Adhyaya 257

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि त्रितकूपमिति स्मृतम् । नंदादित्यस्य पूर्वेण योजनत्रितयेन तु

ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर, हे महादेवी, ‘त्रितकूप’ म्हणून प्रसिद्ध स्थानी जावे; ते नन्दादित्याच्या पूर्वेस तीन योजन अंतरावर आहे।

Verse 2

पुरा बभूव राजेन्द्रः सौराष्ट्रविषये सुधीः । आत्रेय इति विख्यातो वेदवेदांगपारगः

पूर्वी सौराष्ट्र प्रदेशात एक सुधी राजेंद्र होता; तो ‘आत्रेय’ या नावाने प्रसिद्ध असून वेद व वेदांगांत पारंगत होता।

Verse 3

तस्य पुत्रत्रयं जज्ञ ऋतुकालाभिगामिनः । एकतश्चद्वितश्चैव त्रितश्चैवेति भामिनि

त्याला तीन पुत्र झाले; ते ऋतुकाळीच पत्नीगमन-धर्म पाळणारे होते. हे भामिनि, त्यांची नावे एकत, द्वित आणि त्रित अशी होती.

Verse 4

त्रितस्तेषां कनिष्ठोऽभूद्वेदवेदांगपारगः । सर्वैरेव गुणैर्युक्तो मूर्खो ज्येष्ठौ बभूवतुः

त्यांच्यात त्रित हा धाकटा; तो वेद व वेदांगांत पारंगत झाला. सर्व गुणांनी युक्त तो श्रेष्ठ होता; परंतु दोन्ही ज्येष्ठ भाऊ मूर्खच राहिले.

Verse 5

कस्यचित्त्वथकालस्य आत्रेयो द्विज सत्तमः । तपः कृत्वा तु विपुलं कालधर्ममुपेयिवान्

मग काही काळानंतर, द्विजसत्तम आत्रेय यांनी विपुल तप केले आणि कालधर्मास प्राप्त होऊन देहत्याग केला.

Verse 6

ततस्तेषां त्रितो राजा बभूव गुणवत्तरः । धुरमाकर्षयामास पुत्रोऽयं तस्य या पुरा

यानंतर त्यांच्यात त्रित गुणांनी श्रेष्ठ ठरून राजा झाला. तो पूर्वीपासूनच त्याचा पुत्र; त्यानेच राज्यभाराची धुरा स्वतः ओढून घेतली.

Verse 7

तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना कथं यज्ञं करोम्यहम् । सन्निमंत्र्य द्विजश्रेष्ठान्यज्ञकर्मस्वधिष्ठितान्

तेव्हा त्याच्या मनात विचार उदयास आला—“मी यज्ञ कसा करावा?” यज्ञकर्मात निष्ठित द्विजश्रेष्ठांना त्याने विधिपूर्वक निमंत्रित केले.

Verse 8

इन्द्रादींश्च सुरान्सर्वानावाह्य विधिपूर्वकम् । दक्षिणार्थं द्विजेन्द्राणां प्रभासं स जगाम ह । गृहीत्वा भ्रातरौ ज्येष्ठौ गवार्थं प्रस्थितो द्विजः

विधिपूर्वक इंद्रादी सर्व देवांचे आवाहन करून तो द्विजश्रेष्ठ ब्राह्मणांच्या दक्षिणेसाठी प्रभासास गेला। दोन ज्येष्ठ भावांना घेऊन तो द्विज गोधनासाठी प्रस्थित झाला।

Verse 9

यस्य यस्य गृहे याति स त्रितो वेदपारगः । तत्र तत्र वरां पूजां लेभे गाश्चैव पुष्कलाः

वेदपारंगत त्रित ज्या-ज्या घरी जाई, त्या-त्या ठिकाणी त्याला श्रेष्ठ पूजन-सत्कार मिळे आणि पुष्कळ गायीही प्राप्त होत.

Verse 10

एवं स गोधनं प्राप्य भ्रातृभ्यां सहितस्तदा । गृहाय प्रस्थितो देवि निर्वृतिं परमां गतः

अशा रीतीने गोधन मिळवून आणि भावांसह, हे देवि, तो घरी जाण्यास निघाला व परम समाधानास पोहोचला।

Verse 11

त्रितस्ताभ्यां पुरो याति पृष्ठतो भ्रातरौ च तौ । गोधनं चालयंतस्ते प्रभासं क्षेत्रमागताः

त्रित पुढे पुढे चालला, आणि ते दोघे भाऊ मागून गोधन हाकत चालले; अशा प्रकारे ते प्रभासक्षेत्री येऊन पोहोचले.

Verse 12

अथ तद्गोधनं दृष्ट्वा भूरि दानार्थमाहृतम् । भ्रातृभ्यां त्रितये चेति पापा मतिरजायत

मग दानार्थ आणलेले ते विपुल गोधन पाहून त्या दोघा भावांच्या मनात पापबुद्धी उत्पन्न झाली—“हे त्रिताचेही आणि आमचेही (हडप करण्यास)!”

