Adhyaya 25

Verse 1

ईश्वर उवाच । स गन्धर्वस्तदा देवि आरिराधयिषुर्भवम् । सोमवारव्रतंनाम पप्रच्छ मुनिसत्तमम्

ईश्वर म्हणाले—तेव्हा, हे देवी, तो गंधर्व भव (शिव) यांना प्रसन्न करण्याची इच्छा धरून ‘सोमवार-व्रत’ नावाच्या व्रताविषयी श्रेष्ठ मुनिंना विचारू लागला.

Verse 2

गन्धर्व उवाच । कथं सोमव्रतं कार्यं विधानं तस्य कीदृशम् । कस्मिन्काले च तत्कार्यं सर्वं विस्तरतो वद

गंधर्व म्हणाला—सोम-व्रत कसे करावे? त्याचे विधान कसे आहे? आणि कोणत्या काळी ते करावे? हे सर्व मला विस्ताराने सांगा.

Verse 3

गोशृंग उवाच । साधुसाधु महाप्राज्ञ सर्वसत्त्वोपकारकम् । यन्न कस्यचिदाख्यातं तदद्य कथयामि ते

गोशृंग म्हणाला— साधु, साधु, हे महाप्राज्ञा! हे सर्व सत्त्वांच्या हिताचे आहे. जे कोणालाही सांगितले नव्हते, तेच आज मी तुला सांगतो.

Verse 4

सर्वरोगहरं दिव्यं सर्वसिद्धिप्रदायकम् । सोमवारव्रतंनाम सर्वकामफलप्रदम्

‘सोमवार-व्रत’ नावाचे हे दिव्य व्रत सर्व रोग हरते, सर्व सिद्धी देते आणि सर्व कामनांचे फळ प्रदान करते.

Verse 5

सर्वकालिकमादेयं वर्णानां शुभकारकम् । नारी नरैः सदा कार्यं दृष्ट्वादृष्ट्वा फलोदयम्

हे व्रत सर्वकाळ स्वीकारण्याजोगे असून सर्व वर्णांना शुभकारक आहे. स्त्री-पुरुषांनी ते नेहमी करावे; कारण ते दृष्ट व अदृष्ट असे दोन्ही फळ देणारे आहे.

Verse 6

ब्रह्मविष्ण्वादिभिर्देवैः कृतमेतन्महाव्रतम् । पुनस्तु सोमराजेन दक्षशापहतेन च

हे महाव्रत ब्रह्मा, विष्णू इत्यादी देवांनी केले. नंतर दक्षाच्या शापाने पीडित सोमराजानेही ते पुन्हा आचरले.

Verse 7

आराधितोऽनेन शंभुः शंभुध्यानपरेण तु । ततस्तुष्टो महादेवः सोमराजस्य भक्तितः

या व्रताने शंभूची आराधना झाली—शंभूच्या ध्यानात तत्पर असलेल्या सोमराजाकडून. त्याच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन महादेव संतुष्ट झाले.

Verse 8

तेनोक्तं यदि तुष्टोऽसि प्रतिष्ठास्थो निरंतरम्

तेव्हा तो म्हणाला— “जर तू संतुष्ट असशील, तर येथेच अखंड दृढ-प्रतिष्ठित होऊन राहा।”

Verse 9

यावच्चंद्रश्च सूर्यश्च यावत्तिष्ठंति भूधराः । तावन्मे स्थापितं लिंगमुमया सह तिष्ठतु

जोपर्यंत चंद्र व सूर्य आहेत, जोपर्यंत पर्वत स्थिर आहेत—तोपर्यंत माझ्याद्वारे स्थापित हे लिंग उमेसह येथेच नांदो।

Verse 10

स्थापितं तु तदा तेन प्रार्थयित्वा महेश्वरम् । आत्मनामांकितं कृत्वा ततो रोगैर्व्यमुच्यत

मग त्याने महेश्वराची प्रार्थना करून ते लिंग स्थापित केले, स्वतःचे नाव कोरले; आणि नंतर तो रोगांपासून मुक्त झाला।

