Adhyaya 123

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि रावणेश्वरमुत्तमम् । तस्माद्दक्षिणनैरृत्ये धनुषां षोडशे स्थितम्

ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर, हे महादेवी, उत्तम रावणेश्वराचे दर्शन घ्यावे. तो पूर्वीच्या स्थळापासून दक्षिण-नैऋत्य दिशेस सोळा धनुष्य अंतरावर स्थित आहे.

Verse 2

प्रतिष्ठितं दशास्येन सर्वपातकनाशनम् । पौलस्त्यो रावणो देवि राक्षसस्तु सुदारुणः

हे देवी, ती प्रतिष्ठा दशास्य (रावण) याने सर्व पातकांचा नाश करणारी म्हणून केली होती. पौलस्त्यवंशी रावण खरोखरच अत्यंत उग्र व भयंकर राक्षस होता.

Verse 3

त्रैलोक्यविजयाकाङ्क्षी पुष्पकेण चचार ह । कस्यचित्त्वथ कालस्य विमानं तस्य पुष्पकम्

त्रैलोक्य जिंकण्याच्या आकांक्षेने तो पुष्पकाने सर्वत्र विचरत असे. आणि एका काळी तेच पुष्पक त्याचे विमान, म्हणजे दिव्य वाहन, बनले.

Verse 4

व्रजद्वै व्योममार्गेण निश्चलं सहसाऽभवत् । स्तंभितं पुष्पकं दृष्ट्वा रावणो विस्मयान्वितः

व्योममार्गाने जात असता ते सहसा निश्चल झाले. पुष्पक स्तंभित झालेले पाहून रावण विस्मयाने भरून गेला.

Verse 5

प्रहस्तं प्रेषयामास किमिदं व्रज मेदिनीम् । अहताऽस्य गतिर्यस्मात्त्रैलोक्ये सचराचरे

त्याने प्रहस्ताला पाठविले—“हे काय आहे? पृथ्वीवर जाऊन पाहा.” कारण चराचरांसह त्रैलोक्यात याची गती कधीही अडवली गेली नव्हती.

Verse 6

तत्कस्मान्निश्चलं जातं विमानं पुष्पकं मम । अथाऽसौ सत्वरो देवि जगाम वसुधातले

“मग माझे पुष्पक-विमान निश्चल का झाले?” असे म्हणत; मग, हे देवी, तो त्वरेने वसुधातलावर उतरला।

Verse 7

अपश्यद्देवदेवेशं श्रीसोमेशं महाप्रभम् । स्तूयमानं सुरगणैः शतशोऽथ सहस्रशः

त्याने देवदेवेश, श्रीसोमेश—महाप्रभ—यांचे दर्शन घेतले; ज्यांची देवगणे शेकडो व हजारो संख्येने स्तुती करीत होती.

Verse 8

तं दृष्ट्वा राक्षसे न्द्राय तत्सर्वं विस्तरात्प्रिये । प्रहस्तः कथयामास यद्दृष्टं क्षेत्रमध्यतः

ते पाहून, हे प्रिये, प्रहस्ताने राक्षसेंद्राला सविस्तर सर्व सांगितले—क्षेत्राच्या मध्यभागी जे त्याने पाहिले होते ते.

Verse 9

प्रहस्त उवाच । राक्षसेश महाबाहो शिवक्षेत्रं निजं प्रभो । प्रभासेति समाख्यातं गणगन्धर्वसेवितम्

प्रहस्त म्हणाला—हे राक्षसेश, महाबाहो प्रभो! हे शिवाचे निज पवित्र क्षेत्र आहे. यास ‘प्रभास’ असे म्हणतात आणि गण व गंधर्व यांची येथे सेवा असते.

Verse 10

तत्र सोमेश्वरो देवः स्वयं तिष्ठति शङ्करः । अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च दंतोलूखलिभिस्तथा । ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च पूज्यमानः समंततः

तेथे देव सोमेश्वर—स्वयं शंकर—प्रत्यक्ष विराजमान आहेत. सभोवती जलाहारी, वायुभक्षी, दंतोलूखली तसेच वालखिल्य ऋषी त्यांची पूजा करीत असतात.

Verse 11

प्रभावात्तस्य देवस्य नेदं गच्छति पुष्पकम् । न स प्रालंघ्यते देवो ह्यलंघ्यो यः सुरासुरैः

त्या देवाच्या प्रभावामुळे हे पुष्पक पुढे सरकत नाही। तो देव ओलांडता येत नाही; कारण तो देव-दानवांनाही अलंघ्य, अजेय आहे।

Verse 12

ईश्वर उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । अवतीर्य धरापृष्ठं सोमेशं समपश्यत

ईश्वर म्हणाला: ते वचन ऐकून विस्मयाने फुललेल्या नेत्रांनी तो भूमीवर उतरला आणि सोमेश (सोमेश्वर) यांचे दर्शन घेतले.

Verse 13

पूजयामास देवेशि भक्त्या परमया युतः । रत्नैर्बहुविधैर्वस्त्रैर्गन्धपुष्पानुलेपनैः

हे देवेशी! परम भक्तीने युक्त होऊन त्याने अनेक प्रकारच्या रत्नांनी, वस्त्रांनी, सुगंधांनी, पुष्पांनी व अनुलेपनांनी प्रभूची पूजा केली.