Verse 13

परस्परमूचतुस्तौ भ्रातरौ दुष्टचेतसौ । त्रितो यज्ञेषु कुशलो वेदेषु कुशलस्तथा

तेव्हा ते दुष्टचित्त दोघे भाऊ परस्पर म्हणाले— “त्रित यज्ञकर्मात निपुण आहे आणि वेदांतही तसाच कुशल आहे।”

Verse 14

मान्यः पूज्यश्च सर्वत्र आवां मूर्खौ निरर्थकौ । एतद्धि गोधनं सर्वं त्रितो दास्यति सन्मखे

“तो सर्वत्र मान्य व पूज्य आहे; आणि आपण दोघे मूर्ख, निरर्थक आहोत. हे सर्व गोधन त्रित सज्जनांच्या समक्ष यज्ञात दान करून टाकील।”

Verse 15

अस्माकं पितृपर्यातो यदाप्तं तत्समं भवेत् । तस्मादत्रैव युक्तोऽस्य वधो वै त्रितयज्ञिनः

“पितृपरंपरेने जे आपल्याला मिळाले आहे, ते (सम) होईल तेव्हाच, जेव्हा आपण ते हस्तगत करू. म्हणून इथेच यज्ञकर्ता त्रिताचा वध करणेच योग्य आहे।”

Verse 16

एवं तौ निश्चयं कृत्वा प्रस्थितौ भ्रातरावुभौ । त्रितस्तु पुरतो याति निर्विकल्प ऋजुः सुधीः

असा निश्चय करून ते दोघे भाऊ निघाले. पण त्रित त्यांच्या पुढे चालला—निर्विकल्प, सरळ आणि सुद्‌धी, संशयरहित।

Verse 17

अनु तत्र समुत्तस्थौ व्याघ्रो रौद्रतराकृतिः । व्यादितास्यो रवं देवि व्यनद्भैरवं ततः

तेव्हा त्यांच्या मागे अत्यंत रौद्र रूपाचा एक वाघ उभा राहिला. हे देवि, तोंड वासून त्याने भयानक, भैरव गर्जना केली।

Verse 18

तस्य शब्देन ता गावो नष्टा जग्मुर्दिशो दश । अन्धकूपो महांस्तत्र प्रदेशे दारुणोऽभवत्

त्या गर्जनेच्या शब्दाने त्या गायी विखुरल्या व हरवून दहा दिशांना पळून गेल्या. त्या प्रदेशात एक विशाल ‘अंधकूप’ होता, पाहताच अत्यंत दारुण भासणारा.

Verse 19

एकतो दारुणो व्याघ्रः कूपोऽन्यत्र सुदारुणः । दृष्ट्वा ते भ्रातरः सर्वे भयोद्विग्नाः प्रदुद्रुवुः

एका बाजूस दारुण वाघ होता, तर दुसरीकडे अतिदारुण कूप. हे पाहून ते सर्व भाऊ भयाने व्याकुळ होऊन घाबरून पळू लागले.

Verse 20

अथ ते विषमं प्राप्य तटं कूपस्य भामिनि । स्थिता यावद्गतो व्याघ्रस्ततो गंतुं मनो दधुः

मग, हे भामिनी, ते कूपाच्या विषम काठावर येऊन तिथेच थांबले. वाघ निघून जाईपर्यंत ते उभे राहिले; तो गेल्यावर पुढे जाण्याचा निर्धार केला.

Verse 21

अथ ताभ्यां त्रितो देवि भ्रातृभ्यां नृपसत्तम । प्रक्षिप्तो दारुणे कूपे जीर्णे तोयविवर्जिते

मग, हे देवी—हे नृपश्रेष्ठ—त्या दोघा भावांनी त्रिताला एका दारुण कूपात ढकलून दिले; तो कूप जीर्ण व जलविवर्जित, कोरडा होता.

Verse 22

ततस्तद्गोधनं गृह्य प्रस्थितौ हृष्टमानसौ । त्रितस्तु पतितस्तत्र कूपे जलविवर्जिते

त्यानंतर ते दोघे ते गोधन घेऊन हर्षित मनाने निघून गेले. पण त्रित मात्र तिथेच जलविवर्जित कूपात पडून राहिला.