Verse 11

ततः शुद्धशरीरोऽसौ गगनस्थो विराजते

त्यानंतर त्याचे शरीर शुद्ध झाले आणि तो आकाशस्थ होऊन तेजस्वीपणे विराजमान झाला।

Verse 12

तदाप्रभृति ये केचित्कुर्वंति भुवि मानवाः । तेऽपि तत्पदमायांति विमलांगाश्च सोमवत्

त्या वेळेपासून पृथ्वीवर जे जे मनुष्य हा विधी करतात, तेही तेच पद प्राप्त करतात आणि सोमासारखे निर्मळ-अंग होतात।

Verse 13

अथ किं बहुनोक्तेन विधानं तस्य कीर्त्तये । यस्मिन्कस्मिंश्च मासे वा शुक्ले सोमस्य वासरे

आता अधिक बोलून काय उपयोग? त्याची विधी मी सांगतो—कोणत्याही महिन्यात, शुक्लपक्षातील सोमवारी।

Verse 14

दंतकाष्ठं पुरा ब्राह्मे कृत्वा स्नानं समाचरेत् । स्वधर्मविहितं कर्म कृत्वा स्थाने मनोरमे

ब्राह्ममुहूर्तावर प्रथम दंतकाष्ठ करून विधिपूर्वक स्नान करावे। मग त्या मनोहर तीर्थस्थानी स्वधर्माने विहित कर्मे आचरावीत।

Verse 15

सुसमे भूतले शुद्धे न्यस्य कुम्भं सुशोभितम् । चूतपल्लवविन्यस्ते चंदनेन सुचित्रिते

स्वच्छ व समतल भूमीवर सुशोभित कलश ठेवावा. त्यावर आंब्याची पानं मांडून चंदनाने सुंदर नक्षी करावी.

Verse 16

श्वेतवस्त्रपरीधाने सर्वाभरणभूषिते । आदौ पात्रे तु संन्यस्य आधारसहितं शिवम्

श्वेत वस्त्रे परिधान करून, सर्व आभूषणांनी भूषित होऊन, प्रथम पात्रात आधारासहित शिवाची स्थापना करावी.

Verse 17

अष्टमूर्त्यष्टकं दिक्षु सोमनाथं सशक्तिकम् । उमया सहितं तत्र श्वेतपुष्पैश्च पूजयेत्

दिशांमध्ये अष्टमूर्तींच्या अष्टकाची पूजा करावी; नंतर शक्तिसहित सोमनाथाची—उमेसह—तेथे श्वेत पुष्पांनी अर्चना करावी.

Verse 18

विविधं भक्ष्यभोज्यं च फलं वै बीजपूर कम् । अनेनैव तु मंत्रेण सर्वं तत्रैव कारयेत्

विविध भक्ष्य‑भोज्य व फळे, विशेषतः बीजपूर (लिंबू) अर्पण करावे। ह्याच मंत्राने तेथेच सर्व अर्पण व विधी करवावेत।

Verse 19

ॐ नमः पंचवक्त्राय दशबाहुत्रिनेत्रिणे । श्वेतं वृषभमारूढ श्वेताभरणभूषित

ॐ पंचवक्त्र, दशबाहु, त्रिनेत्र प्रभूस नमस्कार। श्वेत वृषभावर आरूढ, श्वेत आभरणांनी विभूषित तुला प्रणाम।

Verse 20

उमादेहार्द्धसंयुक्त नमस्ते सर्वमूर्तये । अनेनैव तु मंत्रेण पूजां होमं च कारयेत्

उमेच्या अर्धदेहाने संयुक्त, सर्वमूर्ती प्रभूस नमस्कार। ह्याच मंत्राने पूजा व होम—दोन्ही करवावेत।

Verse 21

कृत्वैवं च दिने रात्रौ पश्यंश्चैवं स्वपेन्नरः । दर्भशय्या समारूढो ध्यायन्सोमेश्वरं हरम्

असे करून दिवस‑रात्र हा नियम पाळावा—असेच पाहावे व असेच झोपावे। दर्भशय्येवर शयन करून सोमेश्वर हराचे ध्यान करावे।

