Adhyaya 61
ईश्वर प्रभासक्षेत्राच्या पूर्व भागात श्रीदैत्यसूदनाच्या सान्निध्यात असलेल्या एका देवीचे माहात्म्य सांगतात—ती वैष्णवी स्वभावाची क्षेत्रदूती, म्हणजे क्षेत्ररक्षिका आहे. विष्णूच्या दडपणामुळे बलाढ्य दैत्य दक्षिण दिशेकडे जाऊन विविध दिव्य अस्त्रांनी दीर्घकाळ युद्ध करतात. त्यांना जिंकणे कठीण दिसताच विष्णू महामाया, तेजस्विनी भैरवी-शक्तीचे आवाहन करतात आणि ती तत्क्षणी प्रकट होते. विष्णूला पाहताच देवीचे नेत्र दिव्य रीतीने विस्तारतात; म्हणून तिचे नाव ‘विशालाक्षी’ प्रसिद्ध होते आणि ती तेथेच शत्रुनाशिनी म्हणून प्रतिष्ठित होते. पुढे सोमेश्वर व दैत्यसूदन यांच्या संदर्भाने ‘उमा-द्वय’ची युगल-उपासना आणि तीर्थदर्शनाचा क्रम सांगितला आहे—प्रथम सोमेश्वर, नंतर श्रीदैत्यसूदन. माघ महिन्यातील तृतीया तिथीस विशेष पूजेचे विधान आहे. याचे फळ—वंशपरंपरेतील अपुत्रत्वाचा नाश, आरोग्य व सुख, आणि नित्यभक्ताला स्थिर मंगल-समृद्धी. शेवटी फलश्रुती—हे माहात्म्य ऐकल्याने पापक्षय होतो व धर्मवृद्धी होते।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवीं क्षेत्रदूतीं तु वैष्णवीम् । श्रीदैत्यसूदनाद्देवि पूर्वभागे व्यवस्थिताम्
ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर वैष्णवी ‘क्षेत्रदूती’ त्या महादेवीकडे जावे; हे देवि, ती श्री दैत्यसूदनाजवळ पूर्वभागी स्थित आहे।
Verse 2
योगेश्वर्यास्तथैशान्यां धनुषां सप्तके स्थिताम् । महादौर्भाग्यदग्धानां स्थितां भेषजरूपिणीम्
योगेश्वरीच्या समीप ईशान दिशेस ती सात धनुष्यांच्या अंतरावर स्थित आहे। महादुर्भाग्याने दग्ध झालेल्यांसाठी ती औषधिरूपिणी म्हणून विराजते।
Verse 3
चाक्षुषस्यांतरे देवि यदा दैत्या बलोत्कटाः । हन्यमाना विष्णुनाऽथ दक्षिणां दिशमाविशन्
हे देवि! चाक्षुष मन्वंतरात जेव्हा बलोत्कट दैत्य विष्णूने संहारले जात होते, तेव्हा ते पळून दक्षिण दिशेत शिरले.
Verse 4
तत्र वर्षशतं साग्रं दैत्याश्चक्रुर्महाहवम् । विष्णुना सह देवेशि दिव्यास्त्रैश्च पृथग्विधैः
तेथे, हे देवेशि! दैत्यांनी विष्णूसह नानाविध दिव्यास्त्रांनी शंभर वर्षांहून अधिक काळ महाहव केला.
Verse 5
दुःखवध्यांस्ततो ज्ञात्वा विष्णुः कमललोचनः । सस्मार भैरवीं शक्तिं महामायां महाप्रभाम्
तेव्हा कमललोचन विष्णूंनी त्यांना दुर्वध्य जाणून, महाप्रभा महामाया—भैरवी शक्तीचे स्मरण केले.
Verse 6
सा स्मृता क्षणमात्रेण विष्णुना प्रभविष्णुना । तत्रागता महादेवी आनंदस्फुरितेक्षणा
प्रभावशाली विष्णूंनी स्मरण करताच ती क्षणात तेथे आली—महादेवी, आनंदाने स्फुरित नेत्रांची.
Verse 7
विशाले तु कृते देव्या लोचने विष्णुदर्शनात् । विशालाक्षी ततो जाता तत्रस्था दैत्यनाशिनी
विष्णुदर्शनाने देवीने जेव्हा नेत्र विशाल केले, तेव्हा ती ‘विशालाक्षी’ म्हणून प्रसिद्ध झाली; तेथेच स्थित राहून ती दैत्यनाशिनी झाली।
Verse 8
अस्मिन्कल्पेसमाख्याता ललितोमा वरानने । उमाद्वयं समाख्यातं सोमेशे दैत्यसूदने
हे वरानने! या कल्पात ती ‘ललितोमा’ म्हणून सांगितली जाते; आणि हे ‘उमा-द्वय’ सोमेश व दैत्यसूदन येथे प्रसिद्ध आहे।
Verse 9
पूर्वं सोमेश्वरे पश्येत्पश्चाच्छ्रीदैत्यसूदने । उमा द्वयं पूजयित्वा तीर्थयात्राफलं लभेत्
प्रथम सोमेश्वराचे दर्शन घ्यावे, नंतर श्रीदैत्यसूदनाचे। उमा-द्वयाची पूजा केल्याने तीर्थयात्रेचे पूर्ण फळ मिळते।
Verse 10
माघे मासि तृतीयायां विधिना योऽर्चयेत्तु ताम् । न संततिविहीनः स्यात्तस्यकोट्यन्वये नरः
माघ महिन्यात तृतीयेला जो विधिपूर्वक तिचे पूजन करतो, त्याच्या वंशात कोट्यवधी पिढ्यांपर्यंत कोणीही संततिविहीन राहत नाही।
Verse 11
यो नित्यमीक्षते तत्र भक्त्या परमया युतः । आरोग्यसुखसौभाग्यसंयुक्तोऽसौ भवेच्चिरम्
जो तेथे नित्य परम भक्तीने दर्शन करतो, तो दीर्घकाळ आरोग्य, सुख व सौभाग्याने युक्त राहतो।
Verse 12
इति संक्षेपतः प्रोक्तं माहात्म्यं ललितोद्भवम् । श्रुतं यत्पापनाशाय जायते धर्मवृद्धये
अशा रीतीने संक्षेपाने ललितेपासून उद्भवलेले हे माहात्म्य सांगितले. ते ऐकल्याने पापांचा नाश होतो आणि धर्मवृद्धी होते.
Verse 61
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभास क्षेत्रमाहात्म्ये ललितोमाविशालाक्षी माहात्म्यवर्णनंनामैकषष्टितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डात, प्रभास-क्षेत्र-माहात्म्याच्या प्रथम भागातील ‘ललिता-उमा-विशालाक्षी माहात्म्यवर्णन’ नामक एकसष्टावा अध्याय समाप्त झाला.