Adhyaya 20

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथ दैत्यावताराणां क्रमो हि कथ्यते पुनः । हिरण्यकशिपू राजा वर्षाणामर्बुदं बभौ

ईश्वर म्हणाले—आता दैत्यावतारांचा क्रम पुन्हा सांगितला जातो. राजा हिरण्यकशिपू एक अर्बुद वर्षे टिकला (राज्य करू लागला)।

Verse 2

तथा शत सहस्राणि यानि कानि द्विसप्ततिम् । अशीतिं च सहस्राणि त्रैलोक्यस्येश्वरोऽभवत्

तसेच एक लक्ष, मग बहात्तर हजार, आणि पुढे ऐंशी हजार (वर्षे) तो त्रैलोक्याचा अधिपती झाला।

Verse 3

सौत्येऽहन्यतिरात्रस्य कश्यपस्याश्वमेधिके

कश्यपांच्या अश्वमेध यज्ञात, अतिरात्र विधीच्या सौत्य दिवशी—

Verse 4

उपक्षिप्ता सनं यत्तु होतुरर्थे हिरण्मयम् । निषसाद स गर्तो ऽत्र हिरण्यकशिपुस्ततः

होत्यासाठी सुवर्णमय आसन ठेवले गेले, तेव्हा हिरण्यकशिपू येथे एका गर्तात (खड्ड्यात) बसला।

Verse 5

शतवर्षसहस्राणां तपश्चक्रे सुदुश्चरम् । दशवर्षसहस्राणि दित्या गर्भे स्थितः पुरा

त्याने एक लक्ष वर्षे अत्यंत दुश्चर तप केले. पूर्वी तो दितीच्या गर्भात दहा हजार वर्षे स्थित होता।

Verse 6

हिणयकशिपोर्दैत्यैः श्लोको गीतः पुरातनः । राजा हिरण्यकशिपुर्यां यामाशां निरीक्षते

हिरण्यकशिपूविषयी दैत्यांनी एक पुरातन श्लोक गायिला— “राजा हिरण्यकशिपु ज्या-ज्या दिशेकडे दृष्टि करतो…”।

Verse 7

पर्याये तस्य राजाभूद्बलिर्वर्षार्बुदं पुनः

त्याच्या पश्चात् पर्यायाने राजा बलीने पुन्हा एक कोटी वर्षे राज्य केले।

Verse 8

षष्टिं चैव सहस्राणि त्रिंशच्च नियुतानि च । बले राज्याधिकारस्तु याव त्कालं बभूव ह

बलीचा राज्याधिकार साठ हजार आणि तीस नियुतांपर्यंत—इतक्या दीर्घ काळ—टिकून राहिला।

Verse 9

इंद्रादयस्ते विख्याता असुराञ्जघ्नुरोजसा

ते विख्यात इंद्रादि देवांनी आपल्या ओजाने असुरांचा संहार केला।

Verse 10

दैत्यसंस्थमिदं सर्वमा सीद्दशयुगं किल । असपत्नं ततः सर्वमष्टादशयुगं पुनः

म्हणतात, हे सर्व दहा युगांपर्यंत दैत्यांच्या अधीन होते; त्यानंतर पुन्हा अठरा युगांपर्यंत सर्व काही निर्वैर (असपत्न) झाले।

Verse 11

त्रैलोक्यमिदमव्यग्रं महेंद्रेण तु पालितम् । त्रेतायुगे तु दशमे कार्त्तवीर्यो महाबलः

हे त्रैलोक्य महेंद्राने निश्चिंतपणे उत्तम रीतीने पालिले होते। मग त्रेतायुगाच्या दहाव्या काळी महाबली कार्त्तवीर्याचा उदय झाला।

Verse 12

पंचाशीतिसहस्राणि वर्षाणां वै नराधिपः । स सप्तरत्नवान्सम्राट् चक्रवर्ती बभूव ह

तो नराधिप पञ्च्याऐंशी हजार वर्षे राज्य करीत होता। तो सप्तरत्नयुक्त सम्राट्, चक्रवर्ती राजा झाला.

Verse 13

द्वीपेषु सप्तसु स वै खड्गी चर्मी शरासनी । रथी राजा सानुचरो योगाच्चौरानपश्यत

सप्तद्वीपांत तो राजा—खड्ग, ढाल व धनुष्य धारण करून, रथावर आरूढ, अनुचरांसह—योगबलाने चोरांनाही पाहत असे.

Verse 14

प्रणष्टद्रव्यता यस्य स्मरणान्न भवेन्नृणाम् । चतुर्युगे त्वतिक्रांते मनौ ह्येकादशे प्रभौ

ज्याच्या स्मरणमात्राने मनुष्यांची धनहानी होत नसे। चारही युगे लोटल्यावर, अकराव्या मनूच्या काळी तो पराक्रमी प्रकट झाला.

Verse 15

अर्द्धावशिष्टे तस्मिंस्तु द्वापरे संप्रवर्तिते । मानवस्य नरिष्यंतो ह्यासीत्पुत्रो मदः किल

तो द्वापरयुग सुरू झाले आणि अर्धा भाग शिल्लक असता, तेव्हा मानवाचा पुत्र नरिष्यंत—‘मद’ या नावाने प्रसिद्ध—उत्पन्न झाला.

Verse 16

नवमस्तस्य दायादस्तृणबिंदुरिति स्मृतः । त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये संबभूव ह

त्या वंशातील नववा दायाद तृणबिंदु म्हणून स्मरणात आहे। त्रेतायुगाच्या आरंभी तिसऱ्या चक्रात तो राजा झाला।

Verse 17

तस्य कन्या त्विलविला रूपे णाप्रतिमाऽभवत् । पुलस्त्याय स राजर्षिस्तां कन्यां प्रत्यपादयत्

त्याची इलविला नावाची कन्या रूपाने अनुपम होती. त्या राजर्षींनी ती कन्या पुलस्त्यांना विवाहार्थ अर्पण केली.

Verse 18

ऋषिरैलविलो यस्यां विश्रवाः समपद्यत । तस्य पत्न्यश्च तिस्रस्तु पौलस्त्यकुलमंडनाः

तिच्यापासून ऐलविल उर्फ विश्रवा ऋषी उत्पन्न झाले. आणि त्यांना तीन पत्नी होत्या, ज्या पौलस्त्यकुलाची शोभा होत्या.

Verse 19

बृहस्पतेः शुभा कन्या नाम्ना वै वेदवर्णिनी । पुष्पोत्कटा च वीका च उभे माल्यवतः सुते

बृहस्पतीची वेदवर्णिनी नावाची एक शुभ कन्या होती. पुष्पोत्कटा आणि वीका या दोघीही माल्यवताच्या कन्या होत्या.

Verse 20

केकसी मालिनः कन्या तस्यां देवि शृणु प्रजाः । ज्येष्ठं वैश्रवणं तस्य सुषुवे वरवर्णिनी

मालिनाची कन्या कैकसी—हे देवी, तिची संतती ऐक—त्या वरवर्णिनीने त्याचा ज्येष्ठ पुत्र वैश्रवण (कुबेर) यास जन्म दिला.

Verse 21

अष्टदं हरिच्छ्मश्रुं शंकुकर्णं विलोहितम् । श्वपादं ह्रस्वबाहुं च पिंगलं शुचिभूषणम्

तो अष्टदंती, हरित-पिंगट दाढीचा, शंखासारख्या कानांचा व किंचित् रक्तवर्णी होता। त्याचे पाय श्वपदासारखे, बाहू ह्रस्व; तो पिंगलवर्णी असून शुद्ध अलंकारांनी विभूषित होता।

Verse 22

त्रिपादं तु महाकायं स्थूलशीर्षं महाहनुम् । एवंविधं सुतं दृष्ट्वा विरूपं रूपतस्तदा

तो त्रिपाद, महाकाय, स्थूलशिर आणि महाहनु—अतिशय बलवान जबड्याचा होता. असा रूपाने विरूप पुत्र त्या वेळी पाहून…

Verse 23

तदा दृष्ट्वाब्रवीत्तं तु कुबेरोऽयमिति स्वयम् । कुत्सायां क्वितिशब्दोयं शरीरं वेरमुच्यते

तेव्हा त्याला पाहून तिने स्वतः म्हटले—“हा कुबेर आहे.” कुत्सेच्या अर्थी ‘क्विति’ हा शब्द येतो, आणि शरीराला ‘वेर’ (घृणास्पद) असे म्हणतात.

Verse 24

कुबेरः कुशरीरत्वान्नाम्ना तेन च सोंकितः । तस्य भार्य्याऽभवद्वृद्धिः पुत्रस्तु नलकूबरः

कुशरीरत्वामुळे (कुरूप देहामुळे) तो ‘कुबेर’ या नावाने ओळखला गेला. त्याची पत्नी ‘वृद्धि’ होती आणि त्याचा पुत्र ‘नलकूबर’ होता.

Verse 25

कैकस्यजनयत्पुत्रं रावणं राक्षसाधिपम् । शंकुकर्णं दशग्रीवं पिगलं रक्तमूर्द्धजम्

कैकसीने एक पुत्र जन्मास घातला—राक्षसाधिप रावण; तो शंखकर्ण, दशग्रीव, पिंगलवर्णी आणि रक्तमूर्धज (लाल केसांचा) होता.

Verse 26

वसुपादं विंशद्भुजं महाकायं महाबलम् । कालांजननिभं चैव दंष्ट्रिणं रक्तलोचनम्

तो अनेक पायांचा, वीस भुजांचा, महाकाय व महाबलवान होता; काजळासारखा श्याम, दंष्ट्रायुक्त आणि रक्तनेत्र होता।

Verse 27

राक्षसेनौजसा युक्तं रूपेण च बलेन च । निसर्गाद्दारुणः क्रूरो रावणाद्रावणः स्मृतः

तो राक्षसांच्या उग्र ओजाने युक्त, रूपाने व बळानेही संपन्न होता; स्वभावतः दारुण व क्रूर असल्याने ‘रावण’—जो इतरांना रडवितो—असा स्मरणात आहे।

Verse 28

हिरण्यकशिपुस्त्वासीत्स राजा पूर्वजन्मनि । चतुर्युगानि राजा तु तथा दश स राक्षसः

पूर्वजन्मी तो राजा हिरण्यकशिपू होता. तो चार युगें राजा राहिला आणि पुढे दहा युगें राक्षस म्हणून राहिला।

Verse 29

पंच कोटीस्तु वर्षाणां संख्यताः संख्याया प्रिये । नियुतान्येकषष्टिं च संख्यावद्भिरुदाहृतम्

हे प्रिये, वर्षांची संख्या पाच कोटी अशी सांगितली आहे; आणि त्यासोबत एकसष्ट नियुतही—असे संख्याज्ञांनी उदाहृत केले आहे।

Verse 30

षष्टिं चैव सहस्राणि वर्षाणां स हि रावणः । देवतानामृषीणां च घोरं कृत्वा प्रजागरम्

तो रावण साठ हजार वर्षे भयंकर जागरण करीत राहिला; देवता व ऋषी यांच्यासाठी तो काळ भयाचा झाला।

Verse 31

त्रेतायुगे चतुर्विंशे रावणस्तपसः क्षयात् । रामं दाशरथिं प्राप्य सगणः क्षयमेयिवान्

चोवीसाव्या त्रेतायुगात, तपस्येचे फळ क्षीण झाल्यावर रावण दाशरथी श्रीरामांना भेटला आणि आपल्या गणांसह नाशास गेला।

Verse 32

योऽसौ देवि दशग्रीवः संबभूवारिमर्द्दनः । दमघोषस्य राजर्षेः पुत्रो विख्यातपौरुषः

हे देवी! तोच दशग्रीव ‘अरिमर्दन’ झाला; तो राजर्षी दमघोषाचा पुत्र असून पराक्रमाने विख्यात होता।

Verse 33

श्रुतश्रवायां चैद्यस्तु शिशुपालो बभूव ह । रावणं कुंभकर्णं च कन्यां शूर्पणखां तथा

आणि श्रुतश्रवापासून चैद्य शिशुपाल झाला; तसेच रावण, कुंभकर्ण आणि कन्या शूर्पणखा हिचाही जन्म झाला।

Verse 34

विभीषणं चतुर्थं च कैकस्यजनयत्सुतान् । मनोहरः प्रहस्तश्च महापार्श्वः खरस्तथा

आणि कैकसीने चौथा पुत्र म्हणून विभीषणाला जन्म दिला; तसेच मनोहर, प्रहस्त, महापार्श्व आणि खर हेही झाले।

Verse 35

पुष्पोत्कटायास्ते पुत्राः कन्या कुम्भीनसी तथा । त्रिशिरा दूषणश्चैव विद्युज्जिह्वश्च राक्षसः । कन्यैका श्यामिका नाम वीकायाः प्रसवः स्मृतः

हे पुष्पोत्कटाचे पुत्र होत; तसेच कुम्भीनसी ही कन्याही. त्रिशिरा, दूषण आणि राक्षस विद्युज्जिह्व हेही (झाले). आणि ‘श्यामिका’ नावाची एक कन्या वीकाची संतती म्हणून स्मरणात आहे।

Verse 36

इत्येते क्रूरकर्माणः पौलस्त्या राक्षसा नव । विभीषणो विशुद्धात्मा दशमः परिकीर्तितः

अशा रीतीने पौलस्त्य वंशातील ते नऊ राक्षस क्रूरकर्मे होते; परंतु विशुद्धात्मा विभीषण दहावा म्हणून कीर्तित आहे।

Verse 37

पुलहस्य मृगाः पुत्राः सर्वे व्यालाश्च दंष्ट्रिणः । भूताः पिशाचाः सर्पाश्च शूकरा हस्तिनस्तथा

पुलहाचे पुत्र मृग होते; ते सर्व दंष्ट्राधारी भयंकर व्याळ—भूत, पिशाच, सर्प, शूकर आणि हत्तीही होते।

Verse 38

अनपत्यः क्रतुस्त्वस्मिन्स्मृतो वैवस्वतेंतरे । अत्रेः पत्न्यो दशैवासन्सुन्दर्यश्च पतिव्रताः

या वैवस्वत मन्वंतरात क्रतु ऋषी निःसंतानच स्मरणात येतो. अत्रीच्या पत्नी दहा होत्या—सुंदरी व पतिव्रता।

Verse 39

भद्राश्वस्य घृताच्यंता जज्ञिरे दश चाप्सराः

भद्राश्व व घृताची यांच्यापासून दहा अप्सरा उत्पन्न झाल्या।

Verse 40

भद्रा शूद्रा च मद्रा च नलदा जलदा तथा । उर्णा पूर्णा च देवेशि या च गोपुच्छला स्मृता

भद्रा, शूद्रा, मद्रा, नलदा व जलदा; तसेच उर्णा व पूर्णा, हे देवेशी—आणि जी गोपुच्छला म्हणून स्मरणात आहे।

Verse 41

तथा तामरसा नाम दशमी रक्तकोटिका । एतासां च महादेवि ख्यातो भर्त्ता प्रभाकरः

तसेच दहावी ‘तामरसा’ नावाची ‘रक्तकोटिका’ म्हणून प्रसिद्ध होती. हे महादेवी, त्या सर्वांचा ख्यातनाम भर्ता प्रभाकर होता.

Verse 42

स्वर्भानुना हते सूर्ये पतितेस्मिन्दिवो महीम् । तमोऽभिभूते लोकेस्मिन्प्रभा येन प्रवर्त्तिता

स्वर्भानूने सूर्याला आघात केला आणि तो स्वर्गातून पृथ्वीवर पडला; हा लोक अंधकाराने व्यापला असता ज्याने प्रकाशाचा प्रवाह पुन्हा चालू केला, तोच तो होता.

Verse 43

स्वस्ति तेस्त्विति चैवोक्तः पतन्निह दिवाकरः । ब्रह्मर्षेर्वचनात्तस्य न पपात यतः प्रभुः

इथे पडत असलेल्या दिवाकराला ‘स्वस्ति ते अस्तु’—‘तुझे कल्याण होवो’—असे म्हटले गेले. त्या ब्रह्मर्षीच्या वचनामुळे प्रभू (सूर्य) पडला नाही.

Verse 44

ततः प्रभाकरेत्युक्तः प्रभुरेवं महर्षिभिः । भद्रायां जनयामाम् सोमं पुत्रं यशस्विनम्

म्हणून महर्षींनी प्रभूला ‘प्रभाकर’ असे संबोधले. भद्रेतून त्याने यशस्वी पुत्र सोमाला जन्म दिला.

Verse 45

त्विषिमान्धर्मपुत्रस्तु सोमो देवो वरस्तु सः । शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाचरः

सोम तेजस्वी होता—तो धर्माचा पुत्र आणि श्रेष्ठ देव मानला गेला. शीतल किरणांचा तो कृत्तिकांमध्ये उत्पन्न झाला आणि रात्रौ विचरण करणारा झाला.