Verse 22

एवं कृतेऽष्टादशानां कुष्ठानां नाशनं भवेत् । द्वितीये सोमवारे तु करंजं दन्तधावनम्

अशा प्रकारे केल्यास अठरा प्रकारच्या कुष्ठरोगांचा नाश होतो। मग दुसऱ्या सोमवारी करंजाची दातण करून दंतधावन करावे।

Verse 23

देवं संपूजयेत्सूक्ष्मं ज्येष्ठाशक्तिसमन्वितम् । शतपत्रैः पूजयित्वा मधु प्राश्य यथाविधि

ज्येष्ठा-शक्तियुक्त सूक्ष्म देवाचे यथाविधी सम्यक् पूजन करावे। शतपत्र (शंभर पाकळ्यांच्या) पुष्पांनी पूजून, नंतर नियमाप्रमाणे मधु प्राशन करावे।

Verse 24

नारंगं तत्र दत्त्वा तु शेषं पूर्ववदाचरेत् । एवं कृते द्वितीये तु गोलक्षफलमाप्नुयात्

तेथे नारंग (संत्रे) अर्पण करून उरलेले आचार पूर्ववत् करावे. असे दुसऱ्या (सोमवारच्या) व्रतात केल्यास गो-लक्ष दानासमान फल प्राप्त होते.

Verse 25

सोमवारे तृतीये तु अपामार्गसमुद्भवम् । दंतकाष्ठादिकं कृत्वा त्रिनेत्रं च प्रपूजयेत्

तिसऱ्या सोमवारी अपामार्गापासून दंतकाष्ठ इत्यादी तयार करून, नंतर श्रद्धेने त्रिनेत्र प्रभूचे पूजन करावे.

Verse 26

फलं च दाडिमं दद्याज्जातीपुष्पैश्च पूजयेत् । रजन्यामंगुरं प्राश्य सिद्धियुक्तं तु पूजयेत्

दाडिम (डाळिंब) फळ अर्पण करून जाती (चमेली) पुष्पांनी पूजन करावे. रात्री अंगूर/द्राक्षा प्राशन करून, सिद्धियुक्त प्रभूचे आराधन करावे.

Verse 27

चतुर्थे सोमवारे तु काष्ठमौदुम्बरं स्मृतम् । पूजयेत्तत्र गौरीशं सूक्ष्मया सहितं तथा

चौथ्या सोमवारी औदुंबर (उंबर) काष्ठ विहित आहे. तेथे पूर्ववत् सूक्ष्मा सहित गौरीश (शिव) यांचे पूजन करावे.

Verse 28

नारिकेलफलं दद्याद्दमनेन प्रपूजयेत् । शर्करां प्राशयेद्रात्रौ जागरं चैव कारयेत्

नारळाचे फळ अर्पण करून दमन/दूर्वा यांनी विधिपूर्वक पूजन करावे। रात्री साखरेचा प्रसाद घेऊन जागरणही करावे।

Verse 29

पञ्चमे सोमवारे तु पूजयेच्च गणाधिपम् । विभूत्या सहितं देवं कुन्दपुष्पैः प्रपूजयेत्

पाचव्या सोमवारी गणाधिपाचे पूजन करावे। विभूतीसहित त्या देवाचे कुंदपुष्पांनी भक्तिपूर्वक अर्चन करावे।

Verse 30

आश्वत्थं दन्तकाष्ठं च अर्घ्यं वै द्राक्षया तथा । मोचं च प्राशयेद्रात्रावश्वमेधफलं लभेत्

अश्वत्थाचे दंतकाष्ठ घेऊन द्राक्षेसहित अर्घ्य अर्पण करावे। रात्री मोचा (केळी) प्राशन केल्यास अश्वमेधयज्ञासमान फल मिळते।

Verse 31

षष्ठे सोमस्य वारे तु सुरूपं नाम पूजयेत् । कर्पूरं प्राशयेत्तत्र भक्त्या परमया युतः

सहाव्या सोमवारी ‘सुरूप’ नामक रूपाचे पूजन करावे। तेथे परम भक्तीने युक्त होऊन कापूराचा प्रसाद घ्यावा।

