Adhyaya 354

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि कर्दमालमनुत्तमम् । तीर्थं त्रैलोक्यविख्यातं सर्वपातकनाशनम्

ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी! त्यानंतर अनुपम कर्दमाल तीर्थास जावे; ते त्रैलोक्यात विख्यात असून सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे।

Verse 2

तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजंगमे । चन्द्रार्कतपने नष्टे ज्योतिषि प्रलयं गते

जेव्हा तो भयंकर एकमेव महासागर उरला आणि स्थावर-जंगम सर्व प्राणी नष्ट झाले; चंद्र, सूर्य व उष्णता लयास गेली; ज्योती प्रलयात विलीन झाल्या—

Verse 3

रसातलगतामुर्वीं दृष्ट्वा देवो जनार्दनः । वाराहं रूपमास्थाय दंष्ट्राग्रेण वरानने । उत्क्षिप्य धरणीं मूर्ध्ना स्वस्थाने संन्यवेशयत्

रसातळात बुडालेली पृथ्वी पाहून देव जनार्दनाने वराहरूप धारण केले। हे वरानने! दंष्ट्रेच्या अग्रभागावर धरणी उचलून मस्तकावर धारण करून, तिला पुन्हा तिच्या स्वस्थानात स्थापित केले।

Verse 4

उद्धृत्य भगवान्विष्णुर्वाक्यमेतदुवाच ह

अशा रीतीने उद्धार करून भगवान विष्णूंनी हे वचन उच्चारले।

Verse 5

अत्र स्थाने स्थितेनैव मया त्वं देवि चोद्धृता । ममात्र नियतं वासः सदैवायं भविष्यति

हे देवि! याच ठिकाणी उभा राहून मी तुलाही उद्धरिले; म्हणून येथे माझा वास निश्चित असून तो सदैव राहील.

Verse 6

ये पितॄंस्तर्पयिष्यंति कर्दमाले वरानने । आकल्पं तर्पितास्तेन भविष्यंति न संशयः

हे वरानने! जे कर्दमाले येथे पितरांना तर्पण करतील, त्या तर्पणाने त्यांचे पितर कल्पपर्यंत तृप्त राहतील—यात संशय नाही.

Verse 7

तत्र श्राद्धं करिष्यंति शाकैर्मूलफलेन वा । भविष्यति कृतं श्राद्धं सर्वतीर्थेषु वै शुभे

हे शुभे! तेथे जर लोक शाक, मुळे किंवा फळे यांद्वारेही श्राद्ध करतील, तर ते श्राद्ध सर्व तीर्थांत केलेल्या श्राद्धासमान मानले जाते.

Verse 8

अत्र तीर्थे नरः स्नात्वा यो मां पश्यति मानवः । अपि कीटपतंगा ये निधनं यांति मानवाः । ते मृतास्त्रि दिवं यान्ति सुकृतेन यथा द्विजाः

या तीर्थात जो मनुष्य स्नान करून माझे दर्शन करतो—आणि जे येथे कीटक किंवा पक्षी होऊनही मरतात—तेही त्या पुण्याने, सत्कर्मी द्विजांप्रमाणे, मृत्यूनंतर स्वर्गास जातात.

Verse 9

ततो द्वीपेषु जायन्ते धनाढ्याश्चोत्तमे कुले । दंष्ट्राभेदेन यत्तोयं निर्गतं ते शरीरतः

त्यानंतर ते द्वीपांमध्ये धनाढ्य व उत्तम कुळात जन्म घेतात—कारण दंष्ट्रा तुटल्याने त्यांच्या शरीरातून जे जल बाहेर पडले होते.

Verse 10

तत्र स्नात्वा नरो देवि तिर्यग्योनौ न जायते

हे देवि, जो नर तेथे स्नान करतो, तो पुन्हा तिर्यक्-योनीत (पशु-गर्भात) जन्म घेत नाही।

Verse 11

ईश्वर उवाच । शृणु देवि यथावृत्तमाश्चर्यं तत्र वै पुरा । मृगयूथं सुसन्त्रस्तं लुब्धकैः परिपीडितम् । प्रविष्टं कर्दमाले तु सद्यो मानुषतां गतम्

ईश्वर म्हणाले—हे देवि, तेथे पूर्वी घडलेला तो अद्भुत वृत्तान्त ऐक. लुब्धकांनी छळलेले व अतिशय भयभीत झालेले मृगांचे यूथ कर्दमालामध्ये शिरताच तत्क्षणी मानुषत्वास प्राप्त झाले.

