Adhyaya 281
ईश्वर शुकन्येची कथा सांगतात. शुकन्या ही शर्यातीची कन्या आणि महर्षी च्यवनांची पत्नी. वनात दिव्य वैद्य अश्विनीकुमार तिला भेटतात; तिच्या सौंदर्याचे स्तवन करून वृद्ध च्यवनांची असमर्थता सांगत तिला पतीचा त्याग करण्यास प्रवृत्त करतात. पण शुकन्या पतिव्रता धर्मावर दृढ राहून पतीनिष्ठा व्यक्त करते आणि त्यांचा मोह नाकारते. मग अश्विन उपाय सुचवतात—आम्ही च्यवनांना पुन्हा तरुण व देखणे करू; त्यानंतर तू आमच्यातून ज्याला निवडशील तो तुझा पती. शुकन्या हे च्यवनांना सांगते; ते संमती देतात. च्यवन आणि अश्विन सरोवरात स्नानासाठी प्रवेश करतात आणि क्षणातच समान तेजस्वी, तरुण रूप धारण करून बाहेर येतात. शुकन्या विवेकाने आपल्या खऱ्या पतीला—च्यवनांनाच—ओळखून त्यांचीच निवड करते. च्यवन प्रसन्न होऊन अश्विनांना वर मागण्यास सांगतात. ते यज्ञातील भाग व सोमपानाचा अधिकार मागतात, जो इंद्राने नाकारला होता असे म्हणतात. च्यवन ऋषिबलाने त्यांना यज्ञभाग व सोमपानाचा अधिकार मिळवून देण्याचे वचन देतात. अश्विन संतुष्ट होऊन निघून जातात आणि च्यवन-शुकन्यांचे गृहस्थजीवन पुनः समृद्ध होते. हा अध्याय पतिव्रता नीतिमत्ता, धर्म्य उपचार आणि ऋषी-अधिकाराने विधीस्थिती ठरविण्याचा आदर्श दर्शवितो.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । कस्यचित्त्वथ कालस्य त्रिदशावश्विनौ प्रिये । कृताभिषेकां विवृतां सुकन्यां तामपश्यताम्
ईश्वर म्हणाले—हे प्रिये! एका वेळी देवांचे अश्विनीकुमार स्नान करून देहप्रकाशात असलेल्या सुकन्येला पाहू लागले.
Verse 2
तां दृष्ट्वा दर्शनीयांगीं देवराजसुतामिव । ऊचतुः समभिद्रुत्य नासत्यावश्विनावथ
तिला पाहून—दर्शनीय अंगांनी युक्त, जणू देवराजाची कन्या—नासत्य नामक अश्विनीकुमार धावून तिच्याजवळ आले व बोलले.
Verse 3
कस्य त्वमसि वामोरु किं वनेऽस्मिंश्चिकीर्षसि । इच्छावस्त्वां च विज्ञातुं तत्त्वमाख्याहि शोभने
हे वामोरु सुंदरी, तू कोणाची आहेस आणि या वनात काय करावयास आली आहेस? आम्हाला तुला जाणून घ्यायचे आहे—हे शोभने, सत्य सांग।
Verse 4
ततः सुकन्या संवीता तावुवाच सुरोत्तमौ । शर्यातितनयां वित्तं भार्यां च च्यवनस्य माम्
मग सुकन्या नीट आच्छादित होऊन त्या देवश्रेष्ठांना म्हणाली—“मला शर्यातिची कन्या आणि च्यवनाची पत्नी असे जाणावे।”
Verse 5
ततोऽश्विनौ प्रहस्यैनामब्रूतां पुनरेव तु । कथं त्वं च विदित्वा तु पित्रा दत्ताऽगता वने
तेव्हा अश्विनीकुमार हसत पुन्हा तिला म्हणाले—“सर्व जाणूनही तुला पित्याने कसे दिले, आणि तू वनात येऊन कशी राहू लागलीस?”
Verse 6
भ्राजसे गगनोद्देशे विद्युत्सौदामनी यथा । न देवेष्वपि तुल्यां हि तव पश्याव भामिनि
तू या वनात आकाशातील विजेसारखी झळकतेस; हे भामिनी, देवांमध्येही तुझ्यासारखी तुल्य आम्हाला दिसत नाही।
Verse 7
सर्वाभरणसंपन्ना परमांबरधारिणी । मामैवमनवद्यांगि त्यजैनमविवेकिनम्
तू सर्व आभूषणांनी विभूषित आणि उत्तम वस्त्रे धारण करणारी आहेस; हे निर्दोषांगी, मला एकट्यालाच वरण कर आणि या अविवेकी पुरुषाला त्याग।
Verse 8
कस्मादेवंविधा भूत्वा जराजर्जरितं भुवि । त्वमुपास्ये हि कल्याणि कामभावबहिष्कृतम्
हे कल्याणी! तू अशी असूनही पृथ्वीवर जरेने जर्जर झालेल्या, कामभावापासून बहिष्कृत अशा त्याची सेवा का करतेस?
Verse 9
असमर्थं परित्राणे पोषणे वा शुचिस्मिते । सा त्वं च्यवनमुत्सृज्य वरयस्वैकमावयोः
हे शुचिस्मिते! तो ना तुझे रक्षण करू शकतो, ना पालन-पोषण; म्हणून च्यवनाला सोडून आम्हा दोघांपैकी एकाला पती म्हणून वर.
Verse 10
पत्यर्थं देवगर्भाभे मा वृथा यौवनं कृथाः । एवमुक्ता सुकन्या सा सुरौ ताविदमब्रवीत्
हे देवगर्भाभे! पतीसाठी आपले यौवन व्यर्थ घालवू नकोस. असे ऐकून सुकन्येने त्या दोघा देवांना हे उत्तर दिले.
Verse 11
रताऽहं च्यवने पत्यौ न चैवं परिशंकतम् । तावब्रूतां पुनश्चैतामावां देवभिषग्वरौ
ती म्हणाली—“मी माझ्या पती च्यवनावर निष्ठावान आहे; तसे संशय करू नका.” मग पुन्हा ते दोघे श्रेष्ठ देववैद्य तिला म्हणाले.
Verse 12
युवानं रूपसंपन्नं करिष्यावः पतिं तव । ततस्तस्यावयोश्चैव पतिमेकतमं वृणु
“आम्ही तुझ्या पतीला तरुण व रूपसंपन्न करू; मग आम्हा दोघांपैकी एकाला पती म्हणून निवड.”
Verse 13
एतेन समयेनावां शमं नय सुमध्यमे । सा तयोर्वचनाद्देवि उपसंगम्य भार्गवम् । उवाच वाक्यं यत्ताभ्यामुक्तं भृगुसुतं प्रति
“या वेळी, हे सुमध्यमा, मन शांत ठेव.” त्यांच्या वचनाने देवी भार्गव (च्यवन) यांच्याजवळ जाऊन, त्या दोघांनी जे सांगितले होते तेच भृगुपुत्रास पुन्हा सांगू लागली।
Verse 14
तद्वाक्यं च्यवनो भार्यामुवाचाद्रियतामिति । इत्युक्ता च्यवनेनाथ सुकन्या तावुवाच वै
ते वचन ऐकून च्यवनाने पत्नीला म्हटले, “हे स्वीकार कर.” च्यवनाने असे सांगितल्यावर सुकन्येने त्या दोघांना (अश्विनांना) संबोधले।
Verse 15
एवं देवौ भवद्भ्यां यत्प्रोक्तं तत्कियतां लघु । इत्युक्तौ भिषजौ तत्र तया चैव सुकन्यया । ऊचतू राजपुत्रीं तां पतिस्तव विशत्वपः
सुकन्या म्हणाली, “हे देवहो, तुम्ही जे सांगितले आहे ते लवकर पूर्ण होवो.” असे म्हटल्यावर ते दोघे वैद्य (अश्विन) त्या राजकन्येला म्हणाले, “तुझा पती पाण्यात प्रवेश करो.”
Verse 16
ततोऽपश्च्यवनः शीघ्रं रूपार्थी प्रविवेश ह । अश्विनावपि तद्देवि ततः प्राविशतां जलम्
त्यानंतर रूप (यौवन) मिळावे म्हणून च्यवन वेगाने पाण्यात उतरला. आणि मग, हे देवी, ते दोघे अश्विनही जलात प्रविष्ट झाले।
Verse 17
ततो मुहूर्त्तादुत्तीर्णाः सर्वे ते सरसस्ततः । दिव्यरूपधराः सर्वे युवानो मृष्टकुण्डलाः
थोड्याच वेळात ते सर्वजण त्या सरोवरातून बाहेर आले. सर्वांचे रूप दिव्य झाले—सर्वजण तरुण, आणि उजळ कुंडलांनी अलंकृत।
Verse 18
दिव्यवेषधराश्चैव मनसः प्रीतिवर्द्धनाः । तेऽब्रुवन्सहिताः सर्वे वृणीष्वान्यतमं शुभे
दिव्य वेश धारण करून मनाला आनंद देणारे ते सर्व एकत्र म्हणाले—“हे शुभे! तुला जे आवडेल त्यांपैकी कोणालाही निवड.”
Verse 19
अस्माकमीप्सितं भद्रे यतस्त्वं वरवर्णिनी । यत्र वाप्यभि कामासि तं वृणीष्व सुशोभने
हे भद्रे, उत्तम वर्णाच्या सुंदरी! आम्हाला तूच निवडावे अशी आमची इच्छा आहे; म्हणून हे सुशोभने, जिकडे तुझे मन वळेल तिकडून ज्याला हवे त्याला निवड.
Verse 20
सा समीक्ष्य तु तान्सर्वांस्तुल्यरूपधरान्स्थितान् । निश्चित्य मनसा बुद्ध्या देवि वव्रे पतिं स्वकम्
समान रूप धारण करून उभ्या असलेल्या त्या सर्वांना पाहून, त्या देवीस्वरूप स्त्रीने मन व बुद्धीने निश्चय करून आपलाच पती निवडला.
Verse 21
लब्ध्वा तु च्यवनो भार्यां वयोरूपमवस्थितः । हृष्टोऽब्रवीन्महातेजास्तौ नासत्याविदं वचः
पत्नी प्राप्त करून आणि यौवनरूपात स्थिर होऊन च्यवन ऋषी आनंदित झाले. तेव्हा महातेजस्वी ऋषींनी दोन्ही नासत्य (अश्विन) यांना हे वचन सांगितले.
Verse 22
यदहं रूपसंपन्नो वयसा च समन्वितः । कृतो भवद्भ्यां वृद्धः सन्भार्यां च प्राप्तवान्निजाम् । तद्ब्रूतं वै विधास्यामि भवतोर्यदभीप्सितम्
तुमच्यामुळे मी रूपसंपन्न व यौवनयुक्त झालो; पूर्वी वृद्ध असूनही मला माझी पत्नी प्राप्त झाली. म्हणून आता तुम्हा दोघांना जे अभिप्रेत आहे ते सांगा—मी नक्कीच ते पूर्ण करीन.
Verse 23
अश्विनावूचतुः । आवां तु देवभिषजौ न च शक्रः करोति नौ । सोमपानार्हतां तस्मात्कुरु नौ सोमपायिनौ
अश्विनांनी म्हटले—आम्ही देवांचे वैद्य आहोत; तरीही शक्र (इंद्र) आम्हाला सोमपानाचा अधिकार देत नाही. म्हणून आम्हाला सोमपानास योग्य करा आणि सोमपायी करा।
Verse 24
च्यवन उवाच । अहं वां यज्ञभागार्हौ करिष्ये सोमपायिनौ
च्यवन म्हणाला—मी तुम्हा दोघांना यज्ञभागास योग्य करीन आणि (त्यामुळे) तुम्हाला सोमपायी करीन।
Verse 25
ईश्वर उवाच । ततस्तौ हृष्टमनसौ नासत्यौ दिवि जग्मतुः । च्यवनोऽपि सुकन्या च सुराविव विजह्रतुः
ईश्वर म्हणाला—मग ते दोघे नासत्य हर्षित मनाने स्वर्गात गेले. आणि च्यवनही सुकन्येसह, दिव्य युगलाप्रमाणे, आनंदाने क्रीडा करू लागला।
Verse 281
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये च्यवनेश्वर माहात्म्यवर्णनंनामैकाशीत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
अशा रीतीने श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम प्रभासक्षेत्र-माहात्म्यात ‘च्यवनेश्वर-माहात्म्यवर्णन’ नावाचा दोनशे एक्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला।