Adhyaya 297

Verse 1

देव्युवाच । देवदेव जगन्नाथ संसारार्णवतारक । सविस्तरं तु मे ब्रूहि ऋषितोयामहोदयम्

देवी म्हणाली—हे देवदेव, जगन्नाथ, संसार-सागरातून तारक! मला ऋषितोयेच्या उदयाचे माहात्म्य सविस्तर सांगावे।

Verse 2

ऋषितोयेति तन्नाम कथं ख्यातं धरातले । कथं सा पुनरायाता देवदारुवने शुभे

‘ऋषितोया’ हे नाव पृथ्वीवर कसे प्रसिद्ध झाले? आणि ती शुभ देवदारुवनात पुन्हा कशी आली?

Verse 3

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि सावधाना वचो मम । माहात्म्यमृषितोयायाः सर्वपातकनाशनम्

ईश्वर म्हणाले—हे देवी, ऐक; मी सांगतो, माझ्या वचनांकडे सावधपणे लक्ष दे. ऋषितोयेचे माहात्म्य सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे।

Verse 4

देवदारुवने पुण्य ऋषयस्तपसा युताः । निवसंति वरारोहे शतशोथ सहस्रशः

पुण्य देवदारुवनात तपस्यायुक्त ऋषी निवास करतात, हे वरारोहे—ते शेकडो आणि हजारो संख्येने आहेत।

Verse 6

ते सर्वे चिंतयामासुः समेत्य च परस्परम् । सरस्वती महापुण्या शिरस्याधाय वाडवम्

ते सर्वजण परस्पर एकत्र येऊन विचार करू लागले. महापुण्या सरस्वतीने शिरावर वाडव-अग्नी धारण केला होता (हीच त्यांची चिंता होती)।

Verse 7

प्रभासं चिरकालेन क्षेत्रं चैव गमिष्यति । वापीकूपतडागादि मुक्त्वा सागरगामिनीम्

ती दीर्घ काळानंतर प्रभास-क्षेत्रालाही जाईल। वापी, कूप, तळे इत्यादी सोडून सागरगामिनी नदी होऊन वाहू लागेल।

Verse 8

नाह्लादं कुरुते चेतः स्नानदानजपेषु च । ब्रह्माणं प्रार्थयिष्यामो गत्वा ब्रह्मनिकेतनम्

आता स्नान, दान व जप यांत आमचे चित्त आनंद मानत नाही. चला, ब्रह्मनिकेतनात जाऊन ब्रह्मदेवांची प्रार्थना करून मार्गदर्शन मागूया.

Verse 9

ईश्वर उवाच । एवं निमन्त्र्य ते सर्वे ऋषयस्तपसोज्ज्वलाः । गतास्ते ब्रह्मलोकं तु द्रष्टुं देवं पितामहम् । तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैर्ब्रह्माणं कमलोद्भवम्

ईश्वर म्हणाले: असे परस्पर सल्लामसलत करून तपाने तेजस्वी झालेले ते सर्व ऋषी पितामह देवाचे दर्शन घेण्यासाठी ब्रह्मलोकास गेले. तेथे त्यांनी कमलज ब्रह्मदेवाची विविध स्तोत्रांनी स्तुती केली.

Verse 10

ऋषय ऊचुः । नमः प्रणवरूपाय विश्व कर्त्रे नमोनमः । तथा विश्वस्य रक्षित्रे नमोऽस्तु परमात्मने

ऋषी म्हणाले: प्रणवरूप तुम्हाला नमस्कार; विश्वकर्त्यास वारंवार नमस्कार. तसेच विश्वरक्षक परमात्म्यास आमचा प्रणाम असो.

Verse 11

तथा तस्यैव संहर्त्रे नमो ब्रह्मस्वरूपिणे । पितामह नमस्तुभ्यं सुरज्येष्ठ नमोऽस्तु ते

तसेच त्या विश्वाच्या संहर्त्यास, ब्रह्मस्वरूपास नमस्कार. हे पितामह, तुम्हाला प्रणाम; हे देवांतील ज्येष्ठ, तुम्हाला नमस्कार असो.

Verse 12

चतुर्वक्त्र नमस्तुभ्यं पद्मयोने नमोऽस्तु ते । विरंचये नमस्तुभ्यं विधये वेधसे नमः

हे चतुर्मुखा, तुला नमस्कार; हे पद्मयोने, तुला नमो नमः। हे विरंचि, तुला प्रणाम; हे विधाता, हे वेधस, तुला नमः।

Verse 13

चिदानन्द नमस्तुभ्यं हिरण्यगर्भ ते नमः । हंसवाहन ते नित्यं पद्मासन नमोऽस्तुते

हे चिदानंदरूपा, तुला नमस्कार; हे हिरण्यगर्भा, तुला नमः। हे नित्य हंसवाहना, हे पद्मासना, तुला नमोऽस्तु।

Verse 14

एवं संस्तुवतां तेषामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् । उवाच परमप्रीतो ब्रह्मा लोक पितामहः

अशा रीतीने ऊर्ध्वरेता ऋषींनी स्तुती केल्यावर लोकपितामह ब्रह्मा अत्यंत प्रसन्न होऊन बोलले।

Verse 15

स्वागतं वै द्विजश्रेष्ठा युष्माकं कृतवानहम् । स्तोत्रेणानेन दिव्येन वृणुध्वं वरमुत्तमम्

हे द्विजश्रेष्ठांनो, तुमचे स्वागत आहे; मी तुमच्या आगमनाचा सत्कार केला आहे। या दिव्य स्तोत्राने उत्तम वर निवडा.

