Adhyaya 103

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेद्वरारोहे कपालेश्वरमुत्तमम् । तस्या उत्तरदिग्भागे सुरगंधर्वपूजितम्

ईश्वर म्हणाले—मग, हे वरारोहे, उत्तम कपालेश्वराकडे जावे. त्याच्या उत्तर दिशाभागात ते देव व गंधर्वांनी पूजिलेले आहे.

Verse 2

पुरा यज्ञे वर्त्तमाने दक्षराजस्य धीमतः । उपविष्टेषु विप्रेषु हूयमाने हुताशने

पूर्वी, धीमान राजा दक्षाचा यज्ञ चालू असताना—विप्र आसनस्थ असताना आणि हुताशनात आहुती दिली जात असताना—(हा प्रसंग घडला).

Verse 3

जीर्णकंथान्वितो देवि मलवान्धूलिधूसरः

हे देवि, तो जीर्ण वस्त्रे परिधान केलेला, मलिन आणि धुळीने धूसर असा दिसला.

Verse 4

अथ ते ब्राह्मणाः क्रुद्धा दृष्ट्वा तं जाल्मरूपिणम् । कपालधारिणं सर्वे धिक्छब्दैस्तं जगर्हिरे

तेव्हा ते ब्राह्मण क्रुद्ध झाले; त्या जाल्मरूपधारी, कपाल धारण करणाऱ्यास पाहून सर्वांनी ‘धिक्-धिक्’ असे म्हणत त्याची निंदा केली.

Verse 5

असकृत्पापपापेति गच्छगच्छ नराधम । यज्ञवेदिर्न चार्हा हि मानुषास्थिधरस्य ते

ते वारंवार ओरडले— “पाप! पाप! निघून जा, निघून जा, अरे नराधमा! मानवी अस्थी धारण करणाऱ्या तुला ही यज्ञवेदी मुळीच योग्य नाही।”

Verse 6

अथ प्रहस्य भगवान्यज्ञवेद्यां सुरेश्वरि । क्षिप्त्वा कपालं नष्टोऽसौ न स ज्ञातो मनीषिभिः

मग, हे सुरेश्वरी, भगवान हसत-हसत यज्ञवेदीवर कपालपात्र फेकून त्याच क्षणी अदृश्य झाले; आणि मनीषीजनांनाही ते कुठे गेले हे कळले नाही।

Verse 7

तस्मिन्नष्टे कपालं तत्क्षिप्तं मंडपबाह्यतः । अथान्यत्तत्र संजातं तद्रूपं च वरानने

तो अदृश्य होताच फेकलेले ते कपाल मंडपाबाहेर पडले. मग, हे वरानने, तिथेच त्याच रूपाचे दुसरे कपाल पुन्हा प्रकट झाले।

Verse 8

क्षिप्तंक्षिप्तं पुनस्तत्र जायते च महीतले । एवं शतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च

जितक्या वेळा ते फेकले, तितक्याच वेळा ते तिथेच भूमीवर पुन्हा उत्पन्न होत असे. असे शतसहस्र, प्रयुत आणि अर्बुद— म्हणजेच कोट्यवधी वेळा घडले।

Verse 9

तत्र क्षिप्तानि जातानि ततस्ते विस्मयान्विताः । अथोचुर्मुनयः सर्वे निर्विण्णाश्चास्य चेष्टितम्

तिथे जे काही फेकले जाई, ते पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होत असे; म्हणून ते सर्व आश्चर्यचकित झाले. मग त्याच्या अद्भुत लीलेने कंटाळून सर्व मुनी म्हणाले।

Verse 10

कोऽन्यो देवान्महादेवाद्गंगाक्षालितशेखरात् । समर्थ ईदृशं कर्त्तुमस्मिन्यज्ञे विशेषतः

गंगाजलाने पवित्र झालेला शिखर ज्याचा असा महादेव याच्यावाचून देवांमध्ये दुसरा कोण, जो विशेषतः या यज्ञात असे कृत्य करण्यास समर्थ आहे?

Verse 11

ततस्ते वि विधैः स्तोत्रैः स्तुवंतो वृषभध्वजम् । होमं चक्रुर्मुहुर्वह्नौ मंत्रैस्तैः शतरुद्रियैः

मग त्यांनी विविध स्तोत्रांनी वृषभध्वज प्रभूची स्तुती केली आणि त्या शतरुद्रीय मंत्रांनी अग्नीत वारंवार होम केला।

Verse 12

ततः प्रत्यक्षतां प्राप्तस्तेषां देवो महेश्वरः । ततस्ते विविधैः स्तोत्रैस्तुष्टुवुः शूलपाणिनम् । वेदोक्तमंत्रैर्विविधैः पुराणोक्तैस्तथैव च

त्यानंतर त्यांचा देव महेश्वर प्रत्यक्ष झाला. मग त्यांनी शूलपाणि प्रभूची विविध स्तोत्रांनी स्तुती केली—वेदोक्त अनेक मंत्रांनी आणि तसेच पुराणोक्त मंत्रांनीही।

Verse 13

ऋषय ऊचुः । ॐ नमो मूलप्रकृतये अजिताय महात्मने । अनावृताय देवाय निःस्पृहाय नमोनमः

ऋषी म्हणाले—ॐ, मूलप्रकृती, अजित, महात्मा यांना नमस्कार; अनावृत, निःस्पृह देवाला पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 14

नम आद्याय बीजाय आर्षेयाय प्रवर्त्तिने । अनंतराय चैकाय अव्यक्ताय नमोनमः

आद्य, सर्वबीज, आर्षेय व प्रवर्तक यांना नमस्कार; अनंतर, एक, अव्यक्त यांना पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 15

नानाविचित्रभुजगांगदभूषणाय सर्वेश्वराय विरजाय नमो वराय । विश्वात्मने परमकारणकारणाय फुल्लारविंदविपुलायतलोचनाय

नानाविध विचित्र नाग-अंगदांनी भूषित, सर्वेश्वर, निर्मळ व श्रेष्ठ प्रभूस नमस्कार। विश्वात्मा, कारणांच्याही परम कारण, फुललेल्या कमळासारख्या विशाल नेत्रांच्या प्रभूस प्रणाम।

Verse 16

अदृश्यमव्यक्तमनादिमव्ययं यदक्षरं ब्रह्म वदंति सर्वगम् । निशाम्य यं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते तमादिदेवं शरणं प्रपद्ये

जो अदृश्य, अव्यक्त, अनादी व अविनाशी आहे—ज्याला ज्ञानी सर्वव्यापी अक्षर ब्रह्म म्हणतात—त्या आदिदेवाची मी शरणागती घेतो. ज्याचे दर्शन होताच मृत्युमुखातूनही मुक्ती मिळते.

Verse 17

एवं स्तुतस्तदा सर्वैरृषिभिर्गतकल्मषैः । ततस्तुष्टो महादेवस्तेषां प्रत्यक्षतां गतः । अब्रवीत्तानृषीन्देवो वृणुध्वं वरमुत्तमम्

अशा रीतीने पापरहित झालेल्या सर्व ऋषींनी स्तुती केल्यावर महादेव प्रसन्न झाले व त्यांच्या समोर प्रत्यक्ष प्रकट झाले. तेव्हा देव ऋषींना म्हणाले—“उत्तम वर मागा.”

Verse 18

ब्राह्मणा ऊचुः । यदि तुष्टोऽसि नो देव स्थानेऽस्मिन्निरतो भव । असंख्यातानि यस्माच्च कपालानि सुरेश्वर

ब्राह्मण म्हणाले—“हे देव! आपण आमच्यावर प्रसन्न असाल तर या स्थानीच निरत राहा. कारण, हे सुरेश्वर, येथे असंख्य कपाल आहेत.”

