Adhyaya 294

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि कौबेरात्पूर्वसंस्थितम् । गव्यूतिपंचके देवि पुष्करंनाम नामतः । यत्र सिद्धो महादेवि कैवर्तो मत्स्यघातकः

ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी, मग कुबेर-स्थानापासून पूर्व दिशेस जावे. हे देवी, पाच गव्यूती अंतरावर ‘पुष्कर’ नावाचे प्रसिद्ध स्थान आहे, जिथे हे महादेवी, मासे मारणारा एक कैवर्त सिद्ध झाला.

Verse 2

देव्युवाच । सविस्तरं मम ब्रूहि कथं स सिद्धिमाप वै । कथयस्व प्रसादेन देवदेव महेश्वर

देवी म्हणाल्या—मला सविस्तर सांगावे, तो खरोखर सिद्धी कशी प्राप्त झाला? हे देवदेव महेश्वर, कृपाप्रसादाने ती कथा मला कथन करा.

Verse 3

ईश्वर उवाच । शृणु त्वं यत्पुरावृत्तं देवि स्वारोचिषेंतरे । आसीत्कश्चिद्दुराचारः कैवर्तो मत्स्यघातकः

ईश्वर म्हणाले—हे देवी, स्वारोचिष मन्वंतरातील पूर्वी घडलेला वृत्तांत ऐक. तेव्हा एक दुराचारी कैवर्त होता, जो मासे मारणारा होता.

Verse 4

स कदाचिच्चरन्पापः पुष्करे तु जगाम वै । ददर्श शांकरं वेश्म लतापादपसंकुलम्

तो पापी मनुष्य कधीतरी भटकत भटकत पुष्करास गेला. तेथे त्याने शंकराचे शिवालय पाहिले, जे वेली व वृक्षांनी दाट वेढलेले होते.

Verse 5

स माघमासे शीतार्त्तः क्लिन्नजालसमन्वितः । प्रासादमारुरोहार्त्तः सूर्यतापजिघृक्षया

माघ महिन्यात तो थंडीने कासावीस झाला होता आणि त्याच्याजवळ ओले जाळे होते. सूर्याची ऊब मिळावी या इच्छेने व्याकुळ होऊन तो प्रासादावर चढला.

Verse 6

ततः स क्लिन्नजालं तच्छोषणाय रवेः करैः । प्रासादध्वजदंडाग्रे संप्रसारितवांस्तदा

मग त्या ओल्या जाळ्याला रविकिरणांनी वाळविण्यासाठी त्याने राजप्रासादाच्या ध्वजदंडाच्या अग्रभागी ते पसरले।

Verse 7

ततः प्रासादतो देवि जाड्यात्संपतितः क्रमात् । स मृतः सहसा देवि तस्मिन्क्षेत्रे शिवस्य च

नंतर, हे देवी, निष्काळजीपणामुळे तो हळूहळू प्रासादावरून खाली पडला। हे देवी, शिवाच्या त्या पवित्र क्षेत्रात तो सहसा मृत झाला।

Verse 8

जालं तस्य प्रभूतेन जीर्णकालेन यत्तदा । ध्वजा बद्धा यतो जालैः प्रासादे सा शुभेऽभवत्

आणि ते जाळे तेथे पुष्कळ काळ गेल्याने जीर्ण झाले; त्याच्या जाळ्यांनी ध्वजा बांधली गेली, म्हणून प्रासाद-मंदिरावर ती ध्वजा शुभ ठरली।

Verse 9

ततोऽसौ ध्वजमाहात्म्याज्जातोऽवन्यां नराधिपः । ऋतध्वजेति विख्यातः सौराष्ट्रविषये सुधीः । स हि स्फूर्जद्ध्वजाग्रेण रथेन पर्यटन्महीम्

मग त्या ध्वजेच्या माहात्म्याने तो पृथ्वीवर नराधिप म्हणून जन्मला। सौराष्ट्र प्रदेशात तो ‘ऋतध्वज’ या नावाने विख्यात, सुधी राजा झाला; आणि ध्वजाग्रे फडकणारी पताका असलेल्या रथाने तो भूमीवर परिभ्रमण करी।

Verse 10

कामभोगाभिभूतात्मा राज्यं चक्रे प्रतापवान् । ततोऽसौ भवने शंभोर्ददौ शोभासमन्विताम् । ध्वजां शुभ्रां विचित्रां च नान्यत्किंचिदपि प्रभुः

कामभोगांनी ग्रासलेले मन असूनही तो प्रतापवान होऊन राज्य करू लागला। मग त्या प्रभूने शंभूच्या धामात शोभायुक्त, शुभ्र व विचित्र अशी ध्वजा अर्पण केली; अन्य काहीही दिले नाही।

Verse 11

ततो जातिस्मरो राजा प्रभासक्षेत्रमागतः । तत्रायतनं ध्वजाजालसमन्वितम्

तेव्हा पूर्वजन्मस्मृती लाभलेला राजा प्रभासक्षेत्री आला. तेथे ध्वज व जाळ्यासारख्या अलंकारांनी युक्त असे पवित्र आयतन त्याने पाहिले.

Verse 12

अजोगन्धस्य देवस्य पूर्वमाराधितस्य च । प्रासादं कारयामास शिवोपकरणानि च

पूर्वी आराधिलेल्या अजोगंध देवासाठी त्याने प्रासादरूप मंदिर बांधले आणि शिवपूजेसाठी आवश्यक उपस्कर व पूजनसामग्रीही उपलब्ध करून दिली.

Verse 13

नित्यं पूजयते भक्त्या तल्लिंगं पापनाशनम् । दशवर्षसहस्राणि राज्यं चक्रे महामनाः

तो भक्तिभावाने दररोज त्या पापनाशक लिंगाची पूजा करी; आणि महामना होऊन त्याने दहा हजार वर्षे राज्य केले.

Verse 14

तल्लिंगस्य प्रभावेन ततः कालाद्दिवं गतः । तस्मात्तत्र प्रयत्नेन गत्वा लिंगं प्रपूजयेत्

त्या लिंगाच्या प्रभावाने, कालांतराने तो स्वर्गास गेला. म्हणून प्रयत्नपूर्वक तेथे जाऊन लिंगाची विधिपूर्वक पूजा करावी.

Verse 15

स्नात्वा पश्चिमतः कुण्डे पुष्करे पापतस्करे । यत्र ब्रह्माऽयजत्पूर्वं यज्ञैर्विपुलदक्षिणैः

पश्चिमेकडील कुंडात—पुष्कर नावाच्या पापचोर तीर्थात—स्नान करून, जिथे ब्रह्मदेवाने पूर्वी विपुल दक्षिणांसह यज्ञ केले होते.

Verse 16

समाहूय च तीर्थानि पुष्करात्तत्र भामिनि । तस्मिन्कुण्डे तु विन्यस्य अजोगन्ध समीपतः । प्रतिष्ठाप्य महालिंगमजोगन्धेति नामतः

हे भामिनि, पुष्कराहून तीर्थांचे आवाहन करून ती त्या कुंडात विन्यस्त केली; आणि अजोगंधाच्या समीपी ‘अजोगंध’ या नामाने महालिंगाची प्रतिष्ठा केली।

Verse 17

त्रिपुष्करे महादेवि कुण्डे पातकनाशने । सौवर्णं कमलं तत्र दद्याद्ब्राह्मणपुंगवे

हे महादेवी, त्रिपुष्करच्या पातकनाशक कुंडात तेथे ब्राह्मणपुंगवाला दानरूपाने सुवर्णकमळ अर्पण करावे।

Verse 18

देवं संपूज्य विधिवद्गन्धपुष्पाक्षतादिभिः । मुच्यते पातकैः सर्वैः सप्तजन्मार्जितैरपि

गंध, पुष्प, अक्षत इत्यादींनी विधिपूर्वक देवाची संपूर्ण पूजा केल्यास, सात जन्मांत संचित झालेलेही सर्व पाप नष्ट होऊन मुक्ती मिळते।

Verse 294

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्कर माहात्म्येऽजोगन्धेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुर्णवत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यांतर्गत पुष्करमाहात्म्यात ‘अजोगन्धेश्वरमाहात्म्यवर्णन’ नामक दोनशे चौराण्णवावा अध्याय समाप्त झाला।