Adhyaya 5

Verse 1

सूत उवाच । इत्येवमुक्ते विप्रेंद्रा शंकरेण महात्मना । पुनः पप्रच्छ सा देवी हर्षसंपूर्णमानसा

सूत म्हणाले—हे विप्रश्रेष्ठांनो! महात्मा शंकरांनी असे सांगितल्यावर, हर्षाने परिपूर्ण मनाची देवी पुन्हा त्यांना विचारू लागली।

Verse 2

देव्युवाच । देवदेव जगन्नाथ सर्वप्राणहिताय वै । प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यं विस्तराद्वद मे प्रभो

देवी म्हणाली—हे देवदेव, हे जगन्नाथ! सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी, हे प्रभो, प्रभासक्षेत्राचे माहात्म्य मला विस्ताराने सांगा.

Verse 3

ईश्वर उवाच । अन्यद्दृष्टांतरूपं ते कथयामि यशस्विनि । येन सृष्टं महादेवि क्षेत्रमेतन्मम प्रियम्

ईश्वर म्हणाले—हे यशस्विनी! मी तुला आणखी एक, भिन्न स्वरूपाचा वृत्तांत सांगतो; ज्यामुळे, हे महादेवी, हे माझे प्रिय क्षेत्र निर्माण झाले.

Verse 4

या गतिर्ध्यायतां नित्यं निःसंगानां च योगिनाम् । सैवं संत्यजतां प्राणान्प्रभासे तु परा गतिः

जी गति नित्य ध्यान करणाऱ्या, निःसंग योगींना मिळते, तीच परा गति प्रभासात प्राणत्याग करणाऱ्यांना प्राप्त होते.

Verse 5

अनेककल्पस्थायी च मार्कंडेयो महातपाः । सोऽपि देवं विरूपाक्षं प्रभासे तु सदाऽर्चति

अनेक कल्पांपर्यंत स्थिर असलेले महातपस्वी मार्कंडेयही प्रभासात विरूपाक्ष देवाची सदैव निरंतर पूजा करीत असतात।

Verse 6

अटित्वा सर्वतीर्थानि प्रभासं नैव मुंचति । दुर्वासाश्च महातेजा लिंगस्याराधनोद्यतः । न मुंचति क्षणं देवि तत्क्षेत्रं शशिमौलिनः

सर्व तीर्थे फिरूनही तो प्रभास सोडीत नाही। महातेजस्वी दुर्वासाही लिंग-आराधनेत तत्पर होऊन, हे देवी, शशिमौली शिवाच्या त्या क्षेत्राला क्षणभरही त्यागीत नाही।

Verse 7

भरद्वाजो मरीचिश्च मुनिश्चोद्दालकस्तथा । क्रतुश्चैव वसिष्ठश्च कश्यपो भृगुरेव च

भरद्वाज, मरीचि तसेच मुनि उद्दालक; क्रतु, वसिष्ठ, कश्यप आणि भृगुही (तेथे विराजमान आहेत)।

Verse 8

दक्षश्चैव तु सावर्णिर्यमश्चांगिरसस्तथा । शुको विभांडकश्चैव ऋष्यशृंगोऽथ गोभिलः

तसेच दक्ष, सावर्णि, यम आणि आंगिरस; शुक, विभांडक, ऋष्यशृंग आणि मग गोभिलही (तेथे निवास करतात)।

Verse 9

गौतमश्च ऋचीकश्च अगस्त्यः शौनको महान् । नारदो जमदग्निश्च विश्वामित्रोऽथ लोमशः

गौतम आणि ऋचीक; अगस्त्य; महान शौनक; नारद; जमदग्नि; विश्वामित्र आणि मग लोमशही (तेथे आढळतात)।

Verse 10

अन्ये च ऋषयश्चैव दिव्या देवर्षयस्तथा । न मुंचंति महाक्षेत्रं लिंगस्याराधनोद्यताः

इतर ऋषी तसेच दिव्य देवर्षीही—लिंग-आराधनेत उद्यत—ते महाक्षेत्र कधीही सोडत नाहीत।

Verse 11

अहं तत्रैव तिष्ठामि लिंगाराधनतत्परः । न मुंचामि महाक्षेत्रं सत्यंसत्यं वरानने

मी तिथेच राहतो, लिंग-आराधनेत पूर्ण तल्लीन. ते महाक्षेत्र मी सोडत नाही—हे सत्य, सत्य, हे वरानने.

Verse 12

सर्वतीर्थानि देवेशि मया दृष्टानि भूतले । प्रभासेन समं क्षेत्रं नैव दृष्टं कदाचन

हे देवेशी, मी पृथ्वीवरील सर्व तीर्थे पाहिली; पण प्रभासासमान क्षेत्र मी कधीच पाहिले नाही.