Verse 46

पिता सोमस्य वै देवि जज्ञेऽत्रिर्भगवानृषिः । तत्रात्रिः सर्वलोकेशं भृत्वा स्वे नयने स्थितः

हे देवी, खरेच सोमाचे पिता भगवान ऋषी अत्रीच झाले. तेथे अत्रींनी सर्वलोकाधीशाला धारण करून आपल्या नेत्रांत प्रतिष्ठित केले.

Verse 47

कर्मणा मनसा वाचा शुभान्येव समा चरत् । काष्ठकुड्यशिलाभूत ऊर्द्ध्वबाहुर्महाद्युतिः

कर्माने, मनाने व वाणीने तो केवळ शुभ आचरणच करीत असे. काष्ठ, भिंत किंवा शिळेसारखा अचल होऊन, ऊर्ध्वबाहू महाद्युतीने दीप्त उभा राहिला.

Verse 48

सुदुस्तरं नाम तपस्तेन तप्तं महत्पुरा । त्रीणि वर्षसहस्राणि दिव्यानि सुरसुंदरि

हे सुरसुंदरी, त्याने ‘सुदुस्तर’ नावाचे महान तप पूर्वी केले—तीन सहस्र दिव्य वर्षेपर्यंत.

Verse 49

तस्योर्द्ध्वरेतसस्तत्र स्थितस्यानिमिषस्य ह । सोमत्वं वपुरापेदे महाबुद्धेस्तु वै शुभे

तेथे ऊर्ध्वरेतस व अनिमेष होऊन स्थित त्या महाबुद्धी तपस्व्याचे शरीर, त्या शुभ प्रभावाने, सोमत्वास प्राप्त झाले.

Verse 50

ऊर्द्ध्वमाचक्रमे तस्य सोमसंभावितात्मनः । नेत्राभ्यां सोमः सुस्राव दशधा द्योतयन्दिशः

ज्याचा आत्मभाव सोमाने परिपूर्ण झाला होता, त्याच्यातील सोम ऊर्ध्वगामी झाला; आणि त्याच्या नेत्रांतून सोम दहा धारांनी स्रवून दिशांना प्रकाशमान करू लागला.

Verse 51

तद्गर्भं विधिना दृष्टा दिशोदश दधुस्तदा । समेत्य धारयामासुर्न च धर्तुमशक्नुवन्

तो गर्भरूप तत्त्व विधात्या ब्रह्म्याने पाहून दहा दिशांना ते स्वीकारण्याची आज्ञा केली. त्या सर्व एकत्र येऊन धारण करू लागल्या, पण ते धरणे त्यांना शक्य झाले नाही.

Verse 52

स ताभ्यः सहसैवेह दिग्भ्यो गर्भश्च शाश्वतः पपात भावयंल्लोकाञ्छीतांशुः सर्वभावनः

मग तो शाश्वत गर्भरूप तत्त्व त्या दिशांकडून सहसा येथे पडले—तोच शीतांशु सोम, सर्वांचा पोषक, लोकांना पुष्ट करणारा.

Verse 53

यदा न धारणे शक्तास्तस्य गर्भस्य ताः स्त्रियः । ततस्ताभ्यः स शीतांशुर्निपपात वसुंधराम्

जेव्हा त्या स्त्रीरूप दिशांना त्या गर्भतत्त्वाचे धारण करणे शक्य झाले नाही, तेव्हा शीतांशु सोम त्यांच्याकडून पडून पृथ्वीवर आला.

Verse 54

पतितं सोममालोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः । रथमारोपयामास लोकानां हितका म्यया

पडलेला सोम पाहून लोकपितामह ब्रह्म्याने, सर्व लोकांच्या हिताची इच्छा धरून, त्याला रथावर आरूढ केले.

Verse 55

स तदैव मया देवि धर्मार्थं सत्यसंगरः । युक्तो वाजिसहस्रेण सितेन सुरसुंदरि

त्याच वेळी, हे देवी—हे सुरसुंदरी—धर्मासाठी, सत्याचा संकल्प धरून, मी त्या रथाला एक हजार शुभ्र घोडे जुंपले.