Verse 12

अथ ते लुब्धका दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनाः । अपृच्छंत च संभ्रातास्तान्मर्त्यान्वरवर्णिनि

मग ते लुब्धक विस्मयाने फुललेल्या डोळ्यांनी त्यांना पाहून, गोंधळून त्या मनुष्यांना विचारू लागले—हे वरवर्णिनि।

Verse 13

मृगयूथमनुप्राप्तं केन मार्गेण निर्गतम् । अथोचुस्ते वयं प्राप्ता मानुषं मृगरूपिणः

“ज्या मृगयूथाचा आम्ही पाठलाग करत होतो, ते कोणत्या मार्गाने बाहेर निघाले?” तेव्हा ते म्हणाले—“आम्ही मृगरूप असूनही मानुषत्वास प्राप्त झालो आहोत।”

Verse 14

एतत्तीर्थप्रभावोऽयं न विद्मो ह्यात्म कारणम् । ततस्ते लुब्धकास्त्यक्त्वा धनूंषि सशराणि च । तत्र स्नात्वा महाभागे मुक्ताश्च सर्वपातकैः

“हा या तीर्थाचा प्रभाव आहे; आमच्यातील कोणतेही वैयक्तिक कारण आम्हांस ठाऊक नाही।” मग ते लुब्धक धनुष्ये व बाण टाकून देऊन, हे महाभागे, तेथे स्नान करून सर्व पातकांपासून मुक्त झाले।

Verse 15

पार्वत्युवाच । भगवन्विस्तरं ब्रूहि कर्दमालमहोदयम् । उत्पत्तिं च विधानं च क्षेत्रसीमादिकं क्रमात्

पार्वती म्हणाली—हे भगवन्! कर्दमालेच्या महान् माहात्म्याचे सविस्तर वर्णन करा; तिची उत्पत्ती, विधी-विधान आणि क्षेत्रसीमा इत्यादी क्रमाने सांगा।

Verse 16

ईश्वर उवाच । शृणु देवि रहस्यं तु कर्द मालसमुद्भवम् । गूढं ब्रह्मर्षिसर्वस्वं न देयं कस्यचित्त्वया

ईश्वर म्हणाले—हे देवि! कर्दमालेच्या उद्भवाचे हे रहस्य ऐक; हा गूढ उपदेश ब्रह्मर्षींचे सर्वस्व आहे, तो तू कोणालाही देऊ नकोस।

Verse 17

पूर्वमेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजंगमे । चन्द्रार्कपवने नष्टे ज्योतिषि प्रलयं गते

पूर्वी, जेव्हा भयंकर एकमेव महासागरच उरला होता—स्थावर-जंगम सर्व नष्ट झाले होते—चंद्र, सूर्य व वारा लोप पावले होते आणि सर्व ज्योती प्रलयात विलीन झाल्या होत्या—

Verse 18

एकार्णवं जगदिदं ब्रह्मापश्यदशेषतः । तस्मिन्वसुमती मग्ना पातालतलमागता

तेव्हा ब्रह्म्याने हे संपूर्ण जग सर्वथा एकार्णवमय पाहिले; त्या प्रलयजलात वसुमती (पृथ्वी) बुडून पाताळतलापर्यंत जाऊन पोहोचली।

Verse 19

ततो यज्ञवराहोऽसौ कृत्वा यज्ञमयं वपुः । उद्दधार महीं कृत्स्नां दंष्ट्राग्रेण वरानने

मग त्या यज्ञ-वराहाने यज्ञमय देह धारण करून, हे सुंदरी! आपल्या दंष्ट्रेच्या अग्रभागावर संपूर्ण पृथ्वी उचलून धरली।

Verse 20

ईश्वर उवाच । वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुदंतःस्रुचीमुखः । अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षा महातपाः

ईश्वर म्हणाले— त्याचे पाय वेद, दंष्ट्रा यूपस्तंभ, दात क्रतु, आणि मुख स्रुची होते। त्याची जिह्वा अग्नी, रोम दर्भ, शिर ब्रह्मा; तो महातपस्वी होता।

Verse 21

ईश्वर उवाच । अहोरात्रेक्षणपरो वेदांगश्रुतिभूषणः । आज्यनासः स्रुवतुडः सामघोषस्वनो महान्

ईश्वर म्हणाले— अहोरात्र त्याची दृष्टी होती; वेदांग व श्रुती ही त्याची भूषणे होती. आज्य त्याचा सुगंध, स्रुव-करछुल त्याचा अंकुश, आणि सामगानाचा घोष हा त्याचा महान् नाद होता।

Verse 22

प्राग्वंशकायो द्युतिमान्मात्रादीक्षाभिरावृतः । दक्षिणा हृदयो योगी महासत्रमहो महान्

