Adhyaya 3

Verse 1

ऋषय ऊचुः । कथितो भवता सर्गः प्रतिसर्गस्तथैव च । वंशानुवंशचरितं पुराणानामनुक्रमः

ऋषी म्हणाले—आपण सर्ग व प्रतिसर्ग, तसेच वंश-उपवंशांचे चरित्र आणि पुराणांचा अनुक्रमही सांगितला आहे।

Verse 2

मन्वन्तरप्रमाणं च ब्रह्मांडस्य च विस्तरः । ज्योतिश्चक्रस्वरूपं च यथावदनुवर्णितम् । श्रोतुमिच्छामहे त्वत्तः सांप्रतं तीर्थविस्तरम्

आपण मन्वंतरांचे प्रमाण, ब्रह्मांडाचा विस्तार आणि ज्योतिश्चक्राचे स्वरूप यथायोग्य वर्णिले आहे. आता आम्हांस आपल्याकडून तीर्थांचा सविस्तर वृत्तांत ऐकावयाचा आहे।

Verse 3

पृथिव्यां यानि तीर्थानि पापघ्नानि शुभानि च । तानि सूतज कार्त्स्न्येन यथावद्वक्तुमर्हसि

हे सूतपुत्रा! पृथ्वीवरील जी जी पापहारी व शुभप्रद तीर्थे आहेत, ती तू यथाविधी क्रमाने सर्वस्वरूपे सांगण्यास योग्य आहेस।

Verse 4

सूत उवाच । इदं पृष्टं पुरा देव्या कैलासशिखरोत्तमे । नानाधातुविचित्रांगे नानारत्नसमन्विते

सूत म्हणाला—हा प्रश्न पूर्वी देवीने कैलासाच्या परम श्रेष्ठ शिखरावर विचारला होता; ते शिखर नानाविध धातूंनी विचित्र आणि नानारत्नांनी समन्वित होते।

Verse 5

नानाद्रुमलताकीर्णे नानापुष्पोपशोभिते । यक्षविद्याधराकीर्णे ह्यप्सरोगणसेविते

ते स्थान नानाविध वृक्ष व लतांनी भरलेले, नानापुष्पांनी शोभलेले, यक्ष व विद्याधरांनी व्यापलेले आणि अप्सरागणांनी सेवित होते।

Verse 6

तत्र ब्रहमा च विष्णुश्च स्कन्दनन्दिगणेश्वराः । चंद्रादित्यौ ग्रहैः सार्धं नक्षत्रध्रुवमण्डलम्

तेथे ब्रह्मा व विष्णु, तसेच स्कंद, नंदी आणि गणेश्वर होते; चंद्र-सूर्य ग्रहांसह, नक्षत्रमंडल व ध्रुवही उपस्थित होते।

Verse 7

वायुश्च वरुणश्चैव कुबेरो धनदस्तथा । ईशानश्चाग्निरिंद्रश्च यमो निरृतिरेव च

तेथे वायु व वरुण, तसेच धनद कुबेरही होते; आणि ईशान, अग्नि, इंद्र, यम व निरृतिही उपस्थित होते।

Verse 8

सरितः सागराः सर्वे पर्वता उरगास्तथा । ब्राह्म्याद्या मातरश्चैव ऋषयश्च तपोधनाः

तेथे सर्व नद्या व सर्व सागर, तसेच पर्वत व नागही उपस्थित होते; ब्राह्मी आदी मातृदेवता आणि तपोधन ऋषिमुनीही तेथे होते।

Verse 10

मूर्तिमंति च तीर्थानि क्षेत्राण्यायतनानि च । दानवासुरदैत्याश्च पिशाचा भूतराक्षसाः

आणि तीर्थे स्वतः मूर्तिमंत होऊन प्रकट झाली; क्षेत्रे व आयतने (देवालय)ही; तसेच दानव, असुर, दैत्य, पिशाच, भूत व राक्षसही तेथे होते।

Verse 11

तत्र सिंहासनं दिव्यं शतयोजनविस्तृतम्

तेथे एक दिव्य सिंहासन उभे होते, जे शंभर योजनांपर्यंत विस्तीर्ण होते।

Verse 12

लक्षायुतसहस्रैश्च रुद्रकोटिभिरावृतम् । तन्मध्ये सर्वतोभद्रं सिंहद्वारैः सुतोरणैः

ते लाखो-हजारो जनांनी व रुद्रांच्या कोटींनी वेढलेले होते; आणि त्याच्या मध्यभागी सर्वतोभद्र असा शुभ मंडप होता, सिंहद्वारे व सुंदर तोरणांनी युक्त।

Verse 13

स्वच्छमौक्तिकसंकाशं प्राकारशिखरावृतम् । नन्दीश्वरमहाकालद्वारपालगणैर्वृतम्

ते स्वच्छ मोत्यांसारखे उजळत होते, प्राकार व उंच शिखरांनी वेढलेले; आणि नंदीश्वर व महाकाल आदी द्वारपालगणांनी रक्षित होते।

Verse 14

किंकिणीजालमुखरैः सत्यताकैरलंकृतम् । वितानच्छत्रखंडैश्च मुक्तादामप्रलंबितैः

ते झंकारणाऱ्या किंकिणीजाळांनी व तेजस्वी अलंकारांनी अलंकृत होते; तसेच विताने व छत्रखंड यांवरून लोंबणाऱ्या मोत्यांच्या माळांनी ते अधिक शोभून दिसत होते।

Verse 15

घंटाचामरशोभाढयैर्दर्पणैश्चोपशोभितम् । कलशैर्द्वारविन्यस्तरत्नपल्लवसंयुतैः

घंटा व चामरांच्या शोभेने युक्त तेजस्वी आरशांनी ते अधिकच शोभून दिसत होते; तसेच द्वाराशी ठेवलेल्या मंगलकलशांनी, रत्नजडित पल्लव व कोवळ्या अंकुरांनी सजविलेल्या, ते अलंकृत होते।

Verse 16

चित्रितं चित्रशास्त्रज्ञै रत्नचूर्णैः समु्ज्वलैः । स्वस्तिकैः पत्रवल्याद्यैर्लिंगोद्भवलतादिभिः

चित्रशास्त्रज्ञांनी ते कलात्मक रीतीने रंगविले होते; उज्ज्वल रत्नचूर्णांनी ते झळकत होते; स्वस्तिक, पत्रवल्ली इत्यादी आणि लिंगोद्भव-लता आदी शुभचिन्हांनी ते अंकित होते।

Verse 17

शतसिंहासनाकीर्णं वेदिकाभिश्च शोभितम् । आसीनै रुद्रवृन्दैश्च रुद्रकन्याकदम्बकैः

ते शेकडो सिंहासनांनी भरलेले व वेदिकांनी शोभलेले होते; तसेच आसनस्थ रुद्रगणांनी आणि रुद्रकन्यांच्या कदंबांनी ते गजबजलेले होते।

Verse 18

लक्षपत्रदलाढ्यैश्च श्वेतपद्मैश्च भूषितम् । अप्सरोभिः समाकीर्णं पुष्पप्रकरविस्तृतम्

ते असंख्य पाने व दलांनी समृद्ध आणि शुभ्र कमळांनी भूषित होते; अप्सरांनी ते गजबजलेले होते व विविध पुष्पसमूहांनी सर्वत्र पसरलेले होते।

Verse 19

धूपितं धूपवर्त्तीभिः कुंकुमोदकसेचितम् । वंशवीणामृदंगैश्च गोमुखैर्मुखवादनैः

ते धूपवर्त्यांनी सुगंधित केलेले व कुंकुममिश्रित सुगंधी जलाने शिंपडलेले होते; आणि वंशी, वीणा, मृदंग, गोमुख-शृंग व अन्य मुखवाद्यांच्या निनादाने दुमदुमत होते।

Verse 20

शंखभेरीनिनादेन दुन्दुभिध्वनितेन च । गर्जद्भिर्गणवृन्दैश्च मेघस्वनितनिस्वनैः

शंख-भेरीच्या निनादाने, दुन्दुभीच्या गभीर ध्वनीने, आणि गर्जणाऱ्या गणवृंदांनी—मेघगर्जनेसारखा नाद सर्वत्र पसरला।

Verse 21

गणानां स्तोत्रशब्देन सामवेदरवेण च । प्रेक्षणीयैर्महानादैर्गेयहुङ्कारशोभितम्

गणांच्या स्तोत्रध्वनीने व सामवेदाच्या गानरवाने ते शोभून दिसत होते; अद्भुत महानादांनी आणि गीतातील मधुर हुंकारांनी ते अलंकृत झाले होते।

Verse 22

वृषनर्दितशब्देन गजवाजिरवेण च । कांचीनूपुरशब्देन समाकीर्णदिगंतरम्

वृषभांच्या गर्जनध्वनीने, हत्ती-घोड्यांच्या रवानें, आणि कांची-नूपुरांच्या झंकाराने—दिशांचे अंतराळ नादाने भरून गेले होते।

Verse 23

सर्वसंपत्करं श्रीमच्छंकरस्यैव मंदिरम् । वंश वीणामृदंगैश्च नादितं तत्र तत्र ह । ऋग्वेदो मूर्तिमांश्चैव शक्रनीलसमद्युतिः

श्रीशंकरांचे ते श्रीमंदिर, जे सर्व संपत्ती देणारे आहे, तिथे तिथे वंशी, वीणा व मृदंगांच्या नादाने दुमदुमत होते। आणि ऋग्वेद स्वतः मूर्तिमान होऊन, इंद्रनीलमण्यासारख्या गडद निळ्या तेजाने उजळून दिसत होता।

Verse 24

दिव्यगन्धानुलिप्तांगो दिव्याभरणभूषितः । संस्थितः पूर्वतस्तस्य दीप्यमानः स्वतेजसा

दिव्य सुगंधांनी अनुलिप्त अंगांचा व दिव्य आभरणांनी भूषित असा तो, त्या धामाच्या पूर्वेस उभा राहून आपल्या स्वतेजाने तेजस्वीपणे प्रकाशत होता।

Verse 25

उत्तरेण यजुर्वेदः शुद्धस्फटिकसन्निभः । दिव्यकुण्डलधारी च महाकायो महाभुजः

उत्तर दिशेस यजुर्वेद स्थित होता—शुद्ध स्फटिकासारखा उज्ज्वल; दिव्य कुंडले धारण करणारा, महाकाय व महाबाहू।

Verse 26

स्थितः पश्चिम दिग्भागे सामवेदः सनातनः । रक्तांबरधरः श्रीमान्पप्ररागसमप्रभः

पश्चिम दिशाभागी सनातन सामवेद स्थित होता—श्रीमान, रक्तांबरधारी आणि पद्मरागमण्यासारख्या प्रभेने उजळणारा।

Verse 27

स्रग्दामधारी चित्रश्च गीतभूषणभूषितः । अथवांऽजनवच्छयामः स्थितो दक्षिणतस्तथा

तो स्रग्दामधारी, विचित्र रीतीने सुसज्ज, पवित्र गीतांच्या भूषणांनी अलंकृत; आणि अंजनासारखा श्याम, दक्षिणेसही स्थित होता।

Verse 28

पिंगाक्षो लोहितग्रीवो हरिकेशो महातनुः । इतिहासषडंगानि पुराणान्यखिलानि च

पिंगल नेत्रांचा, लोहित ग्रीवेचा, सुवर्ण केशांचा, महातनु—तेथे इतिहास, वेदांची षडंगे आणि सर्व पुराणेही उपस्थित होती।

Verse 29

वेदोपनिषदश्छन्दो मीमांसारण्यकं तथा । स्वाहाकारवषट्कारौ रहस्यानि तथैव च

तेथे वेदांच्या उपनिषदा, वैदिक छंद, मीमांसा व आरण्यकही होते; तसेच ‘स्वाहा’ व ‘वषट्’ हे उच्चार आणि गूढ रहस्यविद्याही होत्या।

Verse 30

एतैः समन्वितैश्चैव तत्र ब्रह्मा स्वयं स्थितः । शक्तिरूपधरैर्मन्त्रैर्योगैश्वर्यसमन्वितैः

या सर्वांनी समन्वित होऊन तेथे स्वयं ब्रह्मदेव विराजमान होते—शक्तिरूप धारण करणाऱ्या मंत्रांसह, आणि योगऐश्वर्याच्या सिद्धींनी संपन्न।

Verse 31

सहस्रपत्रकमलैरंकितैः सुरपूजितैः । पूजितैर्गणरुद्रैश्च ब्रह्मविष्विंद्रवंदितैः

सहस्रदल कमळांनी अंकित, देवांनी पूजित; गण व रुद्रांनीही पूजित, आणि ब्रह्मा-विष्णु-इंद्रांनी वंदित।

Verse 32

चामराक्षेपव्यजनैर्वीजितैश्च समन्ततः । शोभितश्च सदा श्रीमांश्चंद्रकोटिसमप्रभः

चहूबाजूंनी चामर व व्यजनांच्या झुळकींनी वीजित, सदा शोभायमान व श्रीमंत—कोटी चंद्रांसमान प्रभायुक्त।

Verse 33

ज्ञानामृतसुतृप्तात्मा योगैश्वर्यप्रसादकः । योगींद्रमानसांभोज राजहंसो द्विजोत्तमः

ज्ञानामृताने तृप्त आत्मा, योगऐश्वर्याचा प्रसाद देणारा; योगींद्रांच्या कमलहृदयावर राजहंसासमान—द्विजोत्तम।

Verse 34

अज्ञानतिमिरध्वंसी षट्त्रिंशत्तत्त्वभूषणः । सर्वसौख्यप्रदाता च तत्रास्ते चंद्रशेखरः

तेथे चंद्रशेखर विराजमान आहेत—अज्ञानरूपी तमाचा नाश करणारे, छत्तीस तत्त्वांनी भूषित, आणि सर्व सुख देणारे।

Verse 35

तस्योत्संगगता देवी तप्तकांचनसप्रभा । पूजितो योगिनीवृन्दैः साधकैः सुरकिन्नरैः

तप्त सुवर्णासारखी प्रभा असलेली देवी त्यांच्या उत्संगात विराजमान होती; आणि ते योगिनीवृंद, सिद्ध साधक तसेच देव व किन्नरांनी पूजिले जात होते।

Verse 36

सर्वलक्षणसंपूर्णा सर्वाभरणभूषिता । योगसिद्धिप्रदा नित्यं मोक्षाभ्युदयदायिनीम्

ती सर्व शुभलक्षणांनी परिपूर्ण, सर्व आभरणांनी अलंकृत—नित्य योगसिद्धी देणारी, तसेच मोक्ष व मंगलमय अभ्युदय प्रदान करणारी होती।

Verse 37

सौभाग्यकदलीकन्दमूलबीजं च पार्वती । देवस्य मुखमालोक्य विस्मिता चारुलोचना

सौभाग्यरूपी केळीच्या कंद-मूळ-बीजस्वरूपा पार्वतीने देवाचे मुख पाहिले; तेव्हा ती चारुलोचना देवी विस्मित झाली।

Verse 38

आनंदभावं संज्ञाय आनन्दास्राविलेक्षणम् । उवाच देवी मधुरं कृतांजलिपुटा सती

त्यांचा आनंदभाव ओळखून, आनंदाश्रूंनी भरलेले नेत्र पाहून, हात जोडून उभी असलेली सती देवी मधुर वचन बोलली।

Verse 39

देव्युवाच । जन्मकोटिसहस्राणि जन्मकोटिशतानि च । शोधितस्त्वं जगन्नाथ मया प्राणनचिंतया

देवी म्हणाली—हजारो कोटी जन्मांत आणि शेकडो कोटी जन्मांतही, हे जगन्नाथ! प्राणचिंतनाच्या ध्यानाने मी तुला शोधीत आले आहे।

Verse 40

अर्द्धांग संस्थया वापि त्वद्वक्त्रध्यानकाम्यया । तथापि ते जगन्नाथ नांतो लब्ध्वो महेश्वर

जरी मी तुझ्या अर्धांग म्हणून वसते आणि तुझ्या मुखाचे ध्यान करण्याची इच्छा धरते, तरीही हे जगन्नाथ, हे महेश्वर! तुझा अंत मला लाभला नाही।

Verse 41

अनन्तरूपिणे तुभ्यं देवदेव नमोऽस्तु ते । नमो वेदरहस्याय नमो वेदैः स्तुताय च

अनंत रूपधारी देवाधिदेवा! तुला नमस्कार. वेदांच्या रहस्यतत्त्वाला नमस्कार; आणि वेदांनी स्तुत झालेल्या परमेश्वराला नमस्कार।

Verse 42

श्मशानरतिनित्याय नमो गगनचारिणे । ज्येष्ठसामरहस्याय शतरुद्रप्रियाय च

श्मशानात नित्य रमण करणाऱ्यास नमस्कार; गगनचारीस नमस्कार. ज्येष्ठ-सामाच्या रहस्यास नमस्कार; आणि शतरुद्रीयास प्रिय असणाऱ्यास नमस्कार।

Verse 43

नमो वृषकृतांकाय यजुर्वेदधराय च । ब्रह्मांडकोटिसंलग्नमालिने गगनात्मने

वृषभचिन्हांकितास नमस्कार; आणि यजुर्वेद धारण करणाऱ्यास नमस्कार. कोट्यवधी ब्रह्मांडांची माळ धारण करणाऱ्यास नमस्कार; आणि गगनस्वरूप आत्म्यास नमस्कार।

Verse 44

मणिचित्रितकन्दाय नमः सर्वार्थसिद्धये । नमो वेदस्वरूपाय द्विज सिद्धिप्रियाय च

मणिरत्नांनी विचित्र रीतीने अलंकृत निधि-स्वरूप प्रभूस नमस्कार; सर्वार्थसिद्धी देणाऱ्यास नमस्कार। वेदस्वरूपास नमस्कार, आणि द्विजांच्या सिद्धींमध्ये प्रिय असणाऱ्यासही नमस्कार।

Verse 45

पुंस्त्रीविकाररूपाय नमश्चंद्रार्द्धधारिणे । नमोग्नये सहोमाय आदित्यवरुणाय च

पुं-स्त्रीच्या विकाररूपांनी प्रकट होणाऱ्यास नमस्कार, आणि अर्धचंद्र धारण करणाऱ्यास नमस्कार। होमसहित अग्निरूपास नमस्कार; तसेच आदित्य व वरुणरूपासही नमस्कार।

Verse 46

पृथिव्यै चांतरिक्षाय वायवे दीक्षिताय च । संयोगाय वियोगाय धात्रे कर्त्रेऽपहारिणे

पृथ्वीरूपास नमस्कार आणि अंतरिक्षरूपास नमस्कार; वायुरूपास नमस्कार, तसेच दीक्षित प्रभूस नमस्कार। संयोग-वियोगरूपास नमस्कार; धाता, कर्ता आणि अपहारिण (संहारक) यांस नमस्कार।

Verse 47

प्रदीप्तशूलहस्ताय ब्रह्मदण्डधराय च । नमः पतीनां पतये महतां पतये नमः

प्रदीप्त शूल धारण करणाऱ्यास नमस्कार, आणि ब्रह्मदंड धारण करणाऱ्यास नमस्कार। पतीनां पति—सर्व अधिपतींच्या अधिपतीस नमस्कार; महतां पति—महात्म्यांच्या स्वामीस नमस्कार।

Verse 48

नमः कालाग्निरुद्राय सप्तलोकनिवासिने । त्वं गतिः सर्वभूतानां भूतानां पतये नमः

कालाग्निरुद्र, सप्तलोकनिवासी प्रभूस नमस्कार। आपणच सर्व भूतांची परम गती आहात; भूतांचे पती यांस नमस्कार।

Verse 49

नमस्ते भगवन्रुद्र नमस्ते भगवञ्छिव । नमस्ते परतः श्रेष्ठ नमस्ते परतः पर

हे भगवन् रुद्र, तुला नमस्कार; हे भगवन् शिव, तुला नमस्कार। हे परात्पर श्रेष्ठ, तुला नमस्कार; हे परात्पर, तुला नमस्कार।

Verse 50

जिह्वाचापल्यभावेन खेदितोऽसि मया प्रभो । तत्क्षन्तव्यं महेशान ज्ञानदिव्य नमोऽस्तु ते

हे प्रभो, जिभेच्या चंचलतेमुळे मी तुला खेद दिला आहे। हे महेशान, ते क्षमा कर; दिव्य ज्ञानस्वरूप तुला नमस्कार असो।

Verse 51

ईश्वर उवाच । ममोत्संगस्थिता देवि किं त्वं सास्राविलेक्षणा । अद्यापि किमपूर्णं ते तत्सर्वं करवाण्यहम्

ईश्वर म्हणाले—हे देवि, माझ्या मांडीवर बसून तुझे डोळे अश्रूंनी का भरले आहेत? आजही तुझे काय अपूर्ण आहे? ते सर्व मी पूर्ण करीन।

Verse 52

वरं ब्रवीहि भद्रं ते स्तवेनानेन सुव्रते । ददामि ते न संदेहः शोकं त्यज महेश्वरि

हे सुव्रते, वर माग—तुझे कल्याण असो। या स्तोत्रामुळे मी तुला निःसंशय वर देतो; हे महेश्वरी, शोक सोड।

Verse 53

निष्कले सकले देवि स्थूले सूक्ष्मे चराचरे । न तत्पश्यामि देवेशि यत्त्वया रहितं भवेत्

हे देवि, निष्कल असो वा सकल, स्थूल असो वा सूक्ष्म, चर असो वा अचर—हे देवेशि, तुझ्याविना असे काहीही मी पाहत नाही।

Verse 54

अहं ते हृदये गौरि त्वं च मे हृदि संस्थिता । अहं भ्राता च पुत्रश्च बंधुर्भर्ता तथैव च

हे गौरी! मी तुझ्या हृदयात आहे आणि तू माझ्या हृदयात प्रतिष्ठित आहेस। मी तुझा भाऊही आहे व पुत्रही, बंधू आणि पतीही आहे।

Verse 55

त्वं तु मे भगिनी भार्या दुहिता बांधवी स्नुषा । अहं यज्ञपतिर्यज्वा त्वं च श्रद्धा सदक्षिणा

तू मला भगिनी, भार्या, दुहिता, बांधवी आणि स्नुषा अशी आहेस। मी यज्ञपति व यजमान आहे; आणि तू त्या यज्ञाची श्रद्धा व शुभ दक्षिणा आहेस।

Verse 56

ओंकारोऽहं वषट्कारः सामाहमृग्यजुस्तथा । अहमग्निश्च होता च यजमानस्तथैव च

मी ओंकार आहे, मी वषट्कार आहे; मी साम आहे तसेच ऋक् व यजुःही आहे. मी अग्नी, होता आणि यजमानही आहे.

