैः स मुच्यते । शयनोत्थापने योगे यः पश्येत्पुरुषोत्तमम् । गात्रोत्सर्गे तु गत्वाऽसौ यज्ञायुतफलं लभेत्
जो मनुष्य हे आख्यान सम्यक्पणे ऐकतो तो सर्व पापांतून मुक्त होतो. शयनोत्थापनाच्या पवित्र योगकाळी जो पुरुषोत्तमाचे दर्शन घेतो तो मोक्ष पावतो; आणि देहत्यागाच्या वेळी तेथे गेल्यास त्याला दहा हजार यज्ञांचे फळ मिळते.
Verse 223
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये पुरुषोत्तमतीर्थप्रेततीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयोविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एक्याऐंशी हजार श्लोकांच्या संहितेतील सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम ‘प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य’ मध्ये ‘पुरुषोत्तमतीर्थ व प्रेततीर्थ माहात्म्यवर्णन’ नावाचा २२३ वा अध्याय समाप्त झाला.