Verse 14

अथ पौरजना दृष्ट्वा रावणं राक्षसेश्वरम् । सर्वदिक्षु वरारोहे भयाद्भीताः प्रदुद्रुवुः

मग, हे वरारोहे! नगरातील लोक राक्षसेश्वर रावणाला पाहून भयाने घाबरून सर्व दिशांना पळून गेले.

Verse 15

शून्यं समभवत्सर्वं तत्र देवो व्यवस्थितः । एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी

तेथे सर्वत्र शून्य झाले, तरी देव तेथेच स्थित राहिला. त्याच वेळी एक अशरीरी वाणी बोलली.

Verse 16

दशग्रीव महाबाहो अयने चोत्तरे तथा । यात्राकाले तु देवस्य सर्वपापप्रणाशने

हे दशग्रीव महाबाहो! विशेषतः उत्तरायणकाळी तसेच देवाच्या यात्रोत्सवकाळी—जो सर्व पापांचा नाश करणारा आहे—…

Verse 17

दूरतः समनुप्राप्ता भूरिलोका द्विजातयः । राक्षसानां भयाद्भीताः प्रयांति हि दिशो दश

दूरवरून अनेक लोक, विशेषतः द्विज, येथे आले होते; पण राक्षसांच्या भयाने भयभीत होऊन ते खरोखरच दहा दिशांकडे निघून जातात।

Verse 18

भयान्मा त्वं राक्षसेन्द्र यात्राविघ्नकरो भव । बाल्ये वयसि यत्पापं वार्द्धक्ये यौवनेऽपि च । तत्सर्वं क्षालयेन्मर्त्यो दृष्ट्वा सोमेश्वरं प्रभुम्

म्हणून हे राक्षसेन्द्र! भयामुळे यात्रेत विघ्न करू नकोस। बाल्य, यौवन किंवा वार्धक्यात मर्त्याने जे पाप केले असेल, प्रभु सोमेश्वराचे दर्शन घेताच ते सर्व धुऊन जाते।

Verse 19

ततोऽसौ राक्षसेन्द्रस्तु गत्वैकान्ते सुगह्वरे । लिंगं च स्थापयामास भक्त्या परमया युतः

त्यानंतर तो राक्षसेन्द्र एकांतातील उत्तम गुहेत गेला आणि परम भक्तीने युक्त होऊन तेथे लिंगाची स्थापना केली।

Verse 20

ततस्तन्निरतो भूत्वा सर्वैस्तै राक्षसेश्वरः । पूजयामास देवेशि उपवासपरायणः

त्यानंतर त्या पूजेत पूर्णत: निरत होऊन, हे देवेशी, तो राक्षसेश्वर उपवासपरायण होऊन आराधना करू लागला।

Verse 21

चकार पुरतस्तस्य गीतवाद्येन जागरम् । ततोऽर्धरात्रसमये वागुवाचाशरीरिणी

त्याने प्रभूच्या समोर गीत-वाद्यांसह जागरण केले. मग अर्धरात्रीच्या वेळी पुन्हा एक अशरीरी वाणी बोलली.

Verse 22

दशग्रीव महाबाहो परितुष्टोऽस्मि तेऽनघ । मम प्रसादात्त्रैलोक्यं वशगं ते भविष्यति । अत्र संनिहितो नित्यं स्थास्याम्यहमसंशयम्

हे दशग्रीव, महाबाहो, निष्पाप! मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. माझ्या प्रसादाने त्रैलोक्य तुझ्या अधीन होईल. आणि मी येथे नित्य संनिहित राहून निःसंशय वास करीन.

Verse 23

ये चैतत्पूजयिष्यंति लिंगं भक्तियुता नराः । अजेयास्ते भविष्यंति शत्रूणां राक्षसेश्वर

हे राक्षसेश्वर! जे नर भक्तियुक्त होऊन या लिंगाची पूजा करतील, ते शत्रूंना अजेय ठरतील.

Verse 24

यास्यंति परमां सिद्धिं मत्प्रसादादसंशयम् । एवमुक्त्वा वरारोहे विरराम वृषध्वजः

ते माझ्या प्रसादाने निःसंशय परम सिद्धीला पोहोचतील. असे बोलून, हे वरारोहे, वृषध्वज (शिव) शांत झाले.

Verse 25

रावणोऽपि स संतुष्टो भूयोभूयो महेश्वरम् । पूजयित्वा च तल्लिंगं समारुह्य च पुष्पकम् । त्रैलोक्यविजयाकांक्षी इष्टं देशं जगाम ह

रावणही संतुष्ट होऊन पुन्हापुन्हा महेश्वर व त्या लिंगाची पूजा करून, मग पुष्पकावर आरूढ झाला. त्रैलोक्यविजयाची इच्छा धरून तो आपल्या इच्छित देशास गेला.

Verse 123

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये रावणेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयोर्विशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम प्रभासक्षेत्र-माहात्म्यात ‘रावणेश्वर-माहात्म्यवर्णन’ नामक एकशे तेवीसावा अध्याय समाप्त झाला।