Verse 16

ऋषय ऊचुः । अभिषेकाय नो देव नदी पापप्रणाशिनी । विलोक्यते सुरश्रेष्ठ देहि नो वरमुत्तमम्

ऋषी म्हणाले—हे देवा, आमच्या अभिषेकासाठी पापांचा नाश करणारी एक नदी हवी. हे सुरश्रेष्ठा, आम्हाला हा उत्तम वर द्या.

Verse 17

ईश्वर उवाच । इत्युक्तस्तैस्तदा ब्रह्मा मुनिभिस्तपसोज्ज्वलैः । वीक्षांचक्रे तदा सर्वा मूर्तिमत्यश्च निम्नगाः

ईश्वर म्हणाले—तपाने तेजस्वी मुनिंनी असे सांगितल्यावर, तेव्हा ब्रह्मदेवांनी त्या सर्व निम्नगामी मूर्तिमती नद्यांचे सर्वतोपरी निरीक्षण केले।

Verse 18

गङ्गा च यमुना चैव तथा देवी सरस्वती । चन्द्रभागा च रेवा च शरयूर्गंडकी तथा

गंगा, यमुना आणि देवी सरस्वती; तसेच चंद्रभागा, रेवा (नर्मदा), शरयू व गंडकी—या सर्व पवित्र नद्या तेथे उपस्थित होत्या।

Verse 19

तापी चैव वरारोहे तथा गोदावरी नदी । कावेरी चन्द्रपुत्री च शिप्रा चर्मण्वती तथा

आणि तापीही, हे सुंदरी; तसेच गोदावरी नदी; कावेरी, चंद्रपुत्री, शिप्रा व चर्मण्वती—या सर्वही तेथे येऊन पोहोचल्या।

Verse 20

सिन्धुश्च वेदिका चैव नदाः सर्वे वरानने । मूर्तिमत्यः स्थिताः सर्वाः पवित्राः पापनाशिनी

सिंधू आणि वेदिकाही; हे सुंदरमुखी, सर्व नद्या तेथे मूर्तिमती होऊन उभ्या होत्या—सर्व पवित्र, पापनाशिनी।

Verse 21

दृष्ट्वा पितामहः सर्वा गत्वरा धरणीं प्रति । देवदारुवने रम्ये प्रभासे क्षेत्र उत्तमे । कमण्डलौ कृता दृष्टिर्विविशुस्ताः कमण्डलुम्

त्या सर्वांना पाहून पितामह (ब्रह्मदेव) यांनी पृथ्वीच्या दिशेने लक्ष दिले। प्रभासच्या उत्तम क्षेत्रातील रम्य देवदारु-वनात त्यांनी कमंडलूकडे दृष्टि स्थिर केली, आणि त्या नद्या कमंडलूत प्रवेशल्या।

Verse 22

।ब्रह्मोवाच । धृताः सर्वा महापुण्या नद्यो ब्रह्मकमण्डलौ । प्रविष्टाः पृथिवीं यांतु ऋषीणामनुकम्पया

ब्रह्मा म्हणाले—या सर्व महापुण्यदायिनी नद्या ब्रह्माच्या कमंडलूत धारण झाल्या आहेत। ऋषींवर अनुकंपा करून, त्यात प्रविष्ट होऊन, आता पृथ्वीवर प्रवाहित होवोत।

Verse 23

प्रहिणोमि यद्येकां च ह्यन्या रुष्यति मे द्विजाः । तस्मात्सर्वाः प्रमोक्ष्यामि कमण्डलुकृतालयाः

हे द्विजांनो! मी जर फक्त एकीला पाठविले, तर इतर नद्या माझ्यावर रुष्ट होतील. म्हणून कमंडलूला ज्यांनी निवासस्थान केले आहे त्या सर्वांना मी मुक्त करीन.

Verse 24

ईश्वर उवाच । ततो ब्रह्मा मुमोचाऽथ तत्रस्थाश्च महापगाः । मुक्त्वा ब्रह्मा मुनीन्सर्वान्प्रोवाचेदं पुनःपुनः

ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर ब्रह्माने त्यांना मुक्त केले आणि तेथील महान नद्या प्रवाहित झाल्या. सर्व मुनींना समाधान देऊन ब्रह्मा हे वचन पुन्हा पुन्हा बोलला.

Verse 25

ऋषिभिः प्रार्थ्यमानेन नद्यो मुक्ता मया यतः । तोयरूपा महावेगा अभिषेकाय सत्वराः

ऋषींनी प्रार्थना केल्यामुळे मी या नद्या मुक्त केल्या आहेत. त्या जलरूप होऊन महावेगाने अभिषेकासाठी त्वरेने धाव घेत आहेत.

Verse 26

ऋषितोयेति नाम्ना सा भविष्यति धरातले । ऋषीणां वल्लभा देवी सर्वपातकनाशिनी

धरणीवर ती ‘ऋषितोया’ या नावाने प्रसिद्ध होईल. ऋषींना प्रिय अशी ती देवी-नदी सर्व पातकांचा नाश करणारी आहे.

Verse 27

ईश्वर उवाच । एवं देवि समायाता देवदारुवने नदी । ऋषितोयेति विख्याता पवित्रा च वरानने

ईश्वर म्हणाले—हे देवि, अशा रीतीने ती नदी देवदारुवनात येऊन पोहोचली. ती ‘ऋषितोया’ या नावाने प्रसिद्ध झाली आणि हे वरानने, ती परम पवित्र आहे.

Verse 28

तूर्यदुंदुभिनिर्घोषैर्वेदमङ्गलनिःस्वनैः । समुद्रं प्रापिता देवी ऋषिभिर्वेदपारगैः

तूर्य-दुंदुभींच्या निनादात आणि वेदमंगलाच्या शुभ घोषात, वेदपारंगत ऋषींनी देवीला विधिपूर्वक समुद्रापर्यंत नेले.

Verse 29

सर्वत्र सुलभा देवी त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा । महोदये महातीर्थे मूलचंडीशसन्निधौ

देवी सर्वत्र सुलभ आहे; पण या तीन स्थानी—महोदय, महातीर्थ आणि मूलचंडीशाच्या सन्निधानी—तिचा लाभ अत्यंत दुर्लभ मानला जातो.

Verse 30

समुद्रेण समेता तु यत्र सा पूर्ववाहिनी । यत्रर्षितोया लभ्येत तत्र किं मृग्यते परम्

जिथे ती समुद्राशी मिळून पूर्ववाहिनी होते आणि जिथे ‘ऋषितोया’ प्राप्त होते—तिथे त्यापेक्षा परं काय शोधायचं?

Verse 31

मनुष्यास्ते सदा धन्यास्तत्तोयं तु पिबंति ये । अस्थीनि यत्र लीयंते षण्मासाभ्यन्तरेण तु

जे मनुष्य ते पवित्र जल पितात, ते सदैव धन्य होत; कारण असे ऐकिवात आहे की तेथे अस्थीही सहा महिन्यांच्या आत विरघळून लीन होतात.

Verse 32

प्रातःकाले वहेद्गंगा सायं च यमुना तथा

प्रातःकाळी ती गंगारूपाने वाहते आणि सायंकाळी त्याचप्रमाणे यमुनारूपाने प्रवाहित होते।

Verse 33

नदीसहस्रसंयुक्ता मध्याह्ने तु सरस्वती । अपराह्णे वहेद्रेवा सायाह्ने सूर्यपुत्रिका

मध्याह्नी ती सहस्र नद्यांनी संयुक्त अशी सरस्वती होते; अपराह्नी रेवा-रूपाने वाहते; आणि सायाह्नी सूर्यपुत्रिका होते।

Verse 34

एवं जानन्नरो यस्तु तत्र स्नान विचक्षणः । आचरेद्विधिना श्राद्धं स तस्याः फलभाग्भवेत्

हे जाणून जो विवेकी पुरुष तेथे स्नान करतो आणि विधिपूर्वक श्राद्ध आचरतो, तो तिच्या पूर्ण फलाचा भागीदार होतो।

Verse 35

एवं संक्षेपतः प्रोक्तमृषितोयामहोदयम् । सर्वपापहरं नृणां सर्वकामफलप्रदम्

अशा रीतीने संक्षेपाने महोदयातील ऋषितोयाचे माहात्म्य सांगितले—ते मनुष्यांची सर्व पापे हरते आणि सर्व धर्म्य कामनांचे फल देते।

Verse 85

तेषां निवसतां तत्र बहुकालो गतः प्रिये । पुत्रपौत्रैः प्रवृद्धास्ते दारुकं व्याप्य संस्थिताः

प्रिये, तेथे राहता राहता त्यांचा बराच काळ निघून गेला. ते पुत्र-पौत्रांनी समृद्ध झाले आणि दारुकात सर्वत्र पसरून तेथेच स्थिरावले.

Verse 297

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य ऋषितोयामाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तनवत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एक्याऐंशी सहस्र श्लोकांच्या संहितेतील सप्तम प्रभासखंडाच्या प्रथम ‘प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य’ मध्ये ‘ऋषितोया-माहात्म्यवर्णन’ नामक दोनशे सत्त्याण्णवावा अध्याय समाप्त झाला।