प्राग्वंश हेच त्याचे शरीर; तो तेजस्वी असून मात्रादी दीक्षांनी आवृत होता। दक्षिणा हेच त्याचे हृदय; तो योगी— जणू महा-सत्र यज्ञाचीच महान् महिमा।

Verse 23

उपाकर्मोष्ठरुचकः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः । नानाच्छन्दोगतिपथो ब्रह्मोक्तक्रमविक्रमः

त्याचे ओठ उपाकर्मासारखे तेजस्वी; प्रवर्ग्यकर्माच्या आवर्तांनी तो भूषित होता। नाना छंदांच्या गती हेच त्याचे पथ, आणि ब्रह्मोक्त क्रमपरंपरा हेच त्याचे विक्रम होते।

Verse 24

भूत्वा यज्ञवराहोऽसावुद्दधार महीं ततः । तस्योद्धृतवतः पृथ्वीं दंष्ट्राग्रं निर्गतं बहिः

तो यज्ञ-वराह होऊन पृथ्वीला उचलू लागला। पृथ्वी उद्धृत करताना त्याच्या दंष्ट्रेचा अग्रभाग बाहेर प्रकट झाला।

Verse 25

तस्मिन्प्राभासिके क्षेत्रे कर्द्दमेन विलेपितम् । तद्दंष्ट्राग्रं यतो देवि कर्द्दमालं ततः स्मृतम्

त्या प्राभासिक पुण्यक्षेत्री दंष्ट्रेचा अग्रभाग कर्दमाने माखला गेला; म्हणून, हे देवी, ते स्थान ‘कर्दमाल’ या नावाने स्मरणात आहे।

Verse 26

दण्डोद्भेदं महाकुण्डं यत्र दंष्ट्रा सुसंस्थिता । तद्दंष्ट्रयोद्धृतं तोयं कोटिगंगाभिषेकवत्

जिथे दंष्ट्रा दृढपणे स्थापित आहे, तेथे ‘दण्डोद्भेद’ नावाचे महाकुंड आहे. त्या दंष्ट्रेने उचललेले जल कोटी वेळा गंगाभिषेकास तुल्य मानले जाते।

Verse 27

तत्र गव्यूति मात्रं तु विष्णुक्षेत्रं सनातनम् । देशांतरं गता ये च दण्डोद्भेदे म्रियंति वै । यावत्कल्पसहस्राणि विष्णुलोकं व्रजंति ते

तेथे एक गव्यूतीपर्यंत विष्णूचे सनातन क्षेत्र आहे. परदेशातून आलेलेही जे दण्डोद्भेद येथे देहत्याग करतात, ते सहस्र कल्पांपर्यंत विष्णुलोकास जातात।

Verse 28

यस्तु पश्येन्महादेवि कर्दमाले तु सूकरम् । कोटिहिंसायुतो वापि स प्राप्स्यति परां गतिम्

हे महादेवी, जो कर्दमाल येथे सूकररूप वराहाचे दर्शन घेतो, तो कोटी हिंसेच्या पापाने युक्त असला तरी परम गती प्राप्त करतो।

Verse 29

दशजन्मकृतं पापं नश्येत्तद्दर्शनात्प्रिये । जन्मान्तरसहस्रेषु यत्कृतं पापसंचयम्

हे प्रिये, त्या दर्शनाने दहा जन्मांचे केलेले पाप नष्ट होते; तसेच सहस्र जन्मांत साचलेला पापसंचयही क्षय पावतो।

Verse 30

कर्दमाले तु वाराहं दृष्ट्वा तन्नाशमेष्यति । हेमकोटिसहस्राणि गवां कोटिशतानि च

कर्दमाला येथे वराहभगवानांचे दर्शन घेतल्यास पापसंचय नष्ट होतो. त्याचे पुण्य हजारो कोटी सुवर्ण व शेकडो कोटी गोधनदानाच्या फळासमान आहे.

Verse 31

दत्त्वा यल्लभते पुण्यं सकृद्वाराहदर्शनात् । कलौ युगे महारौद्रे प्राणिनां च भयावहे । नान्यत्र जायते मुक्तिर्मुक्त्वा क्षेत्रं तु सौकरम्

दानादि करून जे पुण्य मिळते, तेच एकदाच वराहदर्शनाने प्राप्त होते. प्राण्यांना भयावह अशा महा-रौद्र कलियुगात, सौकरक्षेत्रावाचून अन्यत्र मुक्ती होत नाही.

Verse 32

एतत्सारतरं देवि प्रोक्तमुद्देशतस्तव । कर्द्दमालस्य माहात्म्यं सर्वपातकनाशनम्

हे देवी, तुझ्यासाठी मी संक्षेपाने हेच परम सार सांगितले आहे—कर्दमालाचे माहात्म्य, जे सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे.