Adhyaya 283

Verse 1

ईश्वर उवाच । तं दृष्ट्वा घोरवदनं मदं देवः शतक्रतुः । आयांतं भक्षयिष्यन्तं व्यात्ताननमिवान्तकम्

ईश्वर म्हणाले—घोर मुख असलेल्या मदाला पाहून देव शतक्रतु (इंद्र) त्याला भक्षण करण्यास येताना पाहू लागला; जणू तोंड वासून उभा असलेला स्वयं अंतक (यम)च।

Verse 2

भयात्स्तंभितरूपेण लेलिहानं मुहुर्मुहुः । प्रणतोऽब्रवीन्महादेवि च्यवनं भयपीडितः

भयाने स्तब्ध होऊन, ते वारंवार चाटताना पाहून, भयपीडित तो नम्र होऊन च्यवनाला म्हणाला—“हे महादेवी…”।

Verse 3

सोमार्हावश्विनावेतावद्यप्रभृति भार्गव । भविष्यतः सर्वमेतद्वचः सत्यं ब्रवीमि ते

“हे भार्गव, आजपासून हे दोन्ही अश्विन सोमाचे अधिकारी होतील. हे सर्व घडेल—मी तुला सत्यच सांगतो।”

Verse 4

मा ते मिथ्या समारम्भो भवत्वथ तपोधन । जानामि चाहं विप्रर्षे न मिथ्या त्वं करिष्यसि

“हे तपोधन, तुझा हा उपक्रम व्यर्थ ठरू नये. हे ब्रह्मर्षी, मी तुला ओळखतो—तू असत्य करणार नाहीस।”

Verse 5

सोमार्हावश्विनावेतौ यथैवाद्य त्वया कृतौ । भूय एव तु ते वीर्यं प्रकाशेदिति भार्गव

“हे भार्गव, जसे आज तू या दोन्ही अश्विनांना सोम-योग्य केलेस, तसेच तुझे तेज व सामर्थ्य पुन्हा पुन्हा प्रकट होवो।”

Verse 6

सुकन्यायाः पितुश्चास्य लोके कीर्तिर्भवेदिति । अतो मयैतद्विहितं तद्वीर्यस्य प्रकाशनम् । तस्मात्प्रसादं कुरु मे भवत्वेतद्यथेच्छसि

सुकन्या आणि तिच्या पित्याची जगात कीर्ती व्हावी, म्हणून मी तुमच्या सामर्थ्याचे हे प्रदर्शन घडवून आणले. तरी माझ्यावर कृपा करा; तुमच्या इच्छेनुसार सर्व काही होवो.

Verse 7

एवमुक्तस्य शक्रेण च्यवनस्य महात्मनः । मन्युर्व्युपारमच्छीघ्रं मानश्चैव सुरेशितुः

इंद्राने असे म्हटल्यावर महात्मा च्यवनाचा क्रोध त्वरित शांत झाला आणि देवांचा राजा इंद्राचा अभिमानही गळून पडला.

Verse 8

मदं च व्यभजद्देवि पाने स्त्रीषु च वीर्यवान् । अक्षेषु मृगयायां च पूर्वं सृष्टं पुनःपुनः । तथा मदं विनिक्षिप्य शक्रं संतर्प्य चेंदुना

हे देवी! त्या सामर्थ्यवान ऋषींनी पूर्वी निर्माण केलेल्या 'मदा'ची मद्यपान, स्त्रिया, जुगार आणि शिकार यामध्ये विभागणी केली. अशा प्रकारे मदाचा त्याग करून त्यांनी इंद्राला सोमरसाने तृप्त केले.

Verse 9

अश्विभ्यां सहितान्सर्वान्याजयित्वा च तं नृपम् । विख्याप्य वीर्यं सर्वेषु लोकेषु वरवर्णिनि

हे सुंदरी! अश्विनीकुमारांसह त्या सर्वांकडून आणि त्या राजाकडून यज्ञ करवून घेऊन, त्यांनी सर्व लोकात आपला पराक्रम प्रसिद्ध केला.

Verse 10

सुकन्यया महारण्ये क्षेत्रेऽस्मिन्विजहार सः । तस्यैतद्देवि संयुक्तं च्यवनेश्वरनामभृत्

सुकन्नेसह ते या महावनातील क्षेत्रात विहार करू लागले. हे देवी! त्यांच्याशी संबंधित असल्यामुळे हे स्थान 'च्यवनेश्वर' या नावाने ओळखले जाऊ लागले.

Verse 11

लिंगं महापापहरं च्यव नेन प्रतिष्ठितम् । पूजयेत्तं विधानेन सोऽश्वमेधफलं लभेत्

च्यवनांनी महापापहर असे लिंग प्रतिष्ठित केले. जो त्याची विधिपूर्वक पूजा करतो, त्याला अश्वमेधयज्ञासमान पुण्यफल मिळते.

Verse 12

तस्माच्चन्द्रमसस्तीर्थमृषयः पर्युपासते । वैखानसाख्या ऋषयो वालखिल्यास्तथैव च

म्हणून ऋषी चंद्रमस-तीर्थाची सतत उपासना करतात. वैखानस नावाचे ऋषी तसेच वालखिल्य ऋषीही तेथे सेवा करतात.

Verse 13

अत्राश्विने मासि नरः पौर्णमास्यां विशेषतः । श्राद्धं कुर्याद्विधानेन ब्राह्मणान्भोजयेत्पृथक् । कोटितीर्थफलं तस्य भवेन्नैऽवात्र संशयः

येथे आश्विन महिन्यात—विशेषतः पौर्णिमेला—मनुष्याने विधिपूर्वक श्राद्ध करावे व ब्राह्मणांना वेगवेगळे भोजन द्यावे. त्याला कोटी तीर्थांचे फळ मिळते; यात संशय नाही.

Verse 14

य इमां शृणुयाद्देवि कथां पातकनाशिनीम् । समस्तजन्मसंभूतात्पापान्मुक्तो भवेन्नरः

हे देवि, जो ही पातकनाशिनी कथा ऐकतो, तो मनुष्य सर्व जन्मांत साचलेल्या पापांपासून मुक्त होतो.

Verse 283

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये च्यवनेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्र्यशीत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डात, प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यात ‘च्यवनेश्वरमाहात्म्यवर्णन’ नावाचा २८३वा अध्याय समाप्त झाला.