Verse 32

सप्तमे सोमवारे तु दन्तकाष्ठं च मल्लिका । सर्वज्ञं पूजयेत्तत्र दीप्तया सहितं तथा

सातव्या सोमवारी दंतकाष्ठ व मल्लिका (चमेली) घेऊन तेथे सर्वज्ञ प्रभूचे, तसेच दीप्तादेवीसहित, त्याच विधीने पूजन करावे।

Verse 33

जम्बीरं च फलं दद्याज्जातीपुष्पैश्च पूजयेत् । लवङ्गं प्राशयेत्तत्र तस्यानन्तफलं भवेत्

जंबीर (लिंबू/बिजोरा) फळ अर्पण करावे व जाती (जाई) पुष्पांनी पूजा करावी। तेथे लवंग प्रसादरूपे प्राशन करावे; त्याचे फळ अनंत होते.

Verse 34

अष्टमे सोमवारे तु अमोघायुतमीश्वरम् । कदलीफलकेनार्घ्यं मरुबकेन पूजयेत् । रात्रौ तु प्राशयेद्दुग्धमग्निष्टोमफलं लभेत्

आठव्या सोमवारी अमोघायुत-ईश्वराची उपासना करावी। केळीच्या फळाने अर्घ्य द्यावे व मरुबकाने पूजा करावी। रात्री दूध प्राशन करावे; अग्निष्टोम यज्ञासमान फळ मिळते.

Verse 35

गंगास्नाने कृते सम्यक्कोटिधा यत्फलं स्मृतम् । दशहेमसहस्राणां कुरुक्षेत्रे रवेर्ग्रहे

गंगेत विधिपूर्वक स्नान केल्याने जे पुण्य शास्त्रांत कोटिगुणित सांगितले आहे, आणि कुरुक्षेत्री सूर्यग्रहणकाळी दहा हजार सुवर्णदानाने जे पुण्य मिळते—

Verse 36

ब्राह्मणे वेदविदुषे यद्दत्त्वा फल माप्नुयात् । तत्पुण्यं कोटिगुणितमस्मिन्नाचरिते व्रते

वेदवेत्त्या ब्राह्मणास दान दिल्यास जे फळ मिळते—हा व्रत आचरल्यास तेच पुण्य कोटिगुणित होते.

Verse 37

गजानां तु शते दत्ते लक्षे च रथवाजिनाम् । तत्फलं कोटिगुणितं सोमवारव्रते कृते

शंभर हत्ती दान दिल्यास आणि एक लक्ष रथ व घोडे दान केल्यास जे फळ मिळते—सोमवारव्रत केल्याने तेच फळ कोटिगुणित होते.

Verse 38

गुग्गुलोर्धूपनं कृत्वा कोटिशो यत्फलं लभेत् । तत्पुण्यं तु भवेत्तस्य सोमवारव्रते कृते

गुग्गुळाचा धूप कोट्यवधी वेळा अर्पण केल्याने जे फळ मिळते, तेच पुण्य सोमवार-व्रत केल्यास साधकास निश्चयाने प्राप्त होते.

Verse 39

सर्वैश्वर्यसमायुक्तः शिवतुल्यपराक्रमः । रुद्रलोके वसेत्तावद्ब्रह्मणः प्रलयावधि

तो सर्व ऐश्वर्यांनी युक्त व शिवासमान पराक्रमी होऊन, ब्रह्माच्या प्रलयकालापर्यंत रुद्रलोकी वास करतो.

Verse 40

संप्राप्ते नवमे वारे कुर्यादुद्यापनं शुभम् । यथा भवति गन्धर्व तथा वक्ष्यामि तेऽधुना

नववा सोमवार आला की शुभ उद्यापन (समापन-विधी) करावी. जसा तो गंधर्व होतो, तसे मी आता तुला सांगतो.

Verse 41

मंडलं मंडपं कुण्डं पताकाध्वजशोभितम् । तोरणानि च चत्वारि कुण्डं कृत्वा विधानतः

पताका-ध्वजांनी शोभलेले मंडल, मंडप व कुंड सिद्ध करून, विधीनुसार कुंड करून चार तोरणेही उभारावीत.

Verse 42

मध्ये वेदिः प्रकर्त्तव्या चतुरस्रा सुशोभना । निष्पाद्य मंडलं तत्र मध्ये पद्मं प्रकल्पयेत्

मध्यभागी सुशोभित चौरस वेदी करावी. तेथे मंडल पूर्ण करून त्याच्या मध्यात पद्माकृती रचावी.

Verse 43

कलशानष्टदिग्भागे सहिरण्यान्पृथक्पृथक् । स्थापयित्वा तु शक्तिस्ता वामाद्याः पूर्वतः क्रमात्

आठही दिशांच्या भागांत स्वतंत्रपणे सुवर्णयुक्त कलश स्थापावेत. नंतर ते स्थापून वामा इत्यादी शक्तींना पूर्वेकडून क्रमाने विन्यस्त करावे.

Verse 44

कर्णिकायां तु पद्मस्य श्रीसोमेशं महाप्रभम् । प्रतिमारूपसंपन्नं हेमजं शक्तिसंयुतम्

कमळाच्या कर्णिकेत महाप्रभ श्री सोमेशाचा विन्यास करावा—सुंदर प्रतिमारूपयुक्त, सुवर्णनिर्मित व दिव्य शक्तिसंयुत.

Verse 45

रुक्मशय्यासमारूढं मनोन्मन्या समन्वितम् । हेमपात्रादिके पात्रे मधुना परिपूरिते

सुवर्णशय्येवर आरूढ, मनोन्मनीसमन्वित प्रभूचे पूजन करावे; आणि सुवर्णपात्र इत्यादी योग्य पात्रांत परिपूर्ण मधु अर्पावे.

Verse 46

रुक्मशय्यासमाच्छन्ने तत्रस्थं पूजयेत्क्रमात् । अनंतादिशिखंड्यंतैर्नामभिः क्रमशोऽर्चयेत्

सुवर्णशय्या नीट आच्छादित झाल्यावर, तेथे स्थित प्रभूचे क्रमाने पूजन करावे; आणि ‘अनंत’पासून ‘शिखंडी’पर्यंत नामांनी क्रमशः अर्चन करावे.

Verse 47

गन्धस्रग्धूपदीपैश्च नैवेद्यैश्च पृथग्विधैः । वस्त्रालंकारतांबूलच्छत्रचामरदर्प्पणम्

गंध, पुष्पमाळा, धूप व दीप; तसेच विविध नैवेद्य; वस्त्रे, अलंकार, तांबूल, छत्र, चामर व दर्पण—अशा पृथक् उपचारांनी प्रभूचा सत्कार करावा.

Verse 48

दीपघंटावितानं च पर्यंकं च सतू लिकम् । सोमेश्वरं समुद्दिश्य देयं पौराणिके गुरौ

दीपस्तंभ, घंटा, वितान आणि उशीसहित पलंग—हे सर्व सोमेश्वरास उद्देशून पुराणपरंपरेचे प्रवचन करणाऱ्या गुरूस दान द्यावे।

Verse 49

भूषयित्वा तथाऽचार्य्यं होमं तत्रैव कारयेत् । बलिकर्मावसाने च रात्रौ तत्रैव जागृयात्

आचार्यांचा यथोचित सन्मान व अलंकार करून तेथेच होम करवावा; आणि बलिकर्म संपल्यावर त्याच ठिकाणी रात्रभर जागरण करावे।

Verse 50

पञ्चगव्यं ततः पीत्वा ध्यायेत्सोमेश्वरं हृदि । प्रभाते तु ततः स्नात्वा ध्यायेत्तं च विधानतः

त्यानंतर पंचगव्य प्राशन करून हृदयात सोमेश्वराचे ध्यान करावे। मग प्रभाती स्नान करून विधिपूर्वक पुन्हा त्याचेच ध्यान करावे।

Verse 51

ततो भक्त्या च गंधर्व क्षीरखण्डादिनिर्म्मितम् । भक्ष्यभोज्यैरनेकैश्च भोजयेद्ब्राह्मणानथ

त्यानंतर, हे गंधर्वा, भक्तिभावाने क्षीरखंडादी मधुर पदार्थ व अनेक प्रकारच्या भक्ष्य-भोज्यांनी ब्राह्मणांना भोजन घालावे।

Verse 52

वस्त्रयुग्मं ततो दत्त्वा गां च दत्त्वा विसर्जयेत्

त्यानंतर वस्त्रयुग्म दान करून आणि गौदान देऊन विधीचे विसर्जन, म्हणजेच समापन करावे।

Verse 53

एवं चीर्णव्रतः सम्यग्लभते पुण्यमक्षयम् । धनधान्यसमृद्धात्मा पुत्रदारसमन्वितः

अशा रीतीने जो व्रत विधिपूर्वक आचरतो, तो अक्षय पुण्य प्राप्त करतो; धन-धान्याने समृद्ध होऊन पुत्र-दारांसह संपन्न होतो।

Verse 54

न कुले जायते तस्य दरिद्रो दुःखितोऽपिवा । अपुत्रो लभते पुत्रान्वन्ध्या पुत्रवती भवेत्

त्याच्या कुळात दारिद्र्य उत्पन्न होत नाही, दुःखही येत नाही; अपुत्रालाही पुत्र प्राप्त होतात आणि वंध्याही पुत्रवती होते।

Verse 55

काकवंध्या तु या नारी मृतवत्सा च दुर्भगा । कन्याप्रसूश्च या कार्यमाभिरेतद्विशेषतः

जी स्त्री काकवंध्या (वारंवार गर्भपात होणारी), किंवा मृतवत्सा (जिची संताने मरतात), किंवा दुर्भाग्यवती, किंवा जी फक्त कन्याप्रसू असते—तिने विशेषतः हे व्रत करावे।

Verse 56

एवं कृते विधाने तु देहपाते शिवं व्रजेत् । कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । भुंक्तेऽसौ विपुलान्भो गान्यावदाभूतसंप्लवम्

अशा विधीने केल्यास देहपातसमयी तो शिवलोकास जातो; सहस्र कोटी व शत कोटी कल्पांपर्यंत, महाप्रलय होईपर्यंत, तो विपुल भोग भोगतो।

Verse 57

इति ते कथितं सर्वं सोमवारव्रतं क्रमात् । गच्छ शीघ्रं महाभाग यत्र सोमेश्वरः स्थितः

अशा प्रकारे क्रमाने तुला सोमवारव्रत सर्व सांगितले. हे महाभाग, जिथे भगवान सोमेश्वर विराजमान आहेत तिथे शीघ्र जा.

Verse 58

ईश्वर उवाच । इत्युक्तः सच गन्धर्वः पुत्र्या सह वरानने । सर्वोपहारसंयुक्तः प्रभासक्षेत्रमाश्रितः

ईश्वर म्हणाले—असे सांगितल्यावर तो गंधर्व आपल्या सुंदरमुखी कन्येसह सर्व उपहार घेऊन प्रभासक्षेत्रास गेला व तेथे आश्रयास राहिला।

Verse 59

तत्र सोमेश्वरं दृष्ट्वा आनन्दाश्रुपरिप्लुतः । यात्राक्रमेण संपूज्य चक्रे सोमव्रतं क्रमात्

तेथे सोमेश्वराचे दर्शन होताच तो आनंदाश्रूंनी भरून गेला। यात्राविधीनुसार पूजन करून त्याने क्रमाने सोम (सोमवार) व्रताचे आचरण केले।

Verse 69

पुत्र्या सह महाभागस्तस्य तुष्टो महेश्वरः । सर्वरोगविनाशं च सर्वकामसमृद्धिदम् । ददौ गन्धर्वराज्यं च भक्तिं चैवात्मनस्तथा

पुत्रीसह त्या महाभागावर प्रसन्न होऊन महेश्वरांनी सर्व रोगांचा नाश व सर्व कामनांची समृद्धी दिली। तसेच गंधर्वराज्य आणि स्वतःवरील भक्तीही प्रदान केली।