Adhyaya 131

Verse 1

श्रीदेव्युवाच । यदेतद्भवता प्रोक्तं नालेश्वरमिति श्रुतम् । ध्रुवेश्वरेति तल्लिंगं कथं वै संबभूव ह

श्रीदेवी म्हणाल्या—आपण जे सांगितले ते ‘नालेश्वर’ म्हणून ऐकले जाते. तेच लिंग ‘ध्रुवेश्वर’ असे कसे झाले?

Verse 2

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि ध्रुवेश्वरमहोदयम् । यच्छ्रुत्वा मानवो देवि मुच्यते भवबंधनात्

ईश्वर म्हणाले—हे देवी, ऐक; मी ध्रुवेश्वराची महान महिमा सांगतो. ती ऐकून, हे देवी, मनुष्य भवबंधनातून मुक्त होतो.

Verse 3

उत्तानपादनृपतेः पुत्रोऽभूद्ध्रुवसंज्ञितः । महात्मा ज्ञानसंपन्नः सर्वज्ञः प्रियदर्शनः

उत्तानपाद राजाचा ध्रुव नावाचा पुत्र झाला—महात्मा, ज्ञानसंपन्न, सर्वज्ञ आणि प्रियदर्शन।

Verse 4

स कदाचित्समासाद्य प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम् । तताप विपुलं देवि तपः परमदारुणम्

एकदा तो प्रभास या उत्तम क्षेत्रास येऊन, हे देवी, अत्यंत कठोर व विपुल तप करू लागला.

Verse 5

दिव्यं वर्षसहस्रं तु प्रतिष्ठाप्य महेश्वरम् । संपूजयति सद्भक्त्या स्तौति स्तोत्रैः पृथग्विधैः

दिव्य एक हजार वर्षे महेश्वराची प्रतिष्ठा करून, तो सद्भक्तीने पूजा करी आणि विविध स्तोत्रांनी स्तुती करी.

Verse 6

तत्स्तोत्रं ते प्रवक्ष्यामि येनाहं तुष्टिमागतः

तेच स्तोत्र मी तुला सांगतो, ज्याने मी प्रसन्न झालो आहे.

Verse 7

ध्रुव उवाच । कैलासतुंगशिखरं प्रविकम्प्यमानं कैलासशृंगसदृशेन दशाननेन । यः पादपद्मपरिपीडनया दधार तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि

ध्रुव म्हणाला—पर्वतशिखरासारख्या दशाननाने कैलासाचे उंच शिखर जेव्हा कंपित केले, तेव्हा ज्यांनी आपल्या पद्मचरणाच्या दाबाने ते धरून ठेवले; त्या शरणदाता शंकरास मी शरण जातो।

Verse 8

येनासुराश्चापि दनोश्च पुत्रा विद्याधरोरगगणैश्च वृताः समग्राः । संयोजिता न तु फलं फलमूलमुक्तास्तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि

ज्यांनी दनुपुत्र असुरांना, तसेच विद्याधर व नागगणांसह सर्वांना, अनुशासनात एकत्र बांधले; पण फल व मूळ (कामना) न सोडल्याने ते फलबंधनातून मुक्त झाले नाहीत—त्या शरणदाता शंकरास मी शरण जातो।

Verse 9

यस्याखिलं जगदिदं वशवर्ति नित्यं योऽष्टाभिरेव तनुभिर्भुवनानि भुंक्ते । यत्कारणं परमकारणकारणानां तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि

ज्यांच्या अधीन हे अखिल जगत सदैव आहे; जे अष्टमूर्ती रूपांनी भुवनांत व्यापून त्यांचे पालन-शासन करतात; जे कारणांच्या परम कारण आहेत—त्या शरणदाता शंकरास मी शरण जातो।

Verse 10

यः सव्यपाणिकमलाग्रनखेन देवस्तत्पंचमं च सहसैव पुरातिरुष्टः । ब्राह्मं शिरस्तरुणपद्मनिभं चकर्त तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि

जो देव पूर्वी क्रुद्ध होऊन डाव्या हाताच्या कमळासारख्या नखाग्राने त्या ‘पंचम’—तरुण कमळासारखे ब्रह्म्याचे शिर—क्षणात छेदून टाकले; त्या शरणदाता शंकरास मी शरण जातो।

Verse 11

यस्य प्रणम्य चरणौ वरदस्य भक्त्या श्रुत्वा च वाग्भिरमलाभिरतंद्रिताभिः । दीप्तस्तमांसि नुदति स्वकरैर्विवस्वांस्तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि

ज्यांच्या वरदायी चरणांना भक्तीने नमस्कार केला असता, आणि निर्मळ, अखंड वाणीने केलेली स्तुती ऐकली असता, ते तेजस्वी सूर्य किरणांनी अंधार घालवावा तसे तम दूर करतात—त्या शरणदाता शंकरास मी शरण जातो।

Verse 12

यः पठेत्स्तवमिदं रुचिरार्थं मानवो ध्रुवकृतं नियतात्मा । विप्रसंसदि सदा शुचिसिद्धः स प्रयाति शिवलोकमनादिम्

जो मनुष्य संयतचित्ताने ध्रुवकृत हा रुचिरार्थ स्तव पठण करतो, तो विद्वत्सभेत सदा शुचि व सिद्ध होऊन अनादि शिवलोकास प्राप्त होतो।

Verse 13

तस्यैवं स्तुवतो देवि तुष्टोऽहं भावितात्मनः । पूर्णे वर्षसहस्रांते ध्रुवस्याह महात्मनः

हे देवी, त्या भावितात्म्याने अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर मी प्रसन्न झालो. पूर्ण एक सहस्र वर्षे संपल्यावर मी महात्मा ध्रुवाशी वचन बोललो.

