Adhyaya 1

Verse 1

व्यास उवाच । यश्चाद्यः पुरुषः पुराण इति यः संस्तूयते सर्वतः सोमेशः सुरसंयुतः क्षितितले यैर्वीक्षितो हीक्षणैः । ते तीर्त्वा विततांतरं भवभयं भूत्याऽभिसंभूषिताः स्वर्गं यानवरैःप्रयान्ति सुकृतैर्यज्ञै यथा यज्विनः

व्यास म्हणाले—जो सर्वत्र ‘आद्य पुरुष’ व ‘पुरातन’ म्हणून स्तुत्य आहे, तो देवसंयुक्त सोमेश होय; ज्याचे पृथ्वीवर भक्तिभावाने पवित्र नेत्रांनी दर्शन घेतले जाते. ते जन संसारभयाचा विस्तीर्ण पार ओलांडून, दिव्य ऐश्वर्याने विभूषित होऊन, पुण्यकर्म व यज्ञांच्या बळावर, यज्विनांप्रमाणे श्रेष्ठ दिव्य यानांनी स्वर्गास प्रस्थान करतात।

Verse 2

प्रसरद्बिन्दुनादाय शुद्धामृतमयात्मने । षड्त्रिंशत्तत्त्वदेहाय नमश्चिन्मात्रमूर्तये

ज्याचा नाद प्रसरणाऱ्या बिंदु-नादरूप आहे, ज्याचे आत्मस्वरूप शुद्ध अमृतमय आहे, ज्याचे देह छत्तीस तत्त्वांनी बनलेले आहे, आणि जो चैतन्यमात्र मूर्ती आहे—त्या परमेश्वरास नमस्कार।

Verse 3

अमृतेनोदरस्थेन म्रियन्ते सर्वदेवताः । कंठस्थित विषेणापि यो जीवति स पातुः वः

अमृत जर उदरातच अडकून राहिले तर सर्व देवताही मरतील; परंतु ज्याच्या कंठात विष असूनही जो जीवित आहे—तोच प्रभू तुमचे रक्षण करो।

Verse 4

सत्रान्ते सूतमनघं नैमिषेया महर्षयः । पुराणसंहितां पुण्यां पप्रच्छू रोमहर्षणम्

सत्राच्या शेवटी नैमिषारण्यातील महर्षींनी निष्पाप सूत रोमहर्षण यांना पुण्य पुराणसंहिता विषयी प्रश्न विचारला।

Verse 5

त्वया सूत महा बुद्धे भगवान्ब्रह्मवित्तमः । इतिहासपुराणार्थे व्यासः सम्यगुपासितः

हे महाबुद्धिमान सूत! इतिहास व पुराणांच्या अर्थ-तात्पर्यात ब्रह्मवित्तम भगवान् व्यासांची तू सम्यक् सेवा-उपासना केली आहेस।

Verse 6

तस्य ते सर्वरोमाणि वचसा हर्षितानि यत् । द्वैपायनस्यानुभावात्ततोऽभू रोमहर्षणः

त्यांच्या वचनांनी तुझे सर्व रोम हर्षाने उभे राहिले; म्हणून द्वैपायन (व्यास) यांच्या प्रभावाने तू ‘रोमहर्षण’ म्हणून प्रसिद्ध झालास।

Verse 7

भवन्तमेव प्रथमं व्याजहार स्वयं प्रभुः । मुनीनां संहितां वक्तुं व्यासः पौराणिकीं कथाम्

स्वयं प्रभुस्वरूप मुनि व्यासांनी प्रथम केवळ तुलाच सांगितले—मुनींसाठी संहिता व पौराणिक पवित्र कथा सांगण्यासाठी।

Verse 8

त्वं हि स्वायंभुवे यज्ञे सुत्याहे वितते हरिः । संभूतः संहितां वक्तुं स्वांशेन पुरुषोत्तमः

स्वायंभुव यज्ञाच्या विस्तृत सोम-सुत्या-दिवशी संहिता सांगण्यासाठी तू स्वांशाने स्वयं पुरुषोत्तम हरिरूपाने उत्पन्न झालास।

Verse 9

तस्माद्भवन्तं पृच्छामः पुराणे स्कन्दकीर्तिते । प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये ब्राह्मी यात्रा श्रुता पुरा

म्हणून स्कंद-कीर्तित या पुराणात, प्रभासक्षेत्र-माहात्म्यात पूर्वी ऐकलेल्या ‘ब्राह्मी यात्रा’ विषयी आम्ही तुम्हाला विचारतो।

