Adhyaya 28

Verse 1

देव्युवाच । इत्याश्चर्यमिदं देव त्वत्तः सर्वं मया श्रुतम् । महिमानं महेशस्य विस्तरेण समुद्भवम् । सांप्रतं सोमनाथस्य यथावद्वक्तुमर्हसि

देवी म्हणाली—हे देव! तुझ्याकडून मी हे सर्व अद्भुत वृत्तांत ऐकले—महेश्वराची महिमा विस्ताराने प्रकट झाली. आता तू कृपा करून सोमनाथाचे यथार्थ माहात्म्य व विधी मला यथाविधी सांग.

Verse 2

विधिना केन दृश्योसौ यात्रा कार्या कथं नृभिः । कस्मिन्काले महादेव नियमाश्चैव कीदृशाः

कुठल्या विधीने त्या (सोमनाथाचे) दर्शन घ्यावे? लोकांनी यात्रा कशी करावी? हे महादेव! कोणत्या काळी आणि कोणते नियम पाळावेत?

Verse 3

ईश्वर उवाच । हेमन्ते शिशिरे वापि वसन्ते वाथ भामिनि । यदा च जायते चित्तं वित्तं वा पर्व वा भवेत्

ईश्वर म्हणाले—हे भामिनि! हेमंत, शिशिर किंवा वसंत ऋतूत—जेव्हा चित्तात संकल्प उत्पन्न होईल, किंवा धन-सामर्थ्य मिळेल, अथवा शुभ पर्व येईल—

Verse 4

तदैव यात्रा कर्त्तव्या भावस्तत्रैव कारणम् । कृत्वा तु नियमं कंचित्स्वगृहे वरवर्णिनि

तेव्हाच यात्रा करावी; कारण येथे मुख्य कारण भावच आहे. हे वरवर्णिनि! आपल्या घरी काहीतरी नियम धारण करून—

Verse 5

प्रणम्य मनसा रुद्रं कृत्वा श्राद्धं यथाविधि । स्थानं प्रदक्षिणं कृत्वा वाग्यतः सुसमाहितः

मनाने रुद्राला प्रणाम करून, यथाविधी श्राद्ध करून, पवित्र स्थळाची प्रदक्षिणा करून, वाणी संयमित ठेवून व चित्त एकाग्र करून—

Verse 6

नियतो नियताहारो गच्छेच्चैव ततः पथि । कामक्रोधौ परित्यज्य लोभमोहौ तथैव च

नियमित व संयमी, नियत आहार घेऊन मनुष्याने मग मार्गावर पुढे जावे; काम-क्रोध तसेच लोभ-मोह यांचा त्याग करावा।

Verse 7

ईर्ष्यामत्सरलौल्यं च यात्रा कार्या ततो नृभिः । तीर्थानुगमनं पुण्यं यज्ञेभ्योऽपि विशिष्यते

म्हणून मनुष्यांनी ईर्ष्या, मत्सर व लोभ सोडून तीर्थयात्रा करावी. तीर्थांचे अनुगमन हे पुण्यकर्म यज्ञांपेक्षाही श्रेष्ठ सांगितले आहे.

Verse 8

अग्निष्टोमादियज्ञैश्च इष्ट्वा विपुलदक्षिणैः । तत्तत्फलमवाप्नोति तीर्थानुगमनेन यत्

अग्निष्टोम इत्यादी यज्ञ विपुल दक्षिणा देऊन केल्याने जे जे फळ मिळते, तेच ते फळ तीर्थानुगमनानेही प्राप्त होते.

Verse 9

कलेर्युगं महाघोरं प्राप्य पापसमन्वितम् । नान्येनाऽस्मिन्नुपायेन धर्म्मः स्वर्गश्च लभ्यते । विना यात्रां महादेवि सोमेशस्य न संशयः

पापयुक्त असा हा महाघोर कलियुग प्राप्त झाल्यावर येथे अन्य कोणत्याही उपायाने धर्म वा स्वर्ग मिळत नाही. हे महादेवी, सोमेश्वराची यात्रा केल्यावाचून—यात संशय नाही.

Verse 10

ये कुर्वंति नरा यात्रां शुचिश्रद्धासमन्विताः । कलौ युगे कृतार्थास्ते ये त्वन्ये ते निरर्थकाः

जे लोक शुचिता व श्रद्धा युक्त होऊन यात्रा करतात, ते कलियुगात कृतार्थ ठरतात; आणि जे अन्यथा वागतात, ते निरर्थक राहतात.

Verse 11

यथामहोदधेस्तुल्यो न चान्योऽस्ति जलाशयः । तथा प्राभासिकात्क्षेत्रात्समं तीर्थं न विद्यते

जसा महासागरासारखा दुसरा कोणताही जलाशय नाही, तसाच प्राभासिक क्षेत्रा (प्रभास-क्षेत्रा)समान दुसरे तीर्थ आढळत नाही।

Verse 12

अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यनभिगम्य च । अदत्त्वा कांचनं गाश्च दरिद्रोनाम जायते

जो तीन रात्रींचा उपवास करत नाही, तीर्थांचे दर्शन करत नाही, आणि सुवर्ण व गायींचे दान देत नाही, तो पुण्यहीन होऊन ‘दरिद्र’ म्हणून ओळखला जातो।

Verse 13

यन्यगम्यानि तीर्थानि दुर्गाणि विषमाणि च । मनसा तानि गम्यानि सर्वतीर्थगतीप्सुना

जी तीर्थे दुर्गम व विषम मार्गांची आहेत, तीही—सर्व तीर्थगतीची इच्छा असणाऱ्याने—मनाने तरी अवश्य गाठावीत।

Verse 14

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते

ज्याचे हात, पाय आणि मन उत्तमरीत्या संयमित आहेत, आणि जो विद्या, तप व कीर्तीने युक्त आहे—तोच खऱ्या अर्थाने तीर्थफळ भोगतो।

Verse 15

नियतो नियताहारः स्नान ।जाप्यपरायणः । व्रतोपवासनिरतः स तीर्थफलमश्नुते

जो नियमशील आहे, आहारात संयमी आहे, स्नान व जपात परायण आहे, आणि व्रत-उपवासात निरत आहे—तो तीर्थफळ प्राप्त करतो।

Verse 16

अक्रोधनश्च देवेशि सत्यशीलो दृढव्रतः । आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते

हे देवेशि! जो क्रोधरहित, सत्यशील व दृढव्रती आहे, आणि सर्व प्राण्यांना आत्मसम मानतो—तो तीर्थयात्रेचे फळ प्राप्त करतो.

Verse 17

कुरुक्षेत्रादितीर्थानि रथगम्यानि यानि तु । तान्येव ब्राह्मणो यायादानदोषो न तेषु वै

कुरुक्षेत्रादी जी तीर्थे रथाने गम्य आहेत, ब्राह्मणाने त्याच तीर्थांना जावे; तेथे रथाने जाण्यात खरोखर दोष नाही.

Verse 18

ये साधवो धनोपेतास्तीर्थानां स्मरणे रताः । तीर्थे दानाच्च योगाच्च तेषामभ्यधिकं फलम्

जे साधुजन धनसंपन्न असूनही तीर्थस्मरणात रत असतात—ते तीर्थस्थानी दान व योगसाधनेने अधिकच फळ प्राप्त करतात.

Verse 19

ये दरिद्रा धनैर्हीनास्तीर्थानुगमनेरताः । तेषां यज्ञफलावाप्तिर्विनापि धनसंचयैः

जे दरिद्री व धनहीन असूनही तीर्थानुगमनात रत असतात—ते धनसंचयाविना यज्ञफळ प्राप्त करतात.

Verse 20

सर्वेषामेव वर्णानां सर्वाश्रमनिवासिनाम् । तीर्थं तु फलदं ज्ञेयं नात्र कार्या विचारणा

सर्व वर्णांचे व सर्व आश्रमांत राहणाऱ्यांचे तीर्थ फलदायक आहे असे जाणावे; येथे विचार-विवाद करण्याची गरज नाही.

Verse 21

कार्यांतरेण यो गत्वा स्नानं तीर्थे समाचरेत् । न च यात्राफलं तस्य स्नानमात्रं फलं भवेत्

जो अन्य कामासाठी जाऊन तीर्थात स्नान करतो, त्याला यात्रेचे फळ मिळत नाही; त्याला केवळ स्नानाचेच फळ प्राप्त होते.

Verse 22

तीर्थानुगमनं पद्भ्यां तपःपरमिहोच्यते । तदेव कृत्वा यानेन स्नानमात्रफलं लभेत्

पायी तीर्थमार्गाने जाणे हे येथे परम तप मानले आहे; पण तीच यात्रा वाहनाने केल्यास केवळ स्नानमात्राचे फळ मिळते.

Verse 23

यस्यान्यः कुरुते शक्त्या तीर्थयात्रां तथेश्वरि । स्वकीयद्रव्ययानाभ्यां फलं तस्य चतुर्गुणम्

हे ईश्वरी, ज्याच्यासाठी दुसरा कोणी सामर्थ्यानुसार तीर्थयात्रा करतो, त्याने स्वतःचे धन व वाहन दिल्यास त्याचे फळ चौपट होते.

Verse 24

तीर्थानुगमनं कृत्वा भिक्षाहारा जितेंद्रियाः । प्राप्नुवंति महादेवि तीर्थे दशगुणं फलम्

हे महादेवी, जे तीर्थयात्रा करून भिक्षेवर निर्वाह करतात व इंद्रिये जिंकतात, त्यांना तीर्थस्थानी दहापट फळ मिळते.

Verse 25

छत्रोपानद्विहीनस्तु भिक्षाशी विजितेंद्रियः । महापातकजैर्घोरैर्विप्रः पापैः प्रमुच्यते

जो ब्राह्मण छत्र व पादत्राणांशिवाय, भिक्षेवर भोजन करणारा व इंद्रियजयी आहे, तो महापातकजन्य भयंकर पापांतून मुक्त होतो.

Verse 26

न भैक्षं परपाकं तु न च भैक्ष्यं प्रतिग्रहम् । सोमपानसमं भैक्ष्यं तस्माद्भैक्षं समाचरेत्

भिक्षेला परक्या घरच्या शिजलेल्या अन्नासारखा भोग मानू नये, आणि तिला ‘प्रतिग्रह’ म्हणूनही स्वीकारू नये. भिक्षान्न सोमपानासमान पवित्र आहे; म्हणून भिक्षावृत्तीचे आचरण करावे.

Verse 27

लोकेऽस्मिन्द्विविधं तीर्थं स्वच्छ न्दैर्निर्म्मितं तथा । स्वयंभूतं प्रभासाद्यं निर्मितं दैवतैः कृतम्

या लोकी तीर्थे दोन प्रकारची आहेत—एक स्वेच्छेने मनुष्यांनी निर्मिलेली, आणि दुसरी स्वयंप्रकट; त्यांत प्रभास इत्यादी श्रेष्ठ आहेत, तसेच देवांनी निर्मिलेली तीर्थेही आहेत.

Verse 28

स्वयंभूते महातीर्थे स्वभावे च महत्तरे । तस्मिंस्तीर्थे प्रतिगृह्य कृताः सर्वे प्रतिग्रहाः

त्या स्वयंभू महातीर्थात, जे स्वभावतःच अत्यंत महान आहे, तेथे केलेला कोणताही ‘प्रतिग्रह’ पूर्ण प्रतिग्रह मानला जातो आणि त्याचे फलित निश्चित होते.

Verse 29

प्रतिग्रहनिवृत्तस्य यात्रादशगुणं फलम् । तेन दत्तानि दानानि यज्ञैर्देवाः सुतर्पिताः

जो प्रतिग्रहापासून निवृत्त राहतो, त्याच्या यात्रेचे फळ दहापट होते. आणि तो जे दान देतो, त्याने देवता यज्ञांप्रमाणेच पूर्ण तृप्त होतात.

Verse 30

येन क्षेत्रं समासाद्य निवृत्तिः परमा कृता । वस्तुलौल्याद्धि यः क्षेत्रे प्रतिग्रहरुचिस्तथा

जो या क्षेत्रात येऊन खरोखर परम निवृत्ती (अग्राह्यता) आचरतो, तो परम श्रेय प्राप्त करतो. पण जो वस्तुलोभामुळे या पवित्र क्षेत्रात प्रतिग्रहाची रुची धरतो, तो शोभत नाही.

Verse 31

नैव तस्य परोलोको नायं लोको दुरात्मनः । अथ चेत्प्रतिगृह्णाति ब्राह्मणो वृत्तिदुर्बलः । दशांशमर्जिताद्दद्यादेवं तत्र न हीयते

त्या दुरात्म्यास ना परलोक लाभतो, ना हा लोकही खरा कल्याणकारी ठरतो. उपजीविकेने दुर्बल ब्राह्मणास दान स्वीकारावे लागल्यास, त्याने मिळकतीचा दहावा भाग दान करावा; असे केल्याने त्या तीर्थस्थानी त्याची आध्यात्मिक हानी होत नाही.

Verse 32

विप्रवेषं समास्थाय शूद्रो भूत्वा प्रतिग्रहम् । तृणकाष्ठसमं वापि प्रतिगृह्य पतत्यधः

जो शूद्र ब्राह्मणाचा वेष धारण करून दान-प्रतिग्रह करू लागतो, तो गवत-काडी किंवा लाकडासारखी तुच्छ वस्तू जरी स्वीकारली तरी अधोगतीला जातो.

Verse 33

कुम्भीपाकादिकेष्वेवं महानरककोटिषु । यावदिंद्रसहस्राणि चतुर्द्दश वरानने

अशा रीतीने कुम्भीपाक इत्यादी भयंकर नरकांच्या असंख्य महानरक-लोकांत, हे वरानने, तो चौदा सहस्र इंद्रांच्या काळापर्यंत राहतो.

Verse 34

तस्मान्नैव प्रतिग्राह्यं किमन्यैर्ब्राह्मणैरपि । द्विप्रकारस्य तीर्थस्य कृतस्याप्यकृतस्य च

म्हणून दान-प्रतिग्रह मुळीच करू नये—इतर ब्राह्मणांची तर गोष्टच काय—तीर्थ कृत असो वा अकृत/स्वयंभू असो, दोन्ही प्रकारच्या तीर्थातही.

Verse 35

स्वकीयभावसंयुक्तः संपूर्णं फलमश्नुते । लभते षोडशांशं स यः परान्नेन गच्छति

जो स्वकीय भावाने युक्त (स्वावलंबी) आहे तो संपूर्ण फल भोगतो; पण जो परक्या अन्नावर चालतो, त्याला केवळ सोळावा अंशच मिळतो.

Verse 36

अशक्तस्य तथांधस्य पंगोर्यायावरस्य च । विहितं कारणायानमच्छिद्रे ब्राह्मणे कुतः

अशक्त, अंध, पांगळा व यायावर संन्यासी यांस योग्य कारणाने आधार घेऊन प्रवास करणे विधेय आहे; पण निर्दोष ब्राह्मणास अशा अवलंबनाचे काय कारण?

Verse 37

स्नानखादनपानैश्च वोढृभ्यस्तीर्थसेवकः । ददत्सकलमाप्नोति फलं तीर्थसमुद्भवम्

तीर्थस्थानी तीर्थसेवक जो वाहक व प्रवाशांना स्नान, अन्न व पान देतो, तो तीर्थातून उत्पन्न होणारे संपूर्ण फळ पूर्णतः प्राप्त करतो।

Verse 38

न षोडशांशं यत्नेन लब्धार्थं यदि यच्छति । पंचमांशमथो वापि दद्यात्तत्र द्विजातिषु

परिश्रमाने मिळालेल्या धनाचा सोळावा अंशही जर देत नसेल, तर तेथे द्विजांमध्ये किमान पाचवा अंश तरी द्यावा।

Verse 39

देवतानां गुरूणां च मातापित्रोश्च कामतः । पुण्यदः समवाप्नोति तदेवाष्टगुणं फलम्

जो देवता, गुरु तसेच माता-पिता यांच्या निमित्ताने स्वेच्छेने पुण्यदान करतो, तो तेच फळ आठपट होऊन प्राप्त करतो।

Verse 40

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् । पुण्यं देयं तु सर्वत्र नापुण्यं दीयते क्वचित्

स्नान, दान, जप, होम, स्वाध्याय व देवतार्चन—ही पुण्यकर्मे सर्वत्र करावीत; अपुण्य कधीही कुठेही देऊ नये।

Verse 41

पितरं मातरं तीर्थे भ्रातरं सुहृदं गुरुम् । यमुद्दिश्य निमज्जेत द्वादशांशं लभेत सः

तीर्थात पिता, माता, भाऊ, स्नेही किंवा गुरु यांना उद्देशून जो निमज्जन करतो, तो त्यांच्या पुण्याचा बारावा अंश प्राप्त करतो.

Verse 42

कुशैस्तु प्रतिमां कृत्वा तीर्थवारिषु मज्जयेत् । यमुद्दिश्य महादेवि अष्टभागं लभेत सः

हे महादेवी! कुशांनी प्रतिमा करून ती तीर्थजलात ज्याच्या निमित्ताने बुडविली जाते, तो त्या पुण्याचा आठवा भाग प्राप्त करतो.

Verse 43

महादानानि ये विप्रा गृह्णन्ति ज्ञानदुर्बलाः । वृक्षास्ते द्विजरूपेण जायंते ब्रह्मराक्षसाः

जे विप्र खरे ज्ञान दुर्बल असता महादान स्वीकारतात, ते ब्रह्मराक्षस होऊन द्विजरूप भासणाऱ्या वृक्षरूपाने जन्म घेतात.

Verse 44

न वेदबलमाश्रित्य प्रतिग्रहरुचिर्भवेत् । अज्ञानाद्वा प्रमादाद्वा दहते कर्म नेतरत्

वेदनिष्ठेचे बळ न धरता प्रतिग्रहाची आसक्ती ठेवू नये; अज्ञानाने वा प्रमादाने केलेले असेच आचरण कर्म जाळते, अन्य काही नाही.

Verse 45

चितिकाष्ठं तु वै स्पृष्ट्वा यज्ञयूपं तथैव च । वेदविक्रयिणं स्पृष्ट्वा स्नानमेव विधीयते

चितेचे लाकूड तसेच यज्ञयूप स्पर्श केल्यावर, आणि वेद विकणाऱ्याला स्पर्श झाल्यावर—केवळ स्नानच विधेय आहे.

Verse 46

आदेशं पठते यस्तु आदेशं तु ददाति यः । द्वावेतौ पापकर्माणौ पातालतलवासिनौ

जो ‘आदेश’ वाचतो आणि जो ‘आदेश’ देतो—हे दोघेही पापकर्म करणारे; त्यांची गती पाताळतलात वास अशी होते.

Verse 47

आदेशं पठते यस्तु संजिघृक्षुः प्रतिग्रहम् । तीर्थे चैव विशेषेण ब्रह्मघ्नः सैव नेतरः । स्थितो वै नृपतेर्द्वारि न कुर्याद्वेदविक्रयम्

जो प्रतिग्रहाची इच्छा धरून ‘आदेश’ वाचतो—विशेषतः तीर्थस्थानी—तो ब्रह्मघ्नासमान; तो खरा नेत्रा नाही. राजाच्या द्वारी उभा असतानाही वेदविक्रय कधी करू नये.

Verse 48

हत्वा गावो वरं मांसं भक्षयीत द्विजाधमः । वरं जीवन्समं मत्स्यैर्न कुर्याद्वेदविक्रयम् । ब्रह्महत्यासमं पापं न भूतं न भविष्यति

अधम द्विजाने गायी मारून मांस भक्षण करणेही वर, मत्स्यांसारखे जीवन जगणेही वर—परंतु वेदविक्रय करू नये. या पापासारखे ब्रह्महत्यासम पाप ना पूर्वी झाले, ना पुढे होईल.

Verse 49

वरं कुर्याच्च तद्देवि न कुर्याद्वेदविकयम् । तीर्थे चैव विशेषेण महाक्षेत्रे तथैव च

देवि, गरज पडल्यास इतर काही करणेही चालेल; पण वेदविक्रय करू नये—विशेषतः तीर्थात आणि तसेच महाक्षेत्रातही.

Verse 50

दीयमानं तु वै दानं यस्त्यजेत्तीर्थसेवकः । तीर्थं करोति तीर्थं च स पुनाति च पूर्वजान्

विधिपूर्वक दिले जाणारे दान जो तीर्थसेवक नाकारतो, तोच तीर्थाला खरे तीर्थ करतो; आणि तो आपल्या पूर्वजांनाही पावन करतो.

Verse 51

यदन्यत्र कृतं पापं तीर्थे तद्याति लाघवम् । न तीर्थकृतमन्यत्र क्वचिदेव व्यपोहति

अन्यत्र केलेले पाप तीर्थात आल्याने हलके होते; पण तीर्थात केलेले पाप कुठेही जाऊन नाहीसे होत नाही।

Verse 52

तैलपात्रमिवात्मानं यो रक्षेत्तीर्थसेवकः । स तीर्थफलमस्कन्नं विप्रः प्राप्नोति संयतः

जो तीर्थसेवक तेलाच्या पात्रासारखा स्वतःला जपतो, तो संयमी ब्राह्मण तीर्थाचे अखंड फल निश्चयाने प्राप्त करतो.

Verse 53

यस्ययस्यात्ति पक्वान्नमल्पं वा यदि वा बहु । तीर्थगस्तस्य तस्यार्धं स्नातस्य विनियच्छति

तीर्थात गेलेला जो कोणी शिजवलेले अन्न थोडे वा अधिक खातो, त्याने स्नानानंतर त्याचा अर्धा भाग वेगळा काढून अर्पण करावा.

Verse 54

यो न क्लिष्टोपि भिक्षेत ब्राह्मण स्तीर्थसेवकः । सत्यवादी समाधिस्थः स तीर्थस्योपकारकः

जो तीर्थसेवक ब्राह्मण संकटातही भिक्षा मागत नाही, सत्यवादी व समाधिस्थ असतो—तोच तीर्थाचा खरा उपकारक आहे.

Verse 55

कृते युगे पुष्कराणि त्रेतायां नैमिषं तथा । द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं प्राभासिकं कलौयुगे

कृतयुगात पुष्कर श्रेष्ठ, त्रेतायुगात नैमिष तसेच; द्वापरात कुरुक्षेत्र, आणि कलियुगात प्राभास तीर्थ सर्वोत्तम आहे.

Verse 56

तिष्ठेद्युगसहस्रंतुपादेनैकेन यः पुमान् । प्रभासयात्रामेको वा समं भवति वा न वा

जो पुरुष एकाच पायावर सहस्र युग उभा राहील, त्याचे तप प्रभास-यात्रेस सम होईल की नाही—असा प्रश्नच आहे; प्रभास-यात्रेची महिमा अतुल आहे।

Verse 57

एतत्क्षेत्रं समागत्य मध्यभागे वरानने । यानानि तु परित्यज्य भाव्यं पादचरैर्नरैः

हे वरानने! या पुण्यक्षेत्रात येऊन मध्यभागी पोहोचल्यावर, पुरुषांनी वाहने सोडून पायीच चालावे।

Verse 58

लुठित्वा लोठनीं तत्र लुठिता यत्र देवताः । ततो नृत्यन्हसन्गायन्भूत्वा कार्पटिका कृतिः । गच्छेत्सोमेश्वरं देवं दृष्ट्वा चादौ कपर्द्दिनम्

तेथे ‘लोठणी’ भूमीवर लोळावे—जिथे देवताही लोळले आहेत। मग नाचत, हसत, गात, दीन कर्पटिक (भिक्षुक) वेष धारण करून, प्रथम कपर्दिन (जटाधारी शिव) यांचे दर्शन घेऊन, सोमेश्वर देवाकडे जावे।

Verse 59

ईदृशं पुरुषं दृष्ट्वा स्थितं सोमेश्वरोन्मुखम् । नित्यं तुष्यंति पितरो गर्जंति च पिता महाः

असा पुरुष सोमेश्वराकडे मुख करून उभा आहे असे पाहून, पितर नित्य तृप्त होतात आणि पितामहही आनंदाने गर्जना करतात।

Verse 60

अस्माकं वंशजो देवं प्रस्थितस्तारणाय नः । गत्वा सोमेश्वरं देवि कुर्याद्वपनमादितः

‘आमच्या वंशातील हा पुत्र आमच्या तारणासाठी देवाकडे निघाला आहे।’ हे देवि! सोमेश्वराला जाऊन त्याने प्रथम वपन (मुण्डन) करावे।

Verse 61

तीर्थोपवासः कर्त्तव्यो यथावद्वै निबोध मे । नास्ति गंगासमं तीर्थं नास्ति क्रतुसमा गतिः

तीर्थस्थानी उपवास कसा विधिपूर्वक करावा ते माझ्याकडून ऐक. गंगेसारखे तीर्थ नाही, आणि क्रतु-यज्ञाने मिळणाऱ्या गतीसारखी गती नाही.

Verse 62

गायत्रीसदृशं जाप्यं होमो व्याहृतिभिः समः । अंतर्जले तथा नास्ति पापघ्नमघमर्षणात्

गायत्रीसारखा जप नाही, आणि व्याहृतींसह केलेल्या होमासारखा होम नाही. तसेच जलामध्ये अघमर्षण-विधीसारखा पापनाशक दुसरा नाही.

Verse 63

अहिंसासदृशं पुण्यं दानात्संचयनं परम् । तपश्चानशनान्नास्ति तथा तीर्थनिषेवणात्

अहिंसेसारखे पुण्य नाही; दानापेक्षा श्रेष्ठ संचय नाही. अनशनासारखे तप नाही; तसेच तीर्थनिषेवणासारखे दुसरे काही नाही.

Verse 64

तीर्थोपवासाद्देवेशि अधिकं नास्ति किञ्चन । पापानां चोपशमनं सतामीप्सितकारकम्

हे देवेशी! तीर्थोपवासापेक्षा अधिक काही नाही. तो पापांचे शमन करतो आणि सत्पुरुषांना अभिप्रेत फल सिद्ध करतो.

Verse 65

उपवासो विनिर्द्दिष्टो विशेषाद्देवताश्रये । ब्राह्मणस्य त्वनशनं तपः परमिहोच्यते

देवतांच्या आश्रयस्थानी विशेषतः उपवास सांगितला आहे. आणि ब्राह्मणासाठी येथे पूर्ण अनशन हे परम तप मानले आहे.

Verse 66

षष्ठकालाशनं शूद्रे तपः प्रोक्तं परं बुधैः । वर्णसंकरजातानां दिनमेकं प्रकीर्तितम्

शूद्रासाठी षष्ठकाळी एकदाच भोजन करणे हेच पंडितांनी परम तप सांगितले आहे. वर्णसंकरजातांसाठी एक दिवसाचा उपवास हा नियम म्हणून कथन केला आहे.

Verse 67

षष्ठकालात्परं शूद्रस्तपः कुर्याद्यथा क्वचित् । राष्ट्रहानिस्तदा ज्ञेया राज्ञश्चोपद्रवो महान्

शूद्राने कधीही षष्ठकाळापलीकडे जाऊन तप केले, तर ते राष्ट्रहानीचे लक्षण आणि राजासाठी मोठा उपद्रव आहे असे जाणावे.

Verse 68

शूद्रस्तु षष्ठकालाशी यथाशक्त्या तपश्चरेत् । न दर्भानुद्धरेच्छूद्रो न पिबेत्कापिलं पयः

शूद्राने षष्ठकाळी भोजन करून यथाशक्ती तप करावे. शूद्राने दर्भ उपटू नये आणि कपिला (तांबूस) गायीचे दूध पिऊ नये.

Verse 69

मध्यपत्रे न भुञ्जीत ब्रह्मवृक्षस्य भामिनि । नोच्चरेत्प्रणवं मंत्रं पुरोडाशं न भक्षयेत्

हे भामिनी, ब्रह्मवृक्षाच्या मधल्या पानावर भोजन करू नये. प्रणव ‘ॐ’ मंत्र उच्चारू नये आणि पुरोडाश भक्षण करू नये.

Verse 70

न शिखां नोपवीतं च नोच्च रेत्संस्कृतां गिरम् । न पठेद्वेदवचनं त्रैरात्रं न हि सेवयेत्

शिखा ठेवू नये, यज्ञोपवीत धारण करू नये; तसेच संस्कृत वाणी उच्चारू नये. वेदवचनांचे पठण करू नये आणि येथे त्रैरात्र व्रतही करू नये.

Verse 71

नमस्कारेण शूद्रस्य क्रियासिद्धिर्भवेद्ध्रुवम् । निषिद्धाचरणं कुर्वन्पितृभिः सह मज्जति

शूद्रास नमस्कारानेच क्रियेची सिद्धी निश्चयाने होते; पण जो निषिद्ध आचरण करतो, तो पितरांसह अधोगतीत बुडतो।

Verse 72

येनैकादशसंख्यानि यंत्रितानींद्रियाणि वै । स तीर्थफलमाप्नोति नरोऽन्यः क्लेशभाग्भवेत्

ज्याने अकरा इंद्रिये खरोखर संयमित केली आहेत, तोच तीर्थफळ प्राप्त करतो; अन्य मनुष्य केवळ क्लेशाचा भागी होतो।

Verse 73

यच्च तीर्थे पितृश्राद्धं स्नानं तत्र समाचरेत् । हितकारी च भूतेभ्यः सोऽश्नीयात्तीर्थजं फलम्

जो तीर्थस्थानी पितृश्राद्ध करतो, तेथे विधिपूर्वक स्नान करतो आणि भूतमात्राचा हितकर्ता असतो—तो तीर्थजन्य फळाचा उपभोग घेतो।

Verse 74

धर्मध्वजी सदा लुब्धः परदाररतो हि यः । करोति तीर्थगमनं स नरः पातकी भवेत्

जो धर्माचा झेंडा मिरवतो, सदैव लोभी असतो आणि परस्त्रीरक्त असतो—तो तीर्थयात्रा केली तरी पातकीच ठरतो।

Verse 75

एवं ज्ञात्वा महादेवि यात्रां कुर्याद्यथाविधि । तीर्थोपवासं कृत्वादौ श्रद्धायुक्तो दृढव्रतः

हे महादेवी, असे जाणून विधिपूर्वक यात्रा करावी—प्रथम तीर्थस्थानी उपवास करून, श्रद्धायुक्त व दृढव्रती होऊन।

Verse 76

भोजनं नैव कुर्वीत यदी च्छेद्धितमात्मनः । परान्नं नैव भुञ्जीत तद्दिने ब्राह्मणः क्वचित्

जो स्वतःच्या कल्याणाची इच्छा करतो, त्याने त्या दिवशी भोजन करू नये. त्या दिवशी ब्राह्मणाने कधीही परान्न सेवन करू नये.

Verse 77

हस्त्यश्वरथयानानि भूमिगोकांचनादिकम् । सर्वं तत्परिगृह्णीयाद्भोजनं न समाचरेत्

हत्ती, घोडे, रथ-यान, भूमी, गाय, सुवर्ण इत्यादी—हे सर्व दान म्हणून स्वीकारावे; परंतु भोजन (परान्न) स्वीकारून सेवन करू नये.

Verse 78

आमाच्छतगुणं पुण्यं भुञ्जतो ददतोऽपि वा । तीर्थोपवासं कुर्वीत तस्मात्तत्र वरानने

तेथे भोजन केल्याने किंवा तेथे अन्नदान केल्यानेही पुण्य शतगुण होते. म्हणून, हे वरानने, त्या स्थानी तीर्थोपवास करावा.

Verse 79

व्रती च तीर्थयात्री च विधवा च विशेषतः । परान्नभोजने देवि यस्यान्नं तस्य तत्फलम्

व्रतस्थ, तीर्थयात्री आणि विशेषतः विधवा—हे देवि—परान्न सेवन केल्यास त्याचे फळ ज्याचे अन्न आहे त्यालाच मिळते.

Verse 80

विधवा चैव या नारी तस्या यात्राविधिं ब्रुवे । कुंकुमं चन्दनं चैव तांबूलं च स्रजस्तथा

जी स्त्री विधवा आहे, तिच्यासाठी यात्रेचा विधी सांगतो: कुंकू, चंदन, तांबूल आणि पुष्पमाळा इत्यादी टाळावीत.

Verse 81

रक्तवस्त्राणि सर्वाणि शय्या प्रास्तरणानि च । अशिष्टैः सह संभाषो द्विवारं भोजनं तथा

सर्व लाल वस्त्रे, शय्या व ऐषआरामी पांघरुणे; अशिष्टांशी संभाषण; तसेच दिवसातून दोनदा भोजन—हे सर्व वर्ज्य करावे।

Verse 82

पुंसां प्रदर्शनं चैव हास्यं तमसि वर्जयेत् । सशब्दोपानहौ चैव नृत्यं गतिं च वर्जयेत्

पुरुषांसमोर स्वतःचे प्रदर्शन आणि अंधारात हास्य—हे वर्ज्य करावे. आवाज करणारी पादत्राणे, तसेच नृत्य व भटकंतीही टाळावी।

Verse 83

धारणं चैव केशानामंजनं च विलेपनम् । असतीजनसंसर्गं पांडित्यं च परित्यजेत्

केसांची अतिशय मांडणी, अंजन व लेपन; असती जनांचा संग; तसेच पांडित्याचा दिखावा—हे सर्व परित्यजावे।

Verse 84

नित्यं स्नानं च कुर्वीत श्वेतवस्त्राणि धारयेत् । यतिश्च ब्रह्मचारी च विधवा च विशेषतः

नित्य स्नान करावे आणि श्वेत वस्त्रे धारण करावीत—विशेषतः यती, ब्रह्मचारी व विधवा यांसाठी हा नियम आहे।

Verse 86

देव्युवाच । तपांसि कानि कथ्यन्ते क्षेत्रे प्राभा सिके नरैः । कानि दानानि दीयन्ते केषु तीर्थेषु वा कथम्

देवी म्हणाल्या—“प्रभास या पवित्र क्षेत्रात लोक कोणकोणत्या तपांची कथा सांगतात? कोणकोणती दाने दिली जातात, आणि कोणत्या तीर्थांत, कोणत्या विधीने?”

Verse 87

ईश्वर उवाच । तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमिष्यते । द्वापरे यजनं धन्यं दानमेकं कलौ युगे

ईश्वर म्हणाले—कृतयुगात तप सर्वोच्च, त्रेतायुगात ज्ञानाचे विधान, द्वापरात यज्ञ धन्य; परंतु कलियुगात दान हेच एकमेव श्रेष्ठ साधन आहे।

Verse 88

तपस्तप्यन्ति मुनयः कृच्छ्रचान्द्रायणादिकम् । गत्वा प्राभासिकं क्षेत्रं लोकाश्चान्ये कृते युगे

कृतयुगात मुनी कृच्छ्र-चान्द्रायणादी व्रतांसह कठोर तप करीत; आणि इतर लोकही प्राभास क्षेत्रात जाऊन तसाच तपाचार करीत.

Verse 89

कलौ दानानि दीयन्ते ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि । प्रभासं क्षेत्रमासाद्य तपसां प्राप्यते फलम्

कलियुगात विधिपूर्वक ब्राह्मणांना दान द्यावे; आणि प्रभास क्षेत्रास पोहोचल्याने तपस्यांचे फळ प्राप्त होते।

Verse 90

तुलापुरुषब्रह्माण्डपृथिवीकल्पपादपाः । हिरण्य कामधेनुश्च गजवाजिरथास्तथा

तुलापुरुष, ब्रह्माण्ड, पृथिवी व कल्पपादप अशी दाने; तसेच सुवर्णमयी कामधेनू; आणि हत्ती, घोडे, रथ—ही सर्व महादाने मानली जातात।

Verse 91

रत्नधेनुहिरण्याश्वसप्तसागर एव च । महाभूतघटो विश्वचक्रकल्पलताभिधः

रत्नधेनू, हिरण्याश्व व सप्तसागर; तसेच महाभूतघट, विश्वचक्र आणि कल्पलता—या नावांची दानेही महादानांत समाविष्ट आहेत।

Verse 92

प्रभासे नृपतिर्दद्या न्महादानानि षोडश । धान्यरत्नगुडस्वर्णतिलकार्पासशर्कराः

प्रभास-तीर्थी राजाने षोडश महादाने द्यावीत—धान्य, रत्ने, गूळ, सुवर्ण, तीळ, कापूस व साखर इत्यादी।

Verse 93

सर्पिर्लवणरूप्याख्या दशैते पर्वताः स्मृताः । गुडाज्यदधिमध्वंबुसलिल क्षीरशर्कराः । रत्नाख्याश्च स्वरूपेण दशैता धेनवो मताः

घृत, मीठ, रूप्य इत्यादी नावांनी दहा ‘पर्वत’ सांगितले आहेत; तसेच गूळ, तूप, दही, मध, पाणी, निर्मळ पाणी, दूध व साखर इत्यादी रूपांनी दहा ‘धेनू’ रत्नधेनू मानल्या आहेत।

Verse 94

तेषामेकतमं दानं तीर्थेतीर्थे पृथक्पृथक् । प्रदेयान्येकवारं वा सरस्वत्यब्धि संगमे

या दानांपैकी एक दान प्रत्येक तीर्थी वेगवेगळे द्यावे; किंवा सरस्वती-समुद्र संगमस्थानी सर्व दाने एकदाच अर्पण करावीत।

Verse 95

तांबूलं मधु मांसं च सुरापानसमं विदुः । एतेषां वर्ज्जनाद्देवि सम्यग्यात्राफलं लभेत्

तांबूल, मध व मांस हे मद्यपानासमान मानले आहेत; हे देवि, यांचा त्याग केल्यास यथाविधि यात्रेचे पूर्ण फळ मिळते।

Verse 96

यत्र तीर्थे लभेल्लिंगं तीर्थं च विमलोदकम् । तत्राग्निकार्यं कृत्वादौ विशिष्टं दानमिष्यते

ज्या तीर्थी लिंग व निर्मळ जलयुक्त तीर्थ मिळेल, तेथे प्रथम अग्निकार्य करून विशेष श्रेष्ठ दान करणे उचित मानले आहे।

Verse 97

तर्पणं पितृदेवानां श्राद्धं दानं सदक्षिणम् । तीर्थेतीर्थे च गोदानं नियतः प्रकृतो विधिः

पितर व देव यांचे तर्पण करावे, श्राद्ध व दक्षिणेसह दान द्यावे; आणि प्रत्येक तीर्थी गोदान करावे—हीच निश्चित व विहित विधी आहे।

Verse 98

विशिष्टख्यातलिंगेषु वृषदानं विधीयते । स्नानं विलेपनं पूजां देवतानां समाचरेत्

विशेष ख्यातनाम लिंगस्थानी वृषदान करण्याचे विधान आहे; तसेच देवतांचे स्नान, विलेपन व पूजन करावे।

Verse 99

जगतीं चार्चयेद्भक्त्या तथा चैवोपलेपयेत् । प्रासादं धवलं सौधं कारयेज्जीर्णमुद्धरेत्

भक्तीने जगती (मंदिराचा चौथरा) पूजावी व तिचे उपलेपन-लिंपन करावे; धवल, उज्ज्वल प्रासाद उभारावा आणि जीर्ण झालेले भाग जीर्णोद्धाराने दुरुस्त करावेत।

Verse 100

पुष्पवाटीं स्नानकूपं निर्मलं कारयेद्व्रती । ब्राह्मणानां भूरिदानं देवपूजाकराय च

व्रतधारीने पुष्पवाटिका व निर्मळ स्नानकूप तयार करावा; तसेच ब्राह्मणांना भरपूर दान द्यावे आणि देवपूजेसाठी आवश्यक व्यवस्था करावी।

Verse 101

सर्वत्र देवयात्रायां विधिरेष प्रवर्त्तते । तीर्थमभ्युद्धरेज्जीर्णं मार्जयेत्कथयेत्फलम्

प्रत्येक देवयात्रेत हीच विधी चालते: जीर्ण तीर्थाचा जीर्णोद्धार करावा, ते स्वच्छ करावे आणि त्याचे फल (पुण्य) सांगावे।

Verse 102

प्रसिद्धे च महादानं मध्यमे चैव मध्यमम् । गोदानं सर्वतीर्थेषु सुवर्णमथ निष्क्रयः । हिरण्यदानं सर्वेषां दानानामेव निष्कृतिः

प्रसिद्ध तीर्थी महादान करावे, आणि मध्यम तीर्थी मध्यम दान करावे। सर्व तीर्थांत गोदान प्रशंसनीय आहे; सुवर्ण हे निष्क्रय (प्रायश्चित्त-रूप) मानले जाते। हिरण्यदान हे सर्व दानांचे प्रायश्चित्त व परिपूर्ती असे सांगितले आहे।

Verse 103

एवं कृत्वा नरो भक्त्या लभते जन्मनः फलम् । तीर्थेषु दानं वक्ष्यामि येषु यद्दीयते तिथौ

अशा प्रकारे भक्तीने केल्यास मनुष्य जन्माचे खरे फळ प्राप्त करतो। आता मी तीर्थांतील दानविधान सांगतो—कोणत्या तिथीस काय दान द्यावे।

Verse 104

प्रभासे प्रतिपद्दानं दातव्यं कांचनं शुभम् । द्वितीयायां तथा वस्त्रं तृतीयायां च मेदिनीम्

प्रभासे प्रतिपदेला शुभ सुवर्ण दान द्यावे। द्वितीयेला वस्त्र, आणि तृतीयेला भूमी (मेदिनी) दान करावे।

Verse 105

चतुर्थ्यां दापयेद्धान्यं पंचम्यां कपिलां तथा । षष्ठ्यामश्वं च सप्तम्यां महिषीं तत्र दापयेत्

चतुर्थीला धान्य दान द्यावे; पंचमीला कपिला (तांबडी) गाय द्यावी। षष्ठीला अश्व, आणि सप्तमीला तेथे (प्रभासे) म्हैस दान करावी।

Verse 106

अष्टम्यां वृषभं दत्त्वा नीलं लक्षणसंयुतम् । नवम्यां तु गृहं दद्याच्चक्रं शंखं गदां तथा

अष्टमीला निळवर्ण व शुभ लक्षणांनी युक्त वृषभ दान केल्याने पुण्य मिळते। नवमीला गृहदान करावे, तसेच चक्र, शंख आणि गदा (विष्णुचिन्हे) अर्पण करावीत।

Verse 107

दशम्यां सर्वगंधांश्च एकादश्यां च मौक्तिकम् । द्वादश्यां सुव्रतेन्नाद्यं प्रवालं विधिवत्तथा

दशमीला सर्व प्रकारचे सुगंध-द्रव्य अर्पण करावे, एकादशीला मोती; आणि द्वादशीला सुव्रतीने विधिपूर्वक प्रवाळ इत्यादी नियत दाने द्यावीत।

Verse 108

स्त्रियो देयास्त्रयोदश्यां भूतायां ज्ञानदो भवेत् । अमावास्यामनुप्राप्य सर्वदानानि दापयेत्

त्रयोदशीच्या भूत-तिथीला स्त्रियांना दान द्यावे; ते ज्ञानप्रद ठरते. आणि अमावस्या येताच सर्व प्रकारची दाने करवावीत।

Verse 109

एवं दानं प्रदत्त्वा तु दश कृत्वः फलं लभेत्

अशा प्रकारे दान केल्यास दहापट फल प्राप्त होते।

Verse 110

देव्युवाच । भक्तिदानविहीना ये प्रभासं क्षेत्रमागताः । स्नानमन्त्रविहीनाश्च वद तेषां तु किं फलम्

देवी म्हणाली—जे भक्ति व दानरहित होऊन प्रभास-क्षेत्रात येतात आणि स्नानमंत्रांशिवाय स्नान करतात, त्यांना कोणते फळ मिळते ते सांगा.

Verse 111

ईश्वर उवाच । सधना निर्द्धना वापि समंत्रा मंत्रवर्जिताः । प्रभासे निधनं प्राप्ताः सर्वे यांति शिवालयम्

ईश्वर म्हणाले—धनवान असो वा निर्धन, मंत्रांसह असो वा मंत्ररहित; प्रभासात ज्यांचा देहांत होतो ते सर्व शिवालयास जातात।

Verse 112

ये मंत्रहीनाः पुरुषा धर्महीनाश्च ये मृताः । तेषामेकं विमानं तु ददामि सुमहत्प्रिये

जे पुरुष मंत्रहीन आहेत आणि जे धर्महीन आहेत, ते जर तेथे मरण पावले, तर हे प्रिये! मी त्यांना एकच अत्यंत महान दिव्य विमान प्रदान करतो.

Verse 113

स्नानदानानुरूप्येण प्राप्नुवंति परं पदम् । केचित्स्नानप्रभावेन केचिद्दानेन मानवाः

स्नान व दान यांच्या प्रमाणानुसार मनुष्य परम पद प्राप्त करतात. काही स्नानाच्या प्रभावाने, तर काही दानाच्या प्रभावाने ते प्राप्त करतात.

Verse 114

केचिल्लिंगप्रणामेन केचिल्लिंगार्च्चनेन च । केचिद्ध्यानप्रभावेन केचिद्योगप्रभावतः

काही लिंगाला प्रणाम केल्याने, तर काही लिंगार्चनाने (परम पद प्राप्त करतात). काही ध्यानाच्या प्रभावाने, तर काही योगाच्या प्रभावाने (ते प्राप्त करतात).

Verse 115

केचिन्मं त्रस्य जाप्येन केचिच्च तपसा शुभे । तीर्थे संन्यसनैः केचित्केचिद्भक्त्यनुसारतः

काही मंत्रजपाने, तर काही—हे शुभे!—तपस्येने (ते ध्येय प्राप्त करतात). काही तीर्थस्थानी संन्यास घेऊन, तर काही भक्तीमार्गानुसार (ते प्राप्त करतात).

Verse 116

एते चान्ये च बहव उत्तमाधममध्यमाः । सर्वे शिवपुरं यांति विमानैः सूर्यसंनिभैः

हे आणि असे अनेक—उत्तम, मध्यम वा अधम—सर्वजण सूर्यसम तेजस्वी विमाने घेऊन शिवपुरास जातात.

Verse 117

त्रिशूलांकितहस्ताश्च सर्वे च वृषवाहनाः । दिव्याप्सरोगणाकीर्णाः क्रीडंते मत्प्रभावतः

सर्वांच्या हस्तांवर त्रिशूलचिन्ह आहे आणि सर्व वृषभवाहन आहेत। दिव्य अप्सरागणांनी वेढलेले ते माझ्या कृपाप्रभावाने क्रीडा व आनंद करीत आहेत।

Verse 118

एवं भक्त्यनुसारेण ददामि फलमव्ययम् । अलेपकं प्रभासं तु धर्माधर्मैर्न लिप्यते

अशा रीतीने भक्तीनुसार मी अव्यय फल देतो. प्रभास ‘अलेपक’ आहे—तो धर्मानेही लिप्त होत नाही, अधर्मानेही नाही.

Verse 119

धर्मं चरंत्यधर्मं वा शिवं यांति न संशयः

ते धर्म आचरतील वा अधर्म, (या क्षेत्रमहिमेने) ते शिवालाच प्राप्त होतात—यात संशय नाही.

Verse 120

जन्मप्रभृति यो देवि नरो नेत्रविवर्जितः । मम क्षेत्रे मृतः सोऽपि रुद्रलोके महीयते

हे देवि, जो नर जन्मापासून नेत्रहीन आहे—तो माझ्या क्षेत्रात मरण पावला तरी—तोही रुद्रलोकी सन्मानित होतो.

Verse 121

जन्मप्रभृति यो देवि श्रवणाभ्यां विवर्जितः । प्रभासे निधनं प्राप्तः स भवेन्मत्परिग्रहः

हे देवि, जो नर जन्मापासून दोन्ही कानांनी श्रवणशक्तिवर्जित आहे—तो प्रभासात निधन पावला तर—तो माझा परिग्रह, म्हणजे माझ्या आश्रयात स्वीकारला जातो.

Verse 122

अथातः संप्रवक्ष्यामि तीर्थानां स्पर्शने विधिम् । मन्त्रेण मंत्रितं तीर्थं भवेत्संनिहितं तथा

आता मी तीर्थांच्या स्पर्शाची (आवाहनाची) विधी सांगतो. मंत्राने अभिमंत्रित केलेले तीर्थ तेथेच साक्षात् सन्निहित होते.

Verse 123

प्रथमं चालभेत्तीर्थं प्रणवेन जलं शुचि । अवगाह्य ततः स्नायादध्यात्ममन्त्रयोगतः

प्रथमं प्रणवोच्चार करून शुद्ध जल घेऊन तीर्थाचा स्पर्श करावा. मग त्यात अवगाहन करून अध्यात्म-मंत्रयोगानुसार स्नान करावे.

Verse 124

ओंनमो देवदेवाय शितिकण्ठाय दंडिने । रुद्राय वामहस्ताय चक्रिणे वेधसे नमः

ॐ—देवाधिदेवाला नमस्कार; नीलकंठ दंडधारीला नमः। रुद्र, वामहस्त, चक्रधारी आणि वेधस (विधाता) यांना प्रणाम.

Verse 125

सरस्वती च सावित्री वेदमाता विभावरी । संनिधानं कुरुष्वात्र तीर्थे पाप प्रणाशिनि । सर्वेषामेव तीर्थानां मंत्र एष उदाहृतः

सरस्वती व सावित्री—वेदमाता, विभावरी—हे पापनाशिनी! या तीर्थात आपले संनिधान करा. हा मंत्र सर्व तीर्थांसाठी सांगितला आहे.

Verse 126

इत्युच्चार्य नमस्कृत्वा स्नानं कुर्याद्यथाविधि । उपवासं ततः कुर्यात्तस्मिन्नहनि सुव्रते

असे उच्चारून व नमस्कार करून विधिपूर्वक स्नान करावे. मग, हे सुव्रते, त्या दिवशी उपवास करावा.

Verse 127

सा तिथिर्वर्षमेकं तु उपोष्या भक्तितत्परैः

भक्तीतत्पर जनांनी त्या तिथीचे व्रत एक संपूर्ण वर्ष उपवास करून आचरावे।

Verse 128

देव्युवाच । कस्मिंस्तीर्थे नरैः पूर्वं प्रभासक्षेत्रमागतैः । स्नानं कार्यं महादेवि तन्मे विस्तरतो वद

देवी म्हणाली—हे महादेवी! प्रभासक्षेत्री आलेल्या नरांनी प्रथम कोणत्या तीर्थात स्नान करावे? ते मला विस्ताराने सांगा।

Verse 129

ईश्वर उवाच । हंत ते संप्रवक्ष्यामि आद्यं तीर्थं महाप्रभम् । पूर्वं यत्र नरैः स्नानं क्रियते तच्छृषुष्व मे

ईश्वर म्हणाले—ऐक, मी तुला प्रथम व महाप्रभ तीर्थ सांगतो, जिथे नर प्रथम स्नान करतात; माझे वचन श्रवण कर।