Verse 14

पुत्र तुष्टोऽस्मि भद्रं ते जातस्त्वं निर्मलोऽधुना । दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मां विगतज्वरः

पुत्रा, मी प्रसन्न आहे—तुझे कल्याण होवो. तू आता निर्मळ झाला आहेस. मी तुला दिव्य दृष्टी देतो; ज्वररहित होऊन मला पाहा.

Verse 15

यच्च ते मनसा किञ्चित्कांक्षितं फलमुत्तमम् । तत्सर्वं ते प्रदास्यामि ब्रूहि शीघ्रं ममाग्रतः

तुझ्या मनाने जे काही उत्तम फळ वा वर इच्छिले आहेस, ते सर्व मी तुला देईन; माझ्यासमोर लवकर सांग.

Verse 16

ब्राह्म्यं वा वैष्णवं शाक्रं पदमन्यत्सुदुर्लभम् । ददामि नात्र संदेहो भक्त्या संप्रीणितस्तव

ब्रह्मपद असो, विष्णुपद असो, इंद्रपद असो किंवा अन्य कोणतेही अतिदुर्लभ पद असो—तुझ्या भक्तीने संतुष्ट होऊन मी देतो; यात संशय नाही.

Verse 17

ध्रुव उवाच । ब्राह्म्यं वैष्णवं माहेन्द्रं पदमावृत्तिलक्षणम् । विदितं मम तत्सर्वं मनसाऽपि न कामये

ध्रुव म्हणाला— ब्रह्मा, विष्णू आणि महेंद्र (इंद्र) यांची जी पदे पुनरावृत्ती (पुनर्जन्म) लक्षणाची आहेत, ती सर्व मला ज्ञात आहेत; मनानेही मी त्यांची इच्छा करीत नाही।

Verse 18

यदि तुष्टोऽसि मे देव भक्तिं देहि सुनिर्मलाम् । अस्मिंल्लिंगे सदा वासं कुरु देव वृषध्वज

हे देव, तू माझ्यावर प्रसन्न असशील तर मला अतिशय निर्मळ भक्ती दे। आणि हे वृषध्वज देव, या लिंगात सदैव वास कर।

Verse 19

ईश्वर उवाच । इति यत्प्रार्थितं सर्वं तद्दत्तं सर्वमेव हि । स्थानं च तस्य तद्ध्रौव्यं तद्विष्णोः परमं पदम्

ईश्वर म्हणाला— अशा रीतीने जे काही प्रार्थिले होते ते सर्व निश्चयाने पूर्णपणे दिले गेले. आणि त्याचे ते अचल स्थान ‘ध्रौव्य’ हेच विष्णूचे परम पद आहे।

Verse 20

श्रावणस्य त्वमावास्यां यस्तल्लिंगं प्रपूजयेत् । आश्वयुक्पौर्णमास्यां वा सोऽश्वमेधफलं लभेत्

श्रावण अमावास्येला जो त्या लिंगाची विधिपूर्वक पूजा करील, किंवा आश्वयुज पौर्णिमेला—तो अश्वमेध यज्ञासमान फळ प्राप्त करील।

Verse 21

अपुत्रो लभते पुत्रं धनार्थी लभते धनम् । रूपवान्सुभगो भोगी सर्वशास्त्रविशारदः । हंसयुक्तविमानेन रुद्रलोके महीयते

अपुत्राला पुत्र प्राप्त होतो, धनाची इच्छा असणाऱ्याला धन मिळते. तो रूपवान, सुभाग्यवान, भोगी आणि सर्व शास्त्रांत पारंगत होतो; आणि हंसयुक्त विमानाने रुद्रलोकी सन्मानित होतो।

Verse 22

असुरसुरगणानां पूजितस्य ध्रुवस्य कथयति कमनीयां कीर्तिमेतां शृणोति । सकलसुखनिधानरुद्रलोकं सुशांतः सुरगणदनुनाथैरर्चितं यात्यनंतम्

असुर व सुरगणांनी पूजिलेल्या ध्रुवाची ही रम्य कीर्ती जो कथन करतो किंवा भक्तिभावाने ऐकतो, तो अत्यंत शांत होऊन, सर्व सुखांचा निधी, देव व दानवनाथांनी अर्चिलेला अनंत रुद्रलोक प्राप्त करतो।

Verse 131

इति श्रीस्कांदे महापुराण एका शीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये ध्रुवेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकत्रिंशदुत्तरशततमो ऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एक्याऐंशी हजार श्लोकांच्या संहितेत, सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम ‘प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य’ मध्ये ‘ध्रुवेश्वरमाहात्म्यवर्णन’ नामक हा एकशे एकतीसावा अध्याय समाप्त झाला।