Verse 10

अधुना वैष्णवीं रौद्रीं यात्रां सर्वार्थसंयुताम् । वक्तुमर्हसि चास्माकं पुराणार्थविशारद

आता, हे पुराणार्थविशारद! सर्वार्थसंपन्न वैष्णवी व रौद्री या यात्रांचेही वर्णन आम्हांस करणे आपणास उचित आहे।

Verse 11

मुनीना वचनं श्रुत्वा सूतः पौराणिकोत्तमः । प्रणम्य शिरसा प्राह व्यासं सत्यवतीसुतम्

मुनींचे वचन ऐकून, पौराणिकांमध्ये श्रेष्ठ सूताने शिर नतमस्तक करून प्रणाम केला आणि सत्यवतीसुत व्यासांना म्हणाला।

Verse 12

रोमहर्षण उवाच । श्रीवत्सांकं जगद्योनिं हरिमोंकाररूपिणम् । अप्रमेयं गुरुं देवं निर्मलं निर्मलाश्रयम्

रोमहर्षण म्हणाला—श्रीवत्सचिन्हांकित, जगद्योनि, ओंकाररूप हरि यांस मी नमस्कार करतो; ते अप्रमेय, दिव्य गुरु, निर्मळ आणि निर्मळांचा आश्रय आहेत।

Verse 13

हंसं शुचिषदं व्योम व्यापकं सर्वदं शिवम् । उदासीनं निरायासं निष्प्रपञ्चं निरञ्जनम्

मी त्या परमास नमस्कार करतो—जो हंसस्वरूप, शुचिधामनिवासी, आकाशासारखा सर्वव्यापक, सर्वद, शिव, उदासीन व निरायास; प्रपंचातीत आणि निरंजन आहे।

Verse 14

शून्यं बिंदुस्वरूपं तु ध्येयं ध्यानविवर्जितम् । अस्ति नास्तीति यं प्राहुः सुदूरे चान्तिके च यत्

मी त्या तत्त्वास नमस्कार करतो—जे शून्यसदृश तरी बिंदुस्वरूप आहे; ध्येय आहे, पण (सामान्य) ध्यानापलीकडे आहे; ज्यास ‘आहे’ व ‘नाही’ असे म्हणतात; जे अतिदूरही आणि अतिनिकटही आहे।

Verse 15

मनोग्राह्यं परं धाम पुरुषाख्यं जगन्मयम् । हृत्पंकजसमासीनं तेजोरूपं निरिन्द्रियम्

(मी) त्यास नमस्कार करतो—जो शुद्ध मनाने ग्राह्य, परम धाम, ‘पुरुष’ नामाने प्रसिद्ध, जगन्मय आहे; जो हृदयकमळात विराजमान, तेजोरूप व इंद्रियातीत आहे।

Verse 16

एवंविधं नमस्कृत्य परमात्मानमीश्वरम् । कथां वदिष्ये द्विविधां द्विशरीरां तथैव तु

अशा प्रकारे परमात्मा ईश्वराला नमस्कार करून, मी आता ती पावन कथा सांगीन—जी पद्धतीने द्विविध आणि स्वरूपानेही द्विशरीरा (दोन अंगांची) आहे।

Verse 17

दिव्यभाषासमोपेतां वेदाधिष्ठानसंयुताम् । पञ्चसंधिसमायुक्तां षडलंकारभूषिताम्

(ही कथा) दिव्य भाषेने युक्त, वेदाधिष्ठानावर आधारलेली; पाच संधींनी संयुक्त आणि सहा अलंकारांनी भूषित आहे।

Verse 18

सप्तसाधनसंयुक्तां रसाष्टगुणरंजिताम् । गुणैर्नवभिराकीर्णां दशदोषविवर्जिताम्

(ही) सप्त साधनांनी संयुक्त, अष्ट रसगुणांनी रंजित; नव गुणांनी परिपूर्ण आणि दश दोषांपासून मुक्त आहे।

Verse 19

विभाषाभूषितां तद्वदेकायत्तां मनोहराम् । पञ्चकारणसंयुक्तां चतुष्करणसम्मताम्

(ही कथा) विविध भाषाशैलींनी भूषित असूनही एकनिष्ठ व मनोहर आहे; पाच कारणांनी संयुक्त आणि चार करणांनी सम्मत आहे।

Verse 20

पुनश्च द्विविधां तद्वज्ज्ञानसंदोहदायिनीम् । व्यासेन कथितां पुण्यां शृणुध्वं पापनाशिनीम्