Verse 13

देवि षष्टिसहस्राणि याज्ञवल्क्यपुरस्कृताः । जपं कुर्वंति रुद्राणां चन्द्रभागां व्यवस्थिताः

हे देवि, याज्ञवल्क्यांच्या नेतृत्वाखाली साठ सहस्र ऋषी चंद्रभागेच्या तीरावर स्थिर राहून रुद्र-मंत्रांचा जप करीत आहेत.

Verse 14

चत्वारिंशत्सहस्राणि ऋषीणामूर्द्ध्वरेतसाम् । देविकातटमाश्रित्य जपंति शतरुद्रियम्

ऊर्ध्वरेतस्, संयमी ऋषींचे चाळीस सहस्र देविकेच्या तीराचा आश्रय घेऊन शतरुद्रीयाचा जप करीत आहेत.

Verse 15

कोटयश्चैव पंचाशन्मुनीनामूर्द्ध्वरेतसाम् । उमापतिं समासाद्य लिंगं तत्रैव संस्थितम्

ऊर्ध्वरेतस असे पन्नास कोटी मुनी उमापती शिवास शरण जाऊन तेथेच, त्या लिंगातच प्रतिष्ठित होऊन स्थित राहतात।

Verse 16

रुद्राणां कोटि जाप्यं तु कृतं तत्रैव तैः पुरा । कोटिस्तत्रैव संसिद्धास्तस्मिंल्लिंगे न संशयः

त्याच स्थानी त्यांनी प्राचीनकाळी रुद्र-मंत्रांचा एक कोटी जप केला; आणि तेथेच एक कोटी जण सिद्ध झाले—त्या लिंगाविषयी संशय नाही।

Verse 17

शतं चैव सहस्राणां देवेशं शशिभूषणम् । पूजयंति महासिद्धा मम क्षेत्रनिषेविणः

माझ्या क्षेत्राची सेवा करणारे महासिद्ध शेकडो-हजारो संख्येने चंद्रभूषण देवेश शिवाची पूजा करतात।

Verse 18

वेदांतेषु च यत्प्रोक्तं फलं चैव महर्षिभिः । तत्फलं सकलं तत्र चंद्रभूषणदर्शनात्

वेदांतांत महर्षींनी जे फळ सांगितले आहे, ते सर्व फळ तेथे चंद्रभूषण शिवाचे दर्शन होताच प्राप्त होते।

Verse 19

अग्नितीर्थे ऋषीणां तु कोटिः साग्रा स्थिता शुभे । रुद्रेश्वरे स्मृतं लक्षं कंपर्द्दीशे तथैव च

अग्नितीर्थाच्या त्या शुभ स्थानी ऋषींची साग्र एक कोटी वस्ती आहे। रुद्रेश्वर येथे एक लक्ष स्मरणात आहे, तसेच कंपर्द्दीश येथेही।

Verse 20

रत्नेश्वरे सहस्रं तु ऋषीणामूर्द्ध्वरेतसाम् । अर्कस्थले महापुण्ये कोटिः साग्रा स्थिता शुभे

रत्नेश्वरी ऊर्ध्वरेतस ऋषींचे एक सहस्र निवास करतात; आणि महापुण्य अর্কस्थळाच्या शुभ स्थानी साग्र एक कोटी स्थित आहे।

Verse 21

षष्टिश्चैव सहस्राणि तत्र सिद्धेश्वरे स्थिताः । सप्त चैव सहस्राणि मार्कंडेये तु संस्थिताः

तेथे सिद्धेश्वरी साठ सहस्र स्थित आहेत; आणि मार्कंडेय येथेही सात सहस्र संस्थित आहेत।

Verse 22

सरस्वत्यां ब्रह्मकुण्डेऽसंख्याता मुनयः स्मृताः । दशार्बुदसहस्राणि कोटित्रितयमेव च

सरस्वतीच्या ब्रह्मकुंडात मुनि असंख्य स्मरले गेले आहेत—दशार्बुद सहस्र आणि त्यासह तीन कोटीही।

Verse 23

ऋषयस्तत्र तिष्ठंति यत्र प्राची सरस्वती । ब्रह्महत्या गता यत्र शंकरस्य च तत्क्षणात्

जिथे प्राची सरस्वती वाहते तिथेच ऋषी निवास करतात; आणि तिथेच तत्क्षणी शंकराची ब्रह्महत्येची पापछाया निघून गेली।

Verse 24

कायः सुवर्णतां प्राप कपालं पतितं करात् । ज्ञात्वैवं शंकिना पूर्वं कृतं तत्र महातपः

त्यांचा देह सुवर्णप्रभा प्राप्त झाला आणि कपालपात्र हातातून पडले; हे जाणून शंखिने पूर्वी तेथे महान तप केले।

Verse 25

तुष्टः श्रीशंकरो देवो लिंग वासवरेण तु । कोटियज्ञफलं स्नाने प्राच्यां लिंगस्य पूजने

प्रसन्न झालेले भगवान श्रीशंकर म्हणाले—लिंगवासवरे येथे स्नान करून आणि पूर्व दिशेत (सरस्वतीमुख) लिंगाची पूजा केल्यास कोटी यज्ञांचे फळ प्राप्त होते.

Verse 26

पिंडे गयाशतगुणममासोमयुते दिने । भूतायां पिंडदस्तत्र कुलकोटिं समुद्धरेत्

तेथे पिंडदान केल्यास गयापेक्षा शतगुण पुण्य मिळते, विशेषतः सोमयुक्त अमावास्येच्या दिवशी। आणि भूतातिथीला तेथे पिंड देणारा आपल्या कुलकोटीचा उद्धार करतो.

Verse 27

ये चात्र मलनाशाय निमङ्क्ष्यंति च मानवाः । दशगोदानजं पुण्यं तेषामपि भविष्यति

आणि जे मनुष्य येथे मलिनता नष्ट करण्यासाठी स्नान करतात, त्यांनाही दहा गायी दान केल्याने जे पुण्य मिळते ते पुण्य प्राप्त होते.

Verse 28

पादेन वा क्रीडमाना जलं लिप्संति ये नरा । तेषामपि श्राद्धफलं विधिवत्संभविष्यति । तत्र लिंगानि पूज्यानि शूलभेदादिकानि तु

जे पुरुष केवळ पायांनी खेळता-खेळता पाणी उडवतात किंवा नकळत पाणी घेतात, त्यांनाही विधिपूर्वक श्राद्धाचे फळ मिळते. तेथे शूलभेद इत्यादी लिंगे पूजनीय आहेत.

Verse 29

एवं विकल्प्य लिंगानि अश्वमेध फलानि तु । दर्शनेनापि सर्वेषां स्पर्शाद्धि द्विगुणं फलम्

अशा प्रकारे विविध रूपांची ही लिंगे अश्वमेध यज्ञाचे फळ देतात. सर्वांचे केवळ दर्शनही लाभदायक आहे; परंतु स्पर्श केल्यास फळ द्विगुण होते असे सांगितले आहे.

Verse 31

तेषां तुष्टो जगन्नाथः शंकरो नीललोहितः । त्रिंशत्कोटिगणस्तत्र प्राचीं रक्षंति सर्वतः

त्यांच्यावर प्रसन्न होऊन जगन्नाथ शंकर—नीललोहित—तेथे त्रिंशत्कोटी गण नेमतो; ते सर्व बाजूंनी पूर्व दिशेचे रक्षण करतात.

Verse 32

महापापसमाचारः पापिष्ठो वाऽति किल्बिषी । घुणाक्षरमिव प्राणान्प्राच्यां मुक्त्वा शिवं व्रजेत्

महापापांत रत, अतिपापी व कलुषित असलातरी तो तेथे पूर्व दिशेत प्राण सोडला, तर घुणाक्षर जसा लय पावतो तसा तो शिवाला प्राप्त होतो.

Verse 33

दधिकंबलदानं तु तत्र देयं द्विजोत्तमे । कथितं पापशमनं सारात्सारतरं ध्रुवम्

तेथे, हे द्विजोत्तम, दधी-कंबळाचे दान करावे. ते पापशमन करणारे—साराहूनही सार—असे निश्चयाने सांगितले आहे.

Verse 34

अधुना संप्रवक्ष्यामि हिरण्याश्च महोदयम् । दुर्वाससा तपस्तप्तं तत्र सूर्यः प्रतिष्ठितः

आता मी हिरण्यायाचे महान उदय (महिमा) सांगतो. तेथे दुर्वासांच्या तपामुळे सूर्यदेव प्रतिष्ठित झाले.

Verse 35

कोटिरेका तु तत्रैव ऋषीणामूर्द्ध्वरेतसाम् । चतुर्विंशतितत्त्वानामधिको बलरूपधृक्

तेथेच ऊर्ध्वरेतस ऋषींची कोटी आणि एक अशी संख्या वास करते. आणि ते चोवीस तत्त्वांहूनही अधिक, बलरूप धारण करणारे असे म्हटले जाते.