Verse 57

अध्वर्युरहमुद्गाता ब्रह्माहं ब्रह्मवित्तथा । त्वं तु देव्यरणी चैव पत्नी तु परिकीर्त्यसे

मी अध्वर्यु आहे, मी उद्गाता आहे; मी ब्रह्मा आणि ब्रह्मवित् देखील आहे. पण हे देवी! तू अरणी आहेस आणि यज्ञाची पत्नी—दीक्षित सहधर्मिणी—म्हणून कीर्तिली जाते.

Verse 58

स्वाहा स्वधा च सुश्रोणि त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । अहमिष्टो महायज्ञः पूर्वो यज्ञस्त्वमुच्यसे

हे सुश्रोणि! तू स्वाहा आणि स्वधा आहेस; तुझ्यात सर्व काही प्रतिष्ठित आहे. मी इष्टि आणि महायज्ञ आहे; आणि तू आद्य यज्ञ म्हणून उच्‍चारली जाते.

Verse 59

पुरुषोऽहं वरारोहे प्रकृतिस्त्वं निगद्यसे । अहं विष्णुर्महावीर्यस्त्वं लक्ष्मीर्लोकभाविनी

हे वरारोहे! मी पुरुष आहे आणि तू प्रकृती म्हणून सांगितली जाते. मी महावीर्य विष्णू आहे, आणि तू लोकांना समृद्ध करणारी लक्ष्मी आहेस.

Verse 60

अहमिन्द्रो महातेजाः प्राची त्वं परमेश्वरी । प्रजापतीनां रूपेण सर्वमाहं व्यवस्थितः

मी महातेजस्वी इंद्र आहे; हे परमेश्वरी, तू प्राची—पूर्व दिशा आहेस. प्रजापतींच्या रूपाने मी सर्वत्र स्थापित आहे.

Verse 61

तेषां या नायिकास्तास्त्वं रूपैस्तैस्तैरवस्थिता । दिवसोऽहं महादेवि रजनी त्वं निगद्यसे

त्यांच्यात ज्या ज्या नायिका/अधिष्ठात्री शक्ती आहेत, तूच त्या त्या रूपांनी स्थित आहेस. हे महादेवी, मी दिवस आहे आणि तू रजनी म्हणून सांगितली जातेस.

Verse 62

निमेषोऽहं मुहूर्तश्च त्वं कला सिद्धिरेव च । अहं तेजोऽधिकः सूर्यस्त्वं तु संध्या प्रकीर्त्त्यसे

मी निमेष आणि मुहूर्त आहे; तू कला आणि सिद्धीही आहेस. मी तेजाने श्रेष्ठ सूर्य आहे; आणि तू संध्या म्हणून प्रसिद्ध आहेस.

Verse 63

अहं बीजधरः श्रेष्ठस्त्वं तु क्षेत्रं वरानने । अहं वनस्पतिः प्लक्षस्त्वं वनस्पतिरुच्यसे

मी श्रेष्ठ बीजधारक आहे; हे वरानने, तू क्षेत्र—भूमी आहेस. मी वनस्पती प्लक्ष वृक्ष आहे; आणि तूही वनस्पती म्हणून उच्य आहेस.

Verse 64

शेषरूपधरो नित्ये फणामणिविभूषितः । रेवती त्वं विशालाक्षि मदविभ्रमलोचना

मी नित्य शेषरूप धारण करणारा, फणांवरील मणिरत्नांनी विभूषित आहे. हे विशालाक्षी, मदमय-चपळ नजरेची, तू रेवती आहेस.

Verse 65

मोक्षोऽहं सर्वदुःखानां त्वं तु देवि परा गतिः । अपां पतिरहं भद्रे त्वं तु देवि सरिद्वरा

मी सर्व दुःखांपासून मोक्ष आहे; पण हे देवि, तू परम गती व अंतिम आश्रय आहेस. हे भद्रे, मी जलांचा अधिपती; पण हे देवि, तू श्रेष्ठ नदी आहेस.

Verse 66

वडवाग्निरहं भद्रे त्वं तु दीप्तिः प्रकीर्तिता । प्रजापतिरहं कर्त्ता त्वं प्रजा प्रकृतिस्तथा

हे भद्रे, मी वडवाग्नी आहे; पण तू त्याची दीप्ती म्हणून कीर्तिली आहेस. मी प्रजापती—कर्ता; आणि तू प्रजा, तसेच त्यांची प्रकृतीही आहेस.

Verse 67

नागानामधिपश्चाहं पातालतलवासिनाम् । त्वं नागी नागराजोऽहं सहस्रफणभूषितः

मी पाताळतलात वसणाऱ्या नागांचा अधिपती आहे. तू नागी आहेस; मी सहस्र फणांनी विभूषित नागराज आहे.

Verse 68

निशाकरवरश्चाहं श्रेष्ठा त्वं रजनीकरी । कामोऽहं कामदो देवि त्वं रतिः स्मृतिरेव च

मी निशाकरांमध्ये श्रेष्ठ आहे; तू रजनीकरीमध्ये श्रेष्ठ आहेस. मी काम—कामना देणारा; आणि हे देवि, तू रती तसेच स्मृतीही आहेस.

Verse 69

दुर्वासाश्चाप्यहं भद्रे त्वं क्षमा समचारिणी । लोभमोहतपश्चाहं त्वं तृष्णा तामसी स्मृता

हे भद्रे! मीही दुर्वासा आहे; आणि तू सम्यक् आचरण करणारी क्षमा आहेस. मी लोभ, मोह व तपही आहे; आणि तू तामसी शक्तिरूप तृष्णा म्हणून स्मरली जाते.

Verse 70

ककुद्मान्वृषभश्चाहं योगमाता तपस्विनी । वायुरप्यहमव्यक्तस्त्वं गतिर्मनसूदनी

मी ककुद्मान् वृषभही आहे; आणि तू योगमाता, तपस्विनी आहेस. मी अव्यक्त वायूही आहे; हे मनसूदनी, तू त्याची गति आहेस.

Verse 71

अहं मोचयिता लोभे निर्ममा त्वं यशस्विनि । नयोऽहं सर्वकार्येषु नीतिस्त्वं कमलेक्षणा

हे यशस्विनी! मी लोभातून मुक्त करणारा आहे; आणि तू निर्ममा आहेस. मी सर्व कार्यांत नय (विवेक) आहे; आणि हे कमलेक्षणे, तू नीति व धर्मव्यवस्था आहेस.

Verse 72

अहमन्नं च भोक्ता च ओषधी त्वं निगद्यसे । अहमग्निश्च धूमश्च त्वमूष्मा ज्वालमेव च

मी अन्नही आहे आणि भोक्ताही; आणि तू ओषधी म्हणून सांगितली जाते. मी अग्नी व धूरही आहे; आणि तू ऊष्मा तसेच ज्वालाच आहेस.

Verse 73

अहं संवर्त्तको मेघस्त्वं च धारा ह्यनेकशः । अहं मुनीनां रूपेण त्वं तत्पत्नी प्रकीर्तिता

मी संवर्त्तक मेघ आहे; आणि तू अनेक प्रकारच्या धारारूप वर्षा आहेस. मी मुनींच्या रूपानेही आहे; आणि तू त्यांच्या पत्नी म्हणून प्रकीर्तित आहेस.

Verse 74

अहं संसारकर्त्ता वै त्वं तु सृष्टिर्वरानने । अहं शुक्रास्थिरोमाणि त्वं मज्जा बलमेव च

मीच खरोखर संसारकर्ता आहे; हे वरानने, तूच सृष्टीस्वरूप आहेस। मी शुक्र, अस्थी व रोम; तू मज्जा आणि बलस्वरूप आहेस।

Verse 75

पर्जन्योऽहं महाभागे त्वं वृष्टिः परमेश्वरि । अहं संवत्सरो देवि त्वमृतुः परिकीर्त्तिता

हे महाभागे, मी पर्जन्य (वर्षावाहक मेघ) आहे; हे परमेश्वरी, तू वृष्टी आहेस। हे देवि, मी संवत्सर; तू ऋतू म्हणून कीर्तिली आहेस।

Verse 76

अहं कृतयुगो देवि त्वं तु त्रेता निगद्यसे । युगोऽहं द्वापरः श्रीमांस्त्वं कलिः परमेश्वरि

हे देवि, मी कृतयुग आहे; तू त्रेता म्हणून निगद्य आहेस। मी श्रीमान् द्वापरयुग; हे परमेश्वरी, तू कलियुग आहेस।

Verse 77

आकाशश्चाप्यहं भद्रे पृथिवी त्वमिहोच्यसे । अहमदृश्यमूर्तिश्च दृश्यमूर्तिस्त्वमुच्यसे

हे भद्रे, मी आकाशही आहे; इथे तू पृथ्वी म्हणून उच्यसे। मी अदृश्य मूर्ती; तू दृश्य मूर्ती म्हणून उच्यसे।

Verse 78

वरदोऽहं वरारोहे मंत्रस्त्वमिति चोच्यसे । अहं द्रष्टा च श्रोता च त्वं दृश्या श्रुतिरेव च

हे वरारोहे, मी वरदाता आहे; तू मंत्र म्हणून उच्यसे। मी द्रष्टा व श्रोता; तू दृश्य आणि स्वयं श्रुती आहेस।

Verse 79

अहं वक्ता रमयिता त्वं वाच्या परमेश्वरि । अहं श्रोता च गाता च त्वं गीतिर्गेयमेव च

हे परमेश्वरी! मी वक्ता व रमविणारा आहे, आणि तूच वाच्य—वाणीचा विषय आहेस। मी श्रोता व गायक, आणि तूच गीती व गेय आहेस॥

Verse 80

अहं त्राता च गन्धश्च त्वं तु निघ्राणमेव च । अहं स्पर्शयिता कर्ता स्पर्श्यस्त्वं सृष्टमेव च

मी त्राता आणि सुगंधही आहे; आणि तूच घ्राण—सुगंध घेण्याची क्रिया आहेस। मी स्पर्श करणारा व कर्ता; तू स्पर्श्य आणि सृष्टीरूप जगत् आहेस॥

Verse 81

अहं सर्वमिदं भूतं त्वं तु देवि न संशयः । स्रष्टाऽहं तव देवेशि त्वं सृजस्यखिलं जगत्

हे देवी! हे सर्व भूतभाव मी आहे; आणि तूही निःसंशय तेच आहेस। हे देवेशी! मी तुझ्या संबंधाने स्रष्टा, आणि तूच अखिल जगत् सृजतेस॥

Verse 82

त्वया मया च देवेशि ओतप्रोतमिदं जगत् । एकधा दशधा चैव तथा शतसहस्रधा

हे देवेशी! तुझ्यामुळे आणि माझ्यामुळे हे जगत् ओतप्रोत विणलेले आहे। ते एकरूप, दहाप्रकारे, तसेच शत-सहस्र प्रकारेही प्रकटते॥

Verse 83

ऐश्वर्येण तु संयुक्तौ सर्वप्राणि व्यवस्थितौ । अहं त्वं च विशालाक्षि सततं संप्रतिष्ठितौ

ऐश्वर्याने संयुक्त होऊन आम्ही दोघे सर्व प्राण्यांत स्थित आहोत। हे विशालाक्षि! तू आणि मी सदैव दृढपणे प्रतिष्ठित आहोत॥

Verse 84

क्रीडामि क्रीडया देवि त्वया सार्द्धं वरानने । त्वं धृतिर्धारिणी लक्ष्मीः कांता मत्प्रकृतिर्ध्रुवम्

हे देवी, हे वरानने! मी तुझ्यासह क्रीडारूपाने क्रीडा करतो. तू धृति आहेस, धारणशक्ती आहेस, लक्ष्मी आहेस, माझी कान्ता आहेस—निश्चयच माझी ध्रुवा प्रकृती आहेस.

Verse 85

रतिः स्मृतिः कामचारी मम चांगनिवासिनी । देवि किं बहुनोक्तेन प्राणेभ्योऽपि गरीयसी

रति, स्मृती आणि कामचारी माझ्याच गृहात वास करतात. हे देवी, अधिक काय सांगू—तू माझ्या प्राणांपेक्षाही अधिक प्रिय आहेस.

Verse 86

वरं वरय देवशि यत्किंचिन्मनसि स्थितम् । तत्ते ददामि तुष्टोऽहं यद्यपि स्यात्सुदुर्ल्लभम्

हे देवेशी! मनात जे काही आहे ते वर माग. मी प्रसन्न होऊन ते तुला देतो, जरी ते अतिदुर्लभ असले तरीही.

Verse 87

देव्युवाच । धन्याहं कृतपुण्याहं तपः सुचरितं मया । यत्त्वयाऽहं जगन्नाथ हर्षदृष्ट्याऽवलोकिता

देवी म्हणाली: मी धन्य आहे, मी पुण्यवान झाले आहे; माझे तप सुचरित झाले—हे जगन्नाथ, कारण तू मला हर्षदृष्टीने पाहिले आहेस.

Verse 88

यदि तुष्टोऽसि मे देव वरं दातुं ममेच्छसि । तन्मे कथय देवेश सांप्रतं तीर्थविस्तरम्

हे देव! तू माझ्यावर प्रसन्न असशील आणि मला वर द्यावयास इच्छित असशील, तर हे देवेश, आत्ताच मला तीर्थांचा संपूर्ण विस्तार सांग.

Verse 89

पृथिव्यां यानि तीर्थानि पापघ्नानि शिवानि च । तानि देवेश कार्त्स्न्येन यथावद्वक्तुमर्हसि

हे देवेश! पृथ्वीवर जी जी तीर्थे आहेत—पापांचा नाश करणारी व मंगलदायक—त्यांचे सर्वस्व यथार्थ वर्णन आपण मला करणे योग्य आहे।

Verse 90

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । सर्वपापहरं नृणां पुण्यं देवर्षिसत्कृतम्

ईश्वर म्हणाले—हे देवि, ऐक; मी तीर्थांचे उत्तम माहात्म्य सांगतो—जे मनुष्यांचे सर्व पाप हरते, पुण्यस्वरूप आहे आणि देव-ऋषींनी सत्कृत केलेले आहे।

Verse 91

तीर्थानां दर्शनं श्रेष्ठं स्नानं चैव सुरेश्वरि । श्रवणं च प्रशंसंति सदैव ऋषिसत्तमाः

हे सुरेश्वरि! तीर्थांमध्ये त्यांचे दर्शन श्रेष्ठ आहे, तसेच तेथे स्नानही; आणि त्यांच्या माहात्म्याचे श्रवणही—हे ऋषिश्रेष्ठ सदैव प्रशंसित करतात।

Verse 92

पृथिव्यां नैमिषं तीर्थमंतरिक्षे च पुष्करम् । केदारं च प्रयागं च विपाशा चोर्मिला तथा

पृथ्वीवर नैमिष तीर्थ आहे आणि अंतरिक्षप्रदेशात पुष्कर; तसेच केदार, प्रयाग, आणि त्याचप्रमाणे विपाशा व उर्मिला (ही) आहेत।

Verse 93

कर्णवेणा महादेवी चंद्रभागा सरस्वती । गंगासागरसंभेदस्तथा वाराणसी शुभा

कर्णवेणा, महादेवी, चंद्रभागा व सरस्वती; तसेच गंगेचा सागराशी पावन संगम, आणि शुभ वाराणसी (ही आहे)।

Verse 94

अर्घतीर्थं समाख्यातं गंगाद्वारं तथैव च । हिमस्थानं महातीर्थं तथा मायापुरी शुभा

प्रसिद्ध अर्घतीर्थ तसेच गंगाद्वार; हिमस्थान हे महातीर्थ आणि शुभ मायापुरीही (पावन) आहे.

Verse 95

शतभद्रा महाभागा सिन्धुश्चैव महा नदी । ऐरावती च कपिला शोणश्चैव महानदः

महाभागा शतभद्रा आणि महानदी सिंधु; तसेच ऐरावती, कपिला व महानद शोणही (प्रसिद्ध पवित्र नद्या).

Verse 96

पयोधिः कौशिकी तद्वत्तथा गोदावरी शुभा । देवखातं गया चैव तथा द्वारावती शुभा

समुद्र, कौशिकी तसेच शुभ गोदावरी; आणि देवखात, गया व शुभ द्वारावतीही (पवित्र तीर्थे).

Verse 97

प्रभासं च महातीर्थं सर्वपातकनाशनम्

प्रभास हे महातीर्थ आहे—ते सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे.

Verse 98

एवमादीनि तीर्थानि यानि संति महीतले । तानि दृष्ट्वा तु देवेशि पुनर्जन्म न विन्दते

हे देवेशी! पृथ्वीवर अशी जी तीर्थे आहेत, त्यांचे दर्शन केल्यास पुन्हा जन्म प्राप्त होत नाही.

Verse 99

तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च तीर्थानामिह भूतले । संजातानि पवित्राणि सर्वपापहराणि च

या भूमीवर तीर्थांची तीन कोटी व अर्धकोटी संख्या प्रकट झाली आहे; ती सर्व परम पवित्र असून सर्व पापांचे हरण करणारी आहेत।

Verse 100

गंतव्यानि महादेवि स्वधर्मस्य विवृद्धये । अशक्यानि शिवान्येवं गंतुं चैव सुरेश्वरि । मनसा तानि सर्वाणि गंतव्यानि समाहितैः

हे महादेवी, स्वधर्मवृद्धीसाठी त्या तीर्थांना जाणे योग्य आहे; पण हे सुरेश्वरी शिवे, सर्वत्र जाणे अशक्य आहे—म्हणून एकाग्र मनाने मनोमन सर्व तीर्थांचे गमन करावे।

Verse 101

।देव्युवाच । भगवन्प्राणिनः सर्वे सर्वोपद्रवसंकुलाः । अल्पायुषः सदा बद्धा व्यामोहैर्मंदिरोद्भवैः

देवी म्हणाली—हे भगवन्, सर्व प्राणी सर्व प्रकारच्या उपद्रवांनी व्याकुळ आहेत; अल्पायुषी असून सदा बंधनात राहतात आणि गृहजीवनातून उत्पन्न होणाऱ्या मोहभ्रमांनी भ्रमित होतात।

Verse 102

त्रेतायां द्वापरे चैव किं नु वै दारुणे कलौ । तस्मात्तेषां हितार्थाय तत्तीर्थं त्वं प्रकीर्तय । येन दृष्टेन सर्वेषां तीर्थानां लभ्यते फलम्

त्रेता व द्वापरातही असे असेल, तर दारुण कलियुगात काय होईल? म्हणून त्यांच्या हितासाठी असे ते तीर्थ तुम्ही प्रकीर्तित करा, ज्याच्या केवळ दर्शनाने सर्व तीर्थांचे फळ मिळते।

Verse 103

एवमुक्तस्तु पार्वत्या प्रहस्य परमेश्वरः । उवाच परया प्रीत्या वाचा मधुरया प्रभुः

पार्वतीने असे म्हटल्यावर परमेश्वर हसले; आणि प्रभूंनी अत्यंत प्रीतीने मधुर वाणीने उत्तर दिले।

Verse 104

ईश्वर उवाच । त्वमेव हि चराः प्राणाः सर्वस्य जगतोरणिः । त्वया विरहितो देवि मुहूर्तमपि नोत्सहे

ईश्वर म्हणाले—हे देवि! तूच सर्व जगाचे चल प्राण आहेस; तूच जगताच्या उत्पत्तीची अरणी आहेस. तुझ्याविना मी क्षणभरही सहन करू शकत नाही.

Verse 105

शिवस्य च तथा शक्तेरंतरं नास्ति पार्वति । न तदस्ति महादेवि यन्न जानासि शोभने

हे पार्वती! शिव आणि शक्ती यांच्यात कणभरही अंतर नाही. हे महादेवि, हे शोभने! असे काहीही नाही जे तुला माहीत नाही.

Verse 106

त्वया विनाऽहं न क्वास्मि न त्वं देवि मया विना । चंद्रचंद्रिकयोर्यद्वदग्नेरुष्णत्वमेव हि

तुझ्याविना मी कुठेच नाही, आणि माझ्याविना, हे देवि, तूही कुठेच नाहीस. जसे चंद्र आणि चांदणे अविभाज्य, तसेच अग्नी आणि उष्णता—तसेच आपण.

Verse 107

तव देवि ममापीह नास्ति चैवांतरं प्रिये । सर्वं चैव सुरेशानि यथावत्कथयाम्यहम्

हे देवि, हे प्रिये! इथे तुझ्यात आणि माझ्यात काहीही अंतर नाही. म्हणून, हे सुरेशानी, मी सर्व काही यथावत तुला सांगतो.

Verse 108

रहस्यानां रहस्यं तु गोपनीयं प्रयत्नतः । नास्तिकाय न दातव्यं न च पापरताय च

हे रहस्यांतीलही परम रहस्य आहे; ते प्रयत्नपूर्वक गुप्त ठेवावे. नास्तिकाला देऊ नये, आणि पापात रत असणाऱ्यालाही देऊ नये.

Verse 109

दातव्यं भक्ति युक्ताय स्वशिष्याय सुताय वा । पूर्वमेव मया ख्यातं सारात्सारतरं प्रिये

भक्तियुक्त व्यक्तीस—स्वशिष्याला किंवा पुत्रालाही—हे द्यावे. प्रिये, मी पूर्वीच सारातूनही परम सार सांगितले आहे.

Verse 110

तीर्थोपनिषदः ख्याता लिंगोपनिषदस्तथा । योगोपनिषदो देवि पूर्वं वै कथितास्तव

तीर्थ-उपनिषद प्रसिद्ध आहे, तसेच लिंग-उपनिषदही; आणि योग-उपनिषदेसुद्धा, हे देवी—ही सर्व मी तुला पूर्वीच सांगितली आहेत.

Verse 111

पार्वत्युवाच । लेशेनापि न सिद्ध्यंति कांक्षमाणाः परं पदम् । योनीर्भ्रमंतो दृश्यंते नरा नास्तिकवृत्तयः

पार्वती म्हणाली: परम पदाची इच्छा असूनही त्यांना किंचितही सिद्धी मिळत नाही. नास्तिक वृत्तीचे नर योनीयोनींमध्ये भटकताना दिसतात.

Verse 112

तीर्थव्रतानि सेवन्ते प्रत्ययो नैव जायते । मोहितं तु जगत्पूर्वं मिथ्याज्ञानेन शंकर

ते तीर्थव्रते करतात, तरीही खरा प्रत्यय उत्पन्न होत नाही. हे शंकर, पूर्वी जग मिथ्याज्ञानाने मोहित झाले होते.

Verse 113

किं ते फलं सुरश्रेष्ठ जगद्व्यामोहने कृते

हे सुरश्रेष्ठ, जगाला विमोहित केल्याने तुला काय फळ मिळते?

Verse 114

सारात्सारतरं नाथ तव प्राणप्रियं हि यत् । तन्मे कथय देवेश प्रियाहं यदि ते प्रभो

हे नाथा! सारातही सार जे, जे तुझ्या प्राणांना अत्यंत प्रिय आहे, ते मला सांग. हे देवेशा, हे प्रभो! मी तुला प्रिय असेन तर ते मला प्रकट कर.

Verse 115

इत्युक्तः स तया देव्या श्रीकंठः सुरनायकः । प्रहस्योवाच भगवान्गंभीरार्थमिदं वचः

देवीने असे म्हटल्यावर देवांचा नायक श्रीकंठ भगवान् हसून, गूढ अर्थाने परिपूर्ण अशी ही वाणी बोलला.

Verse 116

ईश्वर उवाच । शृणुष्वावहिता भूत्वा पृष्टोऽहं यस्त्वयाऽधुना । निष्फलं तत्प्रवक्ष्यामि वस्तुतत्त्वं यथास्थितम्

ईश्वर म्हणाले—सावधान होऊन ऐक. तू आत्ता मला जो प्रश्न विचारलास, त्याविषयी मी वस्तुतत्त्व यथास्थित सांगतो—विपरीत भावाने तो कसा निष्फळ होतो तेही.

Verse 117

पूर्वमुक्तानि तीर्थानि यानि ते सुरसुंदरि । तिस्रः कोट्योऽर्द्धकोटी च ब्रह्मांडे सचराचरे

हे सुरसुंदरी! मी तुला पूर्वी सांगितलेली तीर्थे या चराचर ब्रह्मांडात तीन कोटी आणि आणखी अर्धकोटी इतकी आहेत.

Verse 118

तेषां च गोपितं तीर्थं प्रभासं चैव सुव्रते

आणि त्या सर्वांमध्ये, हे सुव्रते! ‘प्रभास’ नावाचे तीर्थ गुप्त रीतीने रक्षित, लपविलेले आहे.

Verse 119

एवमुक्तं महादेवि प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम् । दृष्ट्वा संस्काररहिताः कलौ पापेन मोहिताः

हे महादेवी! अशा प्रकारे प्रभास हे परम उत्तम पवित्र क्षेत्र सांगितले आहे. पण कलियुगात संस्कार-नियमरहित लोक पापमोहाने भ्रमित होऊनही त्याचे दर्शन करतात.

Verse 120

राजसास्तामसाश्चैव पापोपहतचेतसः । परदारपरद्रव्यपरहिंसारता नराः

ते रज-तम गुणांनी प्रेरित, पापाने आहत चित्ताचे—परस्त्री, परधन आणि परहिंसा यांत आसक्त नर असतात.

Verse 121

उद्वेगं च परं यांति प्रतप्यंति यतस्ततः । आत्मसंभाविता मूढा मिथ्याज्ञानेन मोहिताः । वर्णाश्रमविरुद्धं तु तीर्थे कु्र्वन्ति येऽधमाः

ते परम उद्वेगाला जातात आणि सर्वत्र दुःखाने तप्त होऊन भटकतात—आत्माभिमानी मूढ, मिथ्याज्ञानाने मोहित. जे अधम वर्णाश्रमधर्माच्या विरुद्ध वागतात, ते तीर्थातही असे अपराध करतात.

Verse 122

तीर्थयात्रां प्रकुर्वंति दंभेन कपटेन च । तीर्थे मृता न सिध्यंति ते नरा वरवर्णिनि

ते दंभ व कपटाने तीर्थयात्रा करतात; हे वरवर्णिनि! तीर्थात मरण आले तरी असे नर सिद्धी पावत नाहीत.

Verse 123

एतदर्थं मया देवि तीर्थानि विविधानि च । लिंगानि चैव सुश्रोणि गोपितानि प्रयत्नतः । न सिद्धिदानि देवेशि कलौ कल्मषकारिणाम्

हे देवि! याच कारणासाठी मी विविध तीर्थे आणि लिंगेही, हे सुश्रोणि, प्रयत्नपूर्वक गुप्त ठेवली आहेत; हे देवेशि! कलियुगात कल्मष करणाऱ्यांना ती सिद्धी देत नाहीत.

Verse 124

ये नरास्तु जितक्रोधा जितलोभा जितेंद्रियाः । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चादम्भमत्सराः

जे नर क्रोधजित, लोभजित व इंद्रियनिग्रही आहेत—ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य किंवा शूद्र—जे दंभ व मत्सररहित आहेत।

Verse 125

मद्भावभाविता देवि तीर्थं सेवंति सुव्रताः । तेषां चैव हितार्थाय कथयामि यशश्विनि

हे देवि! जे सुव्रती माझ्या भक्तिभावाने भावित होऊन या तीर्थाचे सेवन व सेवा करतात, त्यांच्या हितासाठी, हे यशस्विनी, मी आता सांगतो.

Verse 126

प्रभासमिति विख्यातं क्षेत्रं त्रैलोक्यवंदितम् । तत्क्षेत्रं नैव जानंति मम मायाविमोहिताः

प्रभास नावाने विख्यात असे हे क्षेत्र त्रैलोक्यात वंद्य आहे; परंतु माझ्या मायेमुळे विमोहित लोक त्या क्षेत्रास खरे जाणत नाहीत.

Verse 127

परोहं त्वेकचित्तैश्च बहुजन्मभिरर्चितः । ते विदंति परं क्षेत्रं प्रभासं पापनाशनम्

मी परब्रह्म आहे; एकचित्त भक्तांनी अनेक जन्मांत माझी आराधना केली आहे. तेच पापनाशक प्रभास हे परम क्षेत्र जाणतात.

Verse 128

मद्भावभाविता देवि मम व्रतनिषेविणः । तेषां प्रभासिकं क्षेत्रं विदितं नात्र संशयः

हे देवि! जे माझ्या भक्तिभावाने भावित असून माझ्या व्रतांचे निष्ठेने सेवन करतात, त्यांना प्रभासाचे हे क्षेत्र निश्चितच विदित आहे; यात संशय नाही.

Verse 129

यमैश्च नियमैर्युक्ता अहंकारविवर्ज्जिताः । तेषामर्थे वदिष्यामि तव प्रश्नं सुदुर्ल्लभम् । ब्रह्मविष्ण्विन्द्रदेवानां पुराणं कथितं मया

जे यम-नियमांनी युक्त व अहंकाररहित आहेत, त्यांच्या हितासाठी मी तुझ्या या अत्यंत दुर्लभ प्रश्नाचे उत्तर सांगीन। हे पुराण मी पूर्वी ब्रह्मा, विष्णू, इंद्र व देवांना देखील कथन केले आहे।

Verse 130

सोऽहं देवि वदिष्यामि कर्णं देहि वरानने । पृथिव्यामपि सर्वेषां तीर्थानां सुरसुंदरि

म्हणून, हे देवी, मी सांगतो—हे वरानने, कान देऊन ऐक। हे सुरसुंदरी, पृथ्वीवरील सर्व तीर्थांविषयी मी वर्णन करीन।

Verse 131

एकं मे वल्लभं तत्र प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम् । तस्मिंश्चैव महाक्षेत्रे तीर्थैः सोमेन पूजितः । वरांस्तस्मै प्रदायाथ सदैकांते स्थितो ह्यहम्

त्या सर्वांत मला एकच परम प्रिय—उत्तम प्रभासक्षेत्र. त्या महाक्षेत्रात तीर्थांसह सोमाने माझी पूजा केली; त्याला वर देऊन मी तेथे सदैव निकट सान्निध्यात स्थित असतो.

Verse 132

तेन गुह्यं कृतं स्थानं तव देवि प्रकाशितम् । तत्र मे योगयुक्तस्य दिव्यं लिंगं बभूव ह

त्याने ते स्थान गुप्त केले होते, हे देवी; तेच आता तुला प्रकट झाले आहे. तेथे योगयुक्त असलेल्या माझ्यासाठी एक दिव्य लिंग प्रादुर्भूत झाले.

Verse 133

दिव्यतेजस्समा युक्तं वह्निमेखलमंडितम् । लक्षमात्रस्थितं शांतं दुर्निरीक्ष्यं तु मानवैः

ते दिव्य तेजाने युक्त व अग्निमेखलेने अलंकृत होते. लक्ष-प्रमाण उंची उभी, शांत—परंतु मानवांना पाहणे दुस्तर होते.

Verse 134

इच्छाज्ञानक्रियाख्याश्च तिस्रो वै शक्तयश्च याः । तस्माल्लिंगात्समुत्पन्ना जगत्कर्तृत्वहेतवे

इच्छा, ज्ञान आणि क्रिया—या तीन शक्ती त्या लिंगातूनच प्रकट झाल्या; जगताची निर्मिती व संचालन यांचे तेच कारण आहे.

Verse 135

तस्मिंल्लिंगे लयं याति जगदेतच्चराचरम् । पुनस्तेनैव संभूतं दृश्यते सचराचरम्

त्या लिंगात हे सर्व चराचर जगत् लीन होते; आणि पुन्हा त्याच परम तत्त्वापासून उत्पन्न होऊन हे चराचर जगत् दिसून येते.

Verse 136

गुह्यं चैव तु संभूतं न कश्चिद्वेद तत्परम् । जन्माभ्यासेन तल्लिंगं ज्ञायते भुवि मानवैः

हे अत्यंत गुह्य रहस्य आहे; त्याचे परम तत्त्व कोणालाही पूर्ण कळत नाही. अनेक जन्मांच्या साधना-अभ्यासानेच पृथ्वीवरील मानवांना ते लिंग ज्ञात होते.

Verse 137

क्षेत्रं प्रभासिकं प्रोक्तं क्षेत्रज्ञोऽहं न संशयः । तत्र सोमेशनामाहमस्मिन्क्षेत्रं वरानने

हे प्रभास नावाचे पवित्र क्षेत्र सांगितले आहे; आणि मीच याचा क्षेत्रज्ञ आहे—यात संशय नाही. हे वरानने, याच क्षेत्रात मी ‘सोमेश’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.

Verse 138

ममांशसंभवा ये च अस्मिन्क्षेत्रे समुद्भवाः । तेषां तु विदितं लिंगं पूर्वकल्पे तु भैरवम्

जे या क्षेत्रात माझ्या अंशापासून उत्पन्न होऊन प्रकट होतात, त्यांना हे लिंग विदित आहे; कारण पूर्वकल्पात हे (लिंग) ‘भैरव’ रूपाने प्रकट झाले होते.

Verse 139

अन्यैरपि युगैर्देवि इदं लिंगं सुदुर्लभम् । घोरे कलियुगे पापे विशेषेण च दुर्लभम्

हे देवी, अन्य युगांतही या लिंगाचे दर्शन-लाभ अत्यंत दुर्लभ आहे; पापमय घोर कलियुगात तर तो विशेषतः अधिकच कठीण आहे।

Verse 140

अन्यन्निदर्शनं तत्र तत्प्रवक्ष्यामि पार्वति

हे पार्वती, त्या विषयासंबंधी तेथे आणखी एक निदर्शन (चिन्ह/उदाहरण) मी आता तुला सांगतो.

Verse 141

कलौ युगे महाघोरे हेतुवादरता नराः । वदिष्यंति महापापाः सर्वे पाखण्डसंस्थिताः

महाघोर कलियुगात हेतुवादात (कोरड्या तर्कात) रत झालेले लोक बोलू लागतील; महापापी, सर्वजण पाखंडात स्थित होऊन आपले मत मांडतील.

Verse 142

मिथ्या चैतत्कृतं सर्वं मूर्खैश्चापि प्रकीर्तितम् । क्व क्षेत्रं क्व प्रभावश्च कुत्र वै सन्ति देवताः

‘हे सर्व मिथ्या आहे; मूर्खांनी रचले व पसरवले आहे।’ असे म्हणत ते बोलतील—‘कुठे क्षेत्र, कुठे त्याचा प्रभाव, आणि देवता खरेच कुठे आहेत?’

Verse 143

सर्वं चापि तथालीकं मूढैश्चापि प्रकीर्तितम्

आणि पुन्हा, ‘हे सर्व तसेच—निखळ खोटे आहे,’ असे मूढ लोकही गाजवतील.

Verse 144

एवं मूर्खा वदिष्यंति प्रहसिष्यन्ति चापरे । नारका नास्तिका लोकाः पापोपहतचेतसः । सिद्धिं नैव प्रयास्यंति संप्राप्ते तु कलौ युगे

असे मूर्ख बोलतील आणि काहीजण उपहासही करतील. पापाने आहत चित्ताचे, नास्तिक व नरकगामी लोक—कलियुग येताच—सिद्धीसाठी प्रयत्नच करणार नाहीत.

Verse 145

तीर्थे चैव मृता ये तु शिवनिन्दापरायणाः । तिर्यग्योनिप्रसूताश्च दृश्यन्ते सर्वयोनिषु

परंतु जे तीर्थात मरण पावूनही शिवनिंदेत रत असतात, ते तिर्यक्-योनीत जन्म घेतात आणि अनेक नीच योन्यांत दिसून येतात.

Verse 146

एतस्मात्कारणाद्देवि तीर्थे चैव सुदुःखिताः । दृश्यन्ते युगमाहात्म्यात्सत्यशौचविवर्जिताः

याच कारणामुळे, हे देवि, युगस्वभावाच्या प्रभावाने सत्य व शौच यांपासून वंचित लोक तीर्थातही अतिशय दुःखी दिसतात.

Verse 147

इदं हि कारणं प्रोक्तं क्षेत्राणां चैव गोपने । एतत्ते कथितं सर्वं सिद्धिर्येन सुदुर्ल्लभा

क्षेत्रांचे रक्षण करण्याचे हेच कारण सांगितले आहे. हे सर्व मी तुला कथन केले—ज्यामुळे अत्यंत दुर्लभ अशी सिद्धी प्राप्त होते.

Verse 148

युगेयुगे तु तीर्थानि कीर्तितानि सुरेश्वरि । तेषां मे वल्लभं देवि प्रभासं क्षेत्रमेव च

हे सुरेश्वरी, युगोयुग तीर्थांची कीर्ती केली जाते; पण हे देवि, त्यांमध्ये मला हेच प्रभासक्षेत्र अत्यंत प्रिय आहे.

Verse 149

इत्येतत्कथितं देवि रहस्यं पापनाशनम् । क्षेत्रबीजं महादेवि किमन्यत्परिपृच्छसि

हे देवि, पापनाशक असे हे रहस्य—या क्षेत्राचे ‘बीज’—मी सांगितले. हे महादेवी, आता आणखी काय विचारू इच्छितेस?

Verse 150

इदं महापातकनाशनं ये श्रोष्यंति वै क्षेत्रमहाप्रभावम् । ते चापि यास्यन्ति मम प्रभावात्त्रिविष्टपं पुण्यजनाधिवासम्

जे या क्षेत्राच्या महाप्रभावाचे—महापातकनाशक—वर्णन श्रद्धेने ऐकतील, ते माझ्या कृपेने पुण्यजनांचे निवासस्थान त्रिविष्टप (स्वर्ग) प्राप्त करतील.