Verse 19

पुनः पुनः प्रवृत्तानि व्यपनीतान्यपि प्रभो । अस्मिन्नसंशयं स्थाने कपालेश्वरनामभृत्

हे प्रभो! काढून टाकले तरी ती कपालं पुन्हा पुन्हा प्रकट होतात. म्हणून निःसंशय या स्थानी आपण ‘कपालेश्वर’ हे नाम धारण करावे.

Verse 20

स्वयं तु लिंगं देवेश तिष्ठेन्मन्वंतरांतरम् । कपालेश्वरनाम्ना त्वमस्मिन्स्थाने स्थितिं कुरु

हे देवेश! तुझे स्वयंभू लिंग मन्वंतरांच्या अंतरांपर्यंत येथेच स्थिर राहो. या स्थानी ‘कपालेश्वर’ या नामाने तू नित्य प्रतिष्ठित हो.

Verse 21

येत्र त्वां पूजयिष्यंति धूपमाल्यानुलेपनैः । तेषां तु परमं स्थानं यद्देवैरपि दुर्लभम्

जे येथे धूप, माळा व अनुलेपनांनी तुझी पूजा करतील, त्यांना ते परम स्थान प्राप्त होईल, जे देवांनाही दुर्लभ आहे.

Verse 22

बाढमित्येवमुक्त्वाऽसौ स्थित स्तत्रमहेश्वरः । पुनः प्रवर्तितो यज्ञो निशानाथस्य भामिनि

“बाढम्” असे म्हणत महेश्वर तेथेच प्रतिष्ठित राहिला. मग, हे भामिनि, निशानाथाचा यज्ञ पुन्हा प्रवर्तित झाला.

Verse 23

तस्मिन्दृष्टे लभेन्मर्त्यो वाजिमेधफलं प्रिये । मुच्यते पातकैः सर्वैः पूर्व जन्मार्ज्जितैरपि

हे प्रिये! त्याचे दर्शन होताच मनुष्याला अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते आणि पूर्वजन्मार्जितांसह सर्व पापांतून तो मुक्त होतो.

Verse 24

इदं माहात्म्यमखिलमभूत्स्वायंभुवांतरे । वैवस्वते पुनश्चान्यद्दक्षयज्ञविनाशकृत्

हे संपूर्ण माहात्म्य स्वायंभुव मन्वंतरात घडले; आणि वैवस्वत मन्वंतरात पुन्हा एक अन्य प्रसंग घडला, जो दक्षयज्ञविनाशाशी संबंधित होता.

Verse 25

कपालीति महेशानो दक्षेणोक्तः पुरा हरः । तेन यज्ञस्य विध्वंसं कपाली तमथाकरोत् । कपालेश्वरनामेति स्थितोस्मिन्मानवान्तरे

पूर्वी दक्षाने महेशान हराला “कपाली” असे संबोधिले. त्या कारणाने कपालीने त्या यज्ञाचा विध्वंस केला. या वर्तमान मन्वंतरात तो येथे “कपालेश्वर” या नावाने प्रतिष्ठित आहे.

Verse 26

अथास्य नाम देवस्य सूर्य सावर्णिकेंऽतरे । भविष्यति वरारोहे नाम तत्त्वेश्वरेति च

आणि, हे वरारोहे देवी, सूर्य-सावर्णिक मन्वंतरात या देवाचे नाव “तत्त्वेश्वर” असेही होईल.

Verse 27

जाल्मरूपधरो भूत्वा शंकरस्तत्र चागतः

जाल्म (छद्म/नीच) रूप धारण करून शंकर तेथेही आले.

Verse 103

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मध्ययात्रायां कपालेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्र्यधिकशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणाच्या एकाशीतिसाहस्री संहितेतील सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य (मध्ययात्रा) येथे “कपालेश्वरमाहात्म्यवर्णन” नावाचा एकशे तिसावा अध्याय समाप्त झाला.