Verse 36

यत्र तिष्ठति देवेशि भृगुकोटिसमन्वितः । अन्यत्र ब्राह्मणानां तु कोट्या यच्च फलं लभेत्

हे देवेशी! जिथे भृगूंच्या कोटीसह हे दिव्य सान्निध्य स्थित आहे, तिथे अन्यत्र ब्राह्मणांच्या कोटीचा सत्कार करून जे फळ मिळते, तेच फळ येथे सहज प्राप्त होते।

Verse 38

ब्रह्मस्थाने तथैकेन भोजितेन तु तत्फलम् । एवं ज्ञात्वा महादेवि तत्र तिष्ठामि निर्वृतः । कोटिर्भिर्देवऋषिभिर्देवैः सह समावृतः । तीर्थानि तत्र तिष्ठंति अंतर्भूतानि वै कलौ

त्या ब्रह्मस्थानी तर केवळ एका पात्रास भोजन घातले तरी तेच फळ मिळते. हे जाणून, हे महादेवी, मी तेथे परम समाधानाने निवास करतो—देवऋषी व देवांच्या कोटींनी वेढलेला. कलियुगात सर्व तीर्थे तेथेच स्थित आहेत; ती खरोखर त्या स्थानी अंतर्भूत आहेत।

Verse 39

तत्र क्षेत्रे महारम्ये यत्र सोमेश्वरः स्थितः । मम देवि गणौ द्वौ तु विभ्रमः संभ्रमः परः

त्या अत्यंत रम्य क्षेत्रात, जिथे सोमेश्वर विराजमान आहेत, हे देवि, माझे दोन गण आहेत—एक विभ्रम आणि दुसरा संभ्रम।

Verse 40

तौ चात्र क्षेत्रसंस्थानां लोकानां भ्रमविभ्रमैः । योजयंति सदा चित्तं विकल्पानैक्यसंकुलम्

आणि येथे ते दोघेही आपल्या भ्रम-विभ्रमाने या क्षेत्रात राहणाऱ्या लोकांचे चित्त सतत गुंतवतात, अनेक विकल्पांच्या गर्दीने ते भरून टाकतात।

Verse 41

विनायकोपसर्गाश्च दश दोषास्तथा परे । एवं क्षेत्रं तु रक्षंति पापिनां दुष्टचेतसाम्

विनायकाचे उपसर्ग आणि इतर दहा दोष—अशा प्रकारे ते क्षेत्राचे रक्षण करतात, दुष्टचित्त पाप्यांचा प्रवेश रोखतात।

Verse 42

दंडपाणिं तु ये भक्त्या पश्यंतीह नरोत्तमाः । न तेषां जायते विघ्नं तत्र क्षेत्रनिवासिनाम्

जे नरोत्तम येथे भक्तिभावाने दंडपाणिांचे दर्शन करतात, त्या पवित्र क्षेत्रात राहणाऱ्यांना कधीही विघ्न होत नाही।

Verse 43

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा वै वर्णसंकराः । अकामा वा सकामा वा प्रभासे ये मृताः शुभे

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र तसेच वर्णसंकरही—निष्काम असोत वा सकाम—जे शुभ प्रभासात देह ठेवतात,

Verse 44

चंद्रार्द्धमौलिनः सर्वे ललाटाक्षा वृषध्वजाः । शिवे मम पुरे दिव्ये जायंते तत्र मानवाः

ते सर्व चंद्रार्धमौली, ललाटनेत्रधारी व वृषध्वजस्वरूप होतात; हे शिवे, माझ्या दिव्य शिवपुरीत ते मानव तत्रच जन्म घेतात।

Verse 45

यस्तत्र वसते विप्रः संयतात्मा समाहितः । त्रिकालमपि भुंजानो वायुभक्षसमो भवेत्

जो विप्र तेथे संयतात्मा व समाहित होऊन वास करतो, तो त्रिकाळ भोजन करत असला तरी जणू वायुभक्षासमान होतो।

Verse 46

मेरोः शक्या गुणा वक्तुं द्वीपानां च गुणास्तथा । समुद्राणां च सर्वेषां शक्या वक्तुं गुणाः प्रिये

हे प्रिये, मेरूचे गुण सांगणे शक्य आहे, तसेच द्वीपांचे गुणही; आणि सर्व समुद्रांचे गुणदेखील वर्णन करता येतील।

Verse 47

आदिदेवस्य देवेशि महेशस्य महाप्रभोः । शक्या नैव गुणा वक्तुं वर्षाकोटिशतैरपि

हे देवेशी! आदिदेव, महाप्रभू महेशाचे गुण तर कोट्यवधी वर्षे झाली तरीही सांगणे मुळीच शक्य नाही।