Verse 56

तस्मिन्निपतिते देवि पुत्रेत्रेः परमात्म नि । तुष्टुवुर्ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः सप्त ये श्रुताः

हे देवी, अत्रीच्या परमात्मस्वरूप पुत्राचा अवतार झाला तेव्हा, श्रुतीत प्रसिद्ध ब्रह्मदेवांचे सात मानसपुत्र स्तोत्रांनी त्याची स्तुती करू लागले।

Verse 57

तथैवांगिरसः सर्वे भृगोश्चैवात्मजास्तथा । ऋग्भिस्तु सामभिश्चैव तथैवांगिरसैरपि

तसेच सर्व आंगिरस ऋषी आणि भृगूचे पुत्रही—ऋग्वैदिक ऋचा, सामवेदाचे गान आणि आंगिरस मंत्र यांद्वारे—त्याची स्तुती करू लागले।

Verse 58

तस्य संस्तूयमानस्य तेजः सोमस्य भास्वतः । आप्यायमानं लोकांस्त्रीन्भासयामास सर्वशः

स्तुती होत असलेल्या त्या भास्वर सोमाचे तेज वाढत गेले आणि सर्व दिशांनी त्रैलोक्य उजळून निघाले।

Verse 59

स तेन रथमुख्येन सागरांतां वसुंधराम् । त्रिःसप्तकृत्वोतियशाश्चकाराभिप्रदक्षिणम्

मग त्या महायशस्वीने त्या श्रेष्ठ रथावर आरूढ होऊन, सागरपर्यंत असलेल्या पृथ्वीची तीनदा सात—एकवीस वेळा—प्रदक्षिणा केली।

Verse 60

तस्य यच्चापि तत्तेजः पृथिवीमन्वपद्यत । ओषध्यस्ताः समुत्पन्नास्ते जसाऽज्वलयन्पुनः

आणि त्याचे जे तेज पृथ्वीमध्ये प्रवेशून सर्वत्र पसरले, त्याच तेजाने औषधी उत्पन्न झाल्या व त्या पुन्हा उजळून निघाल्या।

Verse 61

ताभिर्धिनोत्ययं लोकं प्रजाश्चैव चतुर्विधाः । ओषध्यः फलपाकांताः कणाः सप्तदश स्मृताः

यांच्यामुळे हा लोक आणि चार प्रकारच्या प्रजा धारण केल्या जातात. फळधारणा व धान्यपक्वतेपर्यंत येणाऱ्या या ग्राम्य औषधी ‘कण’ म्हणून सतराप्रकारे स्मरण केल्या आहेत.

Verse 62

व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः

तांदूळ/धान्य (व्रीहि), ज्वारी/जौ (यव), गहू (गोधूम), कणिक-धान्य (अणु) आणि तीळ—

Verse 63

प्रियंगुः कोविदारश्च कोरदूषाः सतीनकाः । माषा मुद्गा मसूराश्च निष्पावाः सकुलत्थकाः

प्रियंगु, कोविदार, कोरदूषा, सतीनक; तसेच माष (उडीद), मुद्ग (मूग), मसूर; आणि निष्पाव व कुलत्थही—

Verse 64

आढक्यश्चणकाश्चैव कणाः सप्तदश स्मृताः । इत्येता ओषधीनां च ग्राम्याणां जातयः स्मृताः

आढकी आणि चणा देखील—अशा रीतीने ‘कण’ सतराप्रकारे स्मृत आहेत. ह्याच औषधींमध्ये ग्राम्य (शेतीतील) जाती म्हणून स्मरण केल्या आहेत.

Verse 65

ओषध्यो यज्ञियाश्चैव ग्राम्या रण्याश्चतुर्द्दश । व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमास्त्वणवस्तिलाः

यज्ञासाठी उपयुक्त औषधी चौदा प्रकारच्या सांगितल्या आहेत—ग्राम्य व आरण्य दोन्ही. त्यांत व्रीहि, यव, गोधूम, अणु आणि तीळ—

Verse 66

प्रियंगुषष्ठा इत्येते सप्तमास्तु कुलत्थकाः । श्यामाकास्त्वथ नीवारा जर्तिलाः सगवेधुकाः

प्रियंगु पर्यंत सहा प्रकार सांगितले; सातवा कुलत्थ आहे. त्यानंतर श्यामाक, नीवार, जर्तिला व गवेधुक हेही वर्णिले आहेत.

Verse 67

ऊरुविन्दा मर्कटकास्तथा वेणुयवाश्च ये । ग्राम्यारण्यास्तथा ह्येता ओषध्यस्तु चतुर्दश

ऊरुविन्दा, मर्कटक व वