Adhyaya 225

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततोगच्छेन्महादेवि देवं चाऽनरकेश्वरम् । तस्मादुत्तरदिग्भागे सर्वपातकनाशनम् । तन्माहात्म्यं प्रवक्ष्यामि शृणु ह्येकमनाः प्रिये

ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी, मग अनरकेश्वर देवाकडे जावे. त्याच्या उत्तरेकडे सर्व पातकांचा नाश करणारे एक स्थान आहे. त्याचे माहात्म्य मी सांगतो; प्रिये, एकचित्ताने ऐक.

Verse 2

मथुरानाम विख्याता नगरी धरणीतले । तत्र विप्रोऽभवत्पूर्वं देवशर्मेति विश्रुतः । अगस्त्यगोत्रो विद्वान्वै स तु दारिद्र्यपीडितः

धरणीतलावर मथुरा नावाची विख्यात नगरी होती. तेथे पूर्वी देवशर्मा नावाने प्रसिद्ध असा एक ब्राह्मण होता—अगस्त्यगोत्रातील विद्वान, पण दारिद्र्याने पीडित.

Verse 3

अथापरोऽभवत्तत्र तादृग्रूपवयोऽन्वितः । तन्नाम गोत्रो देवेशि ब्राह्मणो वेदपारगः

त्यानंतर तेथे आणखी एक ब्राह्मण होता, जो रूप व वयाने तसाच होता. हे देवेशी! त्याचे नाव व गोत्रही तेच होते, आणि तो वेदपारंगत होता.

Verse 4

अथ प्राह यमो दूतं रौद्रमूर्धशिरोरुहम् । गच्छ भो मथुरां शीघ्रं देवशर्माणमानय

तेव्हा यमाने आपल्या दूताला सांगितले—ज्याचे मस्तक व केश रौद्र होते—“अरे भद्रा, लवकर मथुरेला जा आणि देवशर्माला घेऊन ये.”

Verse 5

अथागत्य ततो दूतो गृहीत्वा तत्र वै गतः । तं दृष्ट्वाथ यमो नत्वा प्राह दूतं क्रुधान्वितः

मग दूत तेथे जाऊन त्याला पकडून परत आला. त्याला पाहून यमाने नमस्कार केला आणि नंतर क्रोधाने भरून दूताला म्हणाला.

Verse 6

नायमानेतुमादिष्टो देवशर्मां मया तव । अन्योस्ति देवशर्मा यस्त मानय गतायुषम् । एनं विप्रं च दीर्घायुं नय तत्राविलंबितम्

“हा तो तो देवशर्मा नाही, ज्याला आणण्याची मी तुला आज्ञा दिली होती. दुसरा देवशर्मा आहे, ज्याची आयुष्यरेखा संपली आहे—त्यालाच घेऊन ये. आणि हा दीर्घायुषी ब्राह्मण विलंब न करता तिथेच परत ने.”

Verse 7

ईश्वर उवाच । अथाब्रवीद्ब्राह्मणो वै नाहं यास्ये गृहं विभो । दारिद्र्येणातिनिर्विण्णो यावज्जीवं सुरेश्वर । इहैव क्षपयिष्यामि शेषमायुस्तवांतिके

ईश्वर म्हणाले—तेव्हा ब्राह्मण म्हणाला—हे विभो, मी घरी जाणार नाही. हे सुरेश्वर, आयुष्यभरच्या दारिद्र्याने अतिशय खिन्न होऊन, उरलेले आयुष्य मी इथेच तुमच्या सान्निध्यात घालवीन।

Verse 8

यम उवाच । अकाले नात्र चायाति कश्चिद्ब्राह्मणसत्तम । मुहूर्तमपि नो जीवेत्पूर्णकालेन वै भुवि

यम म्हणाले—हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, येथे कोणीही अकाली येत नाही. पृथ्वीवर ठरलेला पूर्ण काळ संपला की कोणताही प्राणी एक मुहूर्तही अधिक जगत नाही।

Verse 9

अत एव हि मे नाम धर्मराजेति विश्रुतम्

याच कारणामुळे माझे नाव ‘धर्मराज’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 10

न मे सुहृन्न मे द्वेष्यः कश्चिदस्ति धरातले । विद्धः शरशतेनापि नाऽकाले म्रियते यतः

पृथ्वीवर माझा ना कोणी मित्र आहे, ना कोणी शत्रू. कारण एखादा मनुष्य शंभर बाणांनीही विद्ध झाला तरी तो नियत वेळेपूर्वी मरत नाही।

Verse 11

कुशाग्रेणापि विद्धः सन्काले पूर्णे न जीवति । तस्माद्गच्छ द्विजश्रेष्ठ यावद्गात्रं न दह्यते

कुशाच्या टोकाने जरी टोचला गेला तरी, नियत काळ पूर्ण झाला की तो जगत नाही. म्हणून, हे द्विजश्रेष्ठ, देह दग्ध होण्यापूर्वी निघून जा।

Verse 12

अथाब्रवीद्ब्राह्मणोऽसौ यदि प्रेषयसे प्रभो । प्रश्नमेकं मया पृष्टो यथावद्वक्तुमर्हसि

तेव्हा तो ब्राह्मण म्हणाला— “हे प्रभो, जर तुम्ही मला निरोप देत असाल, तर मी विचारलेल्या एका प्रश्नाचे यथायोग्य उत्तर द्यावे।”

Verse 13

न वृथा जायते देव साधूनां दर्शनं क्वचित् । युष्माकं च विशेषेण तस्मादेतद्ब्रवीम्यहम्

“हे देव, साधूंचे दर्शन कधीही व्यर्थ होत नाही; आणि विशेषतः तुमच्या बाबतीत. म्हणूनच मी हे तुम्हाला सांगतो.”

Verse 14

एते ये नरका रौद्रा दृश्यन्ते च सुदारुणाः । कर्मणा केन कं गच्छेन्मानवो नरकं यम

“हे यमराज, हे रौद्र व अत्यंत दारुण नरक दिसत आहेत—कोणत्या कर्मामुळे मनुष्य कोणत्या नरकात जातो? ते सांगा.”

Verse 15

कति संख्याः स्युरेते च नरकाः किंप्रमाणतः । एतत्सर्वं सुरश्रेष्ठ यथावद्वक्तुमर्हसि

“हे नरक किती संख्येने आहेत, आणि त्यांचे प्रमाण किंवा विस्तार किती आहे? हे देवश्रेष्ठ, हे सर्व यथायोग्य सांगावे.”

Verse 16

यम उवाच । शृणु देव प्रवक्ष्यामि यावन्तो नरकाः स्थिताः । कर्मणा येन गच्छेत मानवो द्विजसत्तम । एकविंशत्समाख्याता नरका मम मन्दिरे

यमराज म्हणाले— “हे देवतुल्य, ऐक; किती नरक आहेत आणि कोणत्या कर्माने मनुष्य त्यांत जातो, हे द्विजश्रेष्ठ, मी सांगतो. माझ्या धामात नरक एकवीस संख्येचे सांगितले आहेत.”

Verse 17

यानेतान्प्रेक्षसे विप्र यंत्र मध्ये व्यवस्थितान् । पीड्यमानान्किंकरैर्मे कृतघ्नान्पा पसंयुतान्

हे विप्र! ज्यांना तू यातनायंत्रांच्या मध्ये ठेवलेले पाहतोस, ते माझ्या किंकरांनी पीडिलेले आहेत; ते कृतघ्न व पापयुक्त आहेत.

Verse 18

लोहास्यवायसा येषां नेत्रोद्धारं प्रकुर्वते । एतैर्निरीक्षितान्येव कलत्राणि दुरात्मभिः

ज्यांनी परस्त्रियांच्या कलत्रांकडे पापदृष्टीने पाहिले, त्या दुरात्म्यांचे नेत्र लोखंडी चोचीचे कावळे उपटून काढतात.

Verse 19

परेषां द्विजशार्दूल सरागैः पापि भिः सदा । कुम्भीपाकगतानेतानथ पश्यसि पापिनः

हे द्विजशार्दूल! राग व पापकर्मांत सदैव आसक्त असे हे पापी कुम्भीपाक नरकात पडलेले तू आता पाहतोस.

Verse 20

कूटसाक्ष्यरता ह्येते कटुवाङ्निरतास्तथा । एते लोहमयास्तम्भान्संतप्तान्पावकप्र भान्

कूटसाक्ष्यात रत व कटुवचनांत निरत असे हे, अग्निसारख्या तेजाने तापलेले लोखंडी स्तंभ आलिंगतात.

Verse 21

आलिंगंति दुरात्मानः परदाररतास्तु ये । एते वैतरणीमध्ये पूयशोणितसंकुले

जे दुरात्मे परदारात रत आहेत, ते यातनेने आलिंगन करायला बाध्य होतात; ते पूय व शोणिताने भरलेल्या वैतरणीच्या मध्ये वास करतात.

Verse 22

ये तिष्ठंति द्विजश्रेष्ठ सर्वे विश्वासघातकाः । असिपत्रवने घोरे भिद्यन्ते ये तु खण्डशः । ते नष्टाः स्वामिनं त्यक्त्वा संग्रामे समुपस्थिते

हे द्विजश्रेष्ठ! जे सर्व विश्वासघातकी आहेत, ते भयंकर असिपत्रवनात तुकडे-तुकडे होऊन विदीर्ण होतात. तसेच संग्राम सुरू झाल्यावर जो स्वामी/नेता सोडतो, तोही नष्ट होतो.

Verse 23

अंगारराशीन्वै दीप्तान्ये गाहन्ते नराधमाः । स्वामिद्रोहरता ह्येते तथा हेतुप्रवादकाः

जे नराधम धगधगत्या अंगारांच्या राशींमध्ये उडी घेतात, ते स्वामीद्रोहात रत असतात; तसेच जे बहाणे रचून कलुषित ‘कारणे’ पसरवितात, तेही।

Verse 24

लोहशंकुभिराकीर्णमाक्रमन्ति नराधमाः । क्रन्दमाना द्विजश्रेष्ठ उपानद्दानवर्जिताः

हे द्विजश्रेष्ठ! लोखंडी खिळ्यांनी भरलेल्या भूमीवर जे नराधम चालायला लावले जातात, ते आक्रोश करीत रडतात—कारण त्यांनी पादुका/चप्पलदान टाळले होते.

Verse 25

अधोमुखा निबद्धा ये वृक्षाग्रे पावकोपरि । ब्रह्महत्यान्विताः सर्व एते चैव नराधमाः

जे अग्नीच्या वर वृक्षाच्या टोकावर उलटे बांधलेले लटकतात, ते सर्व ब्रह्महत्येच्या पापाने युक्त—हेच नराधम होत.

Verse 26

मशकैर्मत्कुणैः काकैर्ये भक्ष्यंते विहंगमैः । व्रतभंगरता ह्येते व्रतिना चैव हिंसकाः

ज्यांना डास, खटमळ, कावळे व इतर पक्षी भक्षतात, ते व्रतभंगात रत असतात आणि व्रतधारींचे हिंसक असतात.

Verse 27

कुठारकण्ठिता ह्येते भूयः संति तथाविधाः । गोहन्तारो दुरात्मानो देवब्राह्मणानिंदका

हे असे अनेक आहेत की ज्यांच्या कंठावर कुऱ्हाड ठेवलेली आहे—दुरात्मे गोहंते आणि देव व ब्राह्मणांची निंदा करणारे।

Verse 28

ये भक्ष्यंते शृगालैश्च वृकैर्लोहमयैर्मुखैः । परस्वानां च हर्तारः परस्त्रीणां च हर्तृकाः । आत्ममांसानि ये पापा भक्षयंति बुभुक्षिताः

जे पापी परधन चोरतात व परस्त्रीचे अपहरण करतात, त्यांना लोखंडासारख्या मुखांचे कोल्हे व लांडगे भक्षतात; भुकेने व्याकुळ होऊन ते स्वतःचेच मांस खातात।

Verse 29

न दत्तमन्नमेतैस्तु कदाचिद्वै द्विजोत्तम । रुधिरं ये पिबंत्येते वसापूयपरिप्लुतम् । ब्राह्मणानां विनाशाय गवामेते सदा स्थिताः

हे द्विजोत्तम! यांनी कधीही अन्नदान केले नाही; वसा व पूयाने भरलेले रक्त त्यांना पिण्यास लावले जाते—हे नेहमी ब्राह्मण व गायींच्या विनाशासाठी तत्पर असतात।

Verse 30

कूटशाल्मलिबद्धाश्च तीक्ष्णकण्टकपीडिताः । छिद्रान्वेषणसंयुक्ताः परेषां नित्यसंस्थिताः

कूट-शाल्मलीच्या काटेरी वृक्षांना बांधलेले, तीक्ष्ण काट्यांनी पीडित, ते सदैव दोष शोधण्यात गुंतलेले—नित्य परक्यांच्या उणिवांवरच स्थिर असतात।

Verse 31

क्रकचेन तु छिद्यन्ते य इमे द्विजसत्तम । अभक्ष्यनिरता ह्येते स्वधर्मस्य विदूषकाः

हे द्विजसत्तम! हे आऱ्याने कापले जातात—जे अभक्ष्य भक्षणात रत राहतात आणि स्वतःच्या धर्माला कलुषित करतात।

Verse 32

कन्याविक्रयकर्त्तारः कन्यानां जीवभंजकाः । पुरीषमध्यगा ह्येते पच्यंते मम किंकरैः

जे कन्यांचा विक्रय करतात आणि कन्यांचे प्राणभंग करतात, ते विष्ठेच्या मध्यभागी टाकले जाऊन माझ्या दूतांच्या यातनेने तडफडत शिजविले जातात।

Verse 33

संदेशैर्दारुणैर्जिह्वा येषामुत्पाट्यते मुहुः । वाग्लोपनिरता ह्येते मृषावादपरायणाः

भयंकर आज्ञांनी ज्यांची जीभ वारंवार उपटली जाते—ते वाणीचा नाश करणारे, असत्यवचनात परायण असतात।

Verse 34

ये शीतेन प्रबाध्यंते वेप माना मुहुर्मुहुः । देवस्वानां च हर्तारो ब्राह्मणानां विशेषतः

जे तीव्र थंडीने पीडित होऊन वारंवार थरथर कापतात—ते देवालयधनाचे चोर, आणि विशेषतः ब्राह्मणांच्या धनाचे अपहर्ते आहेत।

Verse 35

तेषां शिरसि निक्षिप्तो भूरिभारो द्विजोत्तम । अतोऽमी ब्राह्मणश्रेष्ठ पूत्का रयन्ति भैरवम्

हे द्विजोत्तम! त्यांच्या शिरावर प्रचंड भार ठेवला जातो; म्हणून, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, ते भैरवासारखा भयावह आक्रोश करीत राहतात।

Verse 36

यम उवाच । एवमेतत्समाख्यातं तव सर्वं द्विजोत्तम । नरकाणां स्वरूपं तु कर्मणां वै यथाक्रमम्

यम म्हणाला—हे द्विजोत्तम! यथाक्रम तुला सर्व सांगितले: नरकांचे स्वरूप आणि त्यांना प्राप्त करून देणारी कर्मे।

Verse 37

गच्छ शीघ्रं महाभाग यावत्कायो न दह्यते

हे महाभागा! देह दाहाग्नीने जळून जाण्यापूर्वी त्वरेने जा।

Verse 38

ब्राह्मण उवाच । कथय त्वं सुरश्रेष्ठ मम सर्वं समाहितः । न गच्छेत्कर्मणा येन नरकं मानवः क्वचित्

ब्राह्मण म्हणाला—हे सुरश्रेष्ठ! मी पूर्ण एकाग्र होऊन ऐकतो; कोणत्या आचरणाने मनुष्य आपल्या कर्मांमुळे कधीही नरकात पडत नाही?

Verse 39

सतां सप्तपदं मैत्रमित्याहुर्बुद्धिकोविदाः । मित्रतां च पुरस्कृत्य समासाद्वक्तुमर्हसि

बुद्धिमान म्हणतात की सत्पुरुषांची मैत्री ‘सप्तपद’ाने दृढ होते; म्हणून त्या मैत्रीचा मान ठेवून, जवळ येऊन मला विश्वासाने सांग।

Verse 40

यम उवाच । प्रभासं क्षेत्रमासाद्या नरकेश्वरमुत्तमम् । यः पश्यति नरो भक्त्या नरकं स न पश्यति

यम म्हणाला—प्रभासक्षेत्री येऊन जो भक्तिभावाने परम नरकेश्वराचे दर्शन करतो, तो नरक पाहात नाही; नरकदर्शनापासून मुक्त होतो।

Verse 41

स्थापितं यन्मया लिंगं शिवभक्त्या युतेन च । एतद्गुह्यं मया प्रोक्तं तव प्रीत्यै द्विजोत्तम

माझ्याकडून स्थापित केलेले ते लिंग, शिवभक्तीने युक्त—हे गूढ वचन मी तुझ्या प्रीत्यर्थ सांगितले आहे, हे द्विजोत्तमा।

Verse 42

गोपनीयं प्रयत्नेन मम वाक्यादसंशयम् । एवमुक्तस्तदा विप्रः स्वयमेवावनिं ययौ

“माझे वचन निःसंशय प्रयत्नपूर्वक गुप्त ठेवावे।” असे सांगितल्यावर तो विप्र स्वतःच पृथ्वीवर परत आला।

Verse 43

लब्ध्वा कलेवरं सोऽथ विस्मयं परमं गतः । तत्स्मृत्वा वचनं सर्वं धर्मराजस्य धीमतः

देह पुन्हा मिळताच तो परम विस्मयास गेला; आणि धीमान धर्मराजाने सांगितलेले सर्व वचन त्याने स्मरले।

Verse 44

गत्वा तत्र स नित्यं वै पूजयामास तं प्रभुम् । यावज्जीवं वरारोहे ततः सिद्धिं परां गतः

तो तेथे जाऊन आयुष्यभर नित्य त्या प्रभूची पूजा करीत राहिला; आणि नंतर त्याने परम सिद्धी प्राप्त केली।

Verse 45

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भक्त्या तमवलोकयन् । अपि पातकयुक्तोऽपि न याति नरके नरः

म्हणून सर्व प्रयत्नाने भक्तिभावाने त्याचे दर्शन करावे; पापयुक्त मनुष्यही नरकात जात नाही।

Verse 46

आश्वयुक्कृष्णपक्षे तु चतुर्दश्यां विधानतः । यस्तत्र कुरुते श्राद्धं सोऽश्वमेधफलं लभेत्

आश्वयुज कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस विधिपूर्वक जो तेथे श्राद्ध करतो, तो अश्वमेधयज्ञासमान फळ प्राप्त करतो।

Verse 47

कृष्णाजिनं तत्र देयं ब्राह्मणे वेदपारगे । यावत्तिलानां संख्यानं तावत्स्वर्गे महीयते

तेथे वेदपारंगत ब्राह्मणास कृष्णाजिन द्यावे. जितक्या तिळांची संख्या असेल तितका काळ तो स्वर्गात पूज्य व सन्मानित होतो.