पुन्हा तीच द्विविध पुण्यकथा ऐका—जी ज्ञानसंचय देणारी आहे; व्यासांनी कथिलेली ही कथा पुण्यदायिनी व पापनाशिनी आहे।

Verse 21

यां श्रुत्वा पापकर्मापि गच्छेद्धि परमां गतिम् । दुःखत्रयविनिर्मुक्तः सर्वातङ्कविवर्जितः

ही पवित्र कथा ऐकल्यावर पापकर्मात गुंतलेलाही परम गतीला पोहोचतो; तो त्रिविध दुःखांपासून मुक्त व सर्व उपद्रवांपासून रहित होतो।

Verse 22

न नास्तिके कथां पुण्यामिमां ब्रूयात्कदाचन । श्रद्दधानाय शान्ताय कीर्तनीया द्विजातये

ही पुण्यकथा नास्तिकाला कधीही सांगू नये; श्रद्धावान, शांत स्वभावाच्या व द्विज योग्य श्रोत्यासाठीच तिचे कीर्तन करावे।

Verse 23

निषेकादिः श्मशानान्तो मन्त्रैर्यस्योदितो विधिः । तस्य शास्त्रेऽधिकारोऽस्ति ज्ञेयो नान्यस्य कस्यचित्

ज्याच्या निषेकादीपासून श्मशानान्तपर्यंतचे संस्कार मंत्रांसहित विधिपूर्वक सांगितले आहेत, त्यालाच या शास्त्रात अधिकार आहे; इतर कोणालाही नाही।

Verse 24

चतुःपक्षावदातस्य विशुद्धिर्ब्राह्मणस्य च । सद्वृत्तस्याधिकारोऽस्ति शास्त्रेऽस्मिन्वेदसम्मते

चार वेदांत प्रवीण व उज्ज्वल अशा ब्राह्मणाचीच शुद्धी मानली जाते; आणि सद्वृत्ताचा या वेदसम्मत शास्त्रात अधिकार आहे।

Verse 25

यथा सुराणां प्रवरो देवदेवो महेश्वरः । नदीनां च यथा गंगा वर्णानां ब्राह्मणो यथा

जसे देवांमध्ये देवदेव महेश्वर श्रेष्ठ आहेत, जसे नद्यांमध्ये गंगा श्रेष्ठ आहे, तसेच वर्णांमध्ये ब्राह्मण श्रेष्ठ मानला जातो।

Verse 26

अक्षराणां तु सर्वेषामोंकारः प्रथमो यथा । पूज्यानां तु यथा माता गुरूणां च यथा पिता । तथैव सर्वशास्त्राणां प्रधानं स्कन्दकीर्तितम्

जसे सर्व अक्षरांमध्ये ओंकार प्रथम आहे, जसे पूज्यांमध्ये माता आणि गुरूंमध्ये पिता प्रधान आहेत; तसेच सर्व शास्त्रांमध्ये स्कंदपुराण प्रधान म्हणून कीर्तिले आहे।

Verse 27

पुरा कैलासशिखरे ब्रह्मादीनां च सन्निधौ । स्कान्दं पुराणं कथितं पार्वत्यग्रे पिनाकिना

पूर्वी कैलासशिखरावर ब्रह्मा इत्यादी देवांच्या सन्निधीत, पार्वतीसमोर पिनाकधारी शिवांनी स्कंदपुराण कथन केले।

Verse 28

पार्वत्या षण्मुखस्याग्रे तेन नन्दिगणाय वै । नन्दिना तु कुमाराय तेन व्यासाय धीमते

पार्वतीने षण्मुखाच्या समोर (हे) सांगितले; त्यांनी नंदिगणाला दिले। नंदीने कुमाराला, आणि कुमाराने धीमान व्यासांना (हे) दिले।

Verse 29

व्यासेन मे समाख्यातं भवद्भ्योऽहं प्रकीर्तये

व्यासांनी मला जे सम्यक् सांगितले, तेच मी आता तुम्हां सर्वांस प्रकीर्तित करीत आहे।

Verse 30

यूयं सद्भावसंयुक्ता यतः सर्वे महर्षयः । तेन मे भाषितुं श्रद्धा भवतां स्कन्दसंहिताम्

तुम्ही सर्व महर्षी सद्भावयुक्त आहात; म्हणूनच तुमच्यापुढे ही स्कन्दसंहिता सांगण्याची माझी श्रद्धा व दृढ निश्चय उत्पन्न झाला आहे।