Verse 23

चिन्तयामास मेधावी नाहं शोचामि जीवितुम् । मयाहूता द्विजश्रेष्ठा यज्ञार्थं वेदपारगाः । इन्द्राद्याश्च सुराः सर्वे स क्रतुः स्यान्न मे त्वतः

मेधावी मनात विचार करू लागला—“मला माझ्या जीविताची खंत नाही. यज्ञासाठी मी वेदपारंगत द्विजश्रेष्ठांना आणि इंद्रादि सर्व देवांना बोलाविले आहे; म्हणून माझ्यामुळे तो क्रतु विफल होऊ नये।”

Verse 24

स एवं चिन्तयामास वेदवेदांगपारगः । मानसं यज्ञमारभ्य तत्रैव वरवर्णिनि

असा वेद-वेदांगपारंगत तो ब्राह्मण अंतःकरणात विचार करू लागला; आणि तेथेच, हे वरवर्णिनी, त्याने मानसी यज्ञाची सुरुवात केली।

Verse 25

स्वयमेव स सूक्तानि प्रोक्त्वा प्रोक्त्वा द्विजोत्तमः । कृतवान्बालुकाहोमं तेन तुष्टाश्च देवताः

त्या द्विजोत्तमाने स्वतःच सूक्तांचे पुनःपुन्हा उच्चारण करून बालुका-होम केला; त्या कर्माने देवता संतुष्ट झाले।

Verse 26

श्रद्धां तस्य विदित्वा तु भूयस्तृप्तास्तु देवताः । आगत्य ब्राह्मणं प्रोचुः कूपमध्ये व्यवस्थितम्

त्याची श्रद्धा जाणून देवता अधिकच तृप्त झाले; ते येऊन विहिरीच्या मध्यभागी स्थित ब्राह्मणाला म्हणाले।

Verse 27

देवा ऊचुः । भोभो विप्र त्वया नूनं सर्वे संतर्पिता वयम् । मानसेन तु यज्ञेन तस्माद्ब्रूहि मनोगतम्

देव म्हणाले—“अहो विप्र! तुझ्या मानसी यज्ञाने आम्ही सर्वजण निश्चयच संतर्पित झालो आहोत. म्हणून मनातील अभिलाषा सांग।”

Verse 28

ब्राह्मण उवाच । यदि देवाः प्रसन्ना मे कूपान्निष्कमणे त्वहम् । यष्टा स्वं मंदिरं गत्वा देवयज्ञं करोम्यहम्

ब्राह्मण म्हणाला—जर देव माझ्यावर प्रसन्न असतील, तर मी या कूपातून बाहेर पडू शकेन. आपल्या घरी जाऊन मी विधिपूर्वक देवयज्ञ करीन.

Verse 29

ईश्वर उवाच । अथ देवैः समादिष्टा तस्मिन्कूपे सरस्वती । निर्गत्य वसुधां भित्त्वा पूरयामास वारिणा

ईश्वर म्हणाला—नंतर देवांच्या आज्ञेने सरस्वती त्या कूपात प्रकट झाली; पृथ्वी भेदून तिने तो कूप पाण्याने भरून टाकला.

Verse 30

अथ निष्क्रम्य विप्रोऽसौ यातः स्वभवनं प्रति । ततः प्रभृति देवेशि त्रितकूपः स उच्यते

मग तो ब्राह्मण बाहेर पडून आपल्या घराकडे गेला. हे देवेशी, त्या वेळेपासून ते स्थान ‘त्रितकूप’ म्हणून ओळखले जाते.

Verse 31

स्नात्वा तत्र शुचिर्भूत्वा त्वथ संतर्पयेत्पितॄन् । अश्वमेधमवाप्नोति सर्वपापविवर्जितः

तेथे स्नान करून शुद्ध होऊन जो पितरांना तृप्त करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन अश्वमेध यज्ञाचे फळ प्राप्त करतो.

Verse 32

तिल दानं तु देवेशि तत्र शस्तं सकाञ्चनम् । पितॄणां वल्लभं तीर्थं नित्यं चैव तु भामिनि

हे देवेशी, तेथे सुवर्णासह तिळदान अत्यंत प्रशंसनीय आहे. हे भामिनी, ते तीर्थ पितरांना नित्य प्रिय आहे.

Verse 33

अग्निष्वात्ता बर्हिषद आयंतुन इति स्मृताः । ये दिव्याः पितरो देवि तेषां सांनिध्यमत्र हि

‘अग्निष्वात्त’ आणि ‘बर्हिषद’ पितरांना “या” अशा आवाहनाने स्मरतात. हे देवी, त्या दिव्य पितरांचे सान्निध्य येथे निश्चयाने आहे।

Verse 34

दर्शनादपि तीर्थस्य तस्य वै सुरसत्तमे । मुच्यन्ते प्राणिनः पापादाजन्ममरणांतिकात्

हे देवश्रेष्ठा, त्या तीर्थाचे केवळ दर्शन झाले तरी प्राणी पापातून मुक्त होतात—जे पाप जन्मापासून मृत्युपर्यंत चिकटून राहते।

Verse 35

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानं समाचरेत् । प्रभासं क्षेत्रमासाद्य यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः

म्हणून सर्व प्रयत्न करून तेथे विधिपूर्वक स्नान करावे; प्रभासक्षेत्री पोहोचून, जर कोणी स्वतःच्या परम कल्याणाची इच्छा करीत असेल।

Verse 257

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये त्रितकूपमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम ‘प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य’ मध्ये ‘त्रितकूपतीर्थमाहात्म्यवर्णन’ नामक दोनशे सत्तावन्नावा अध्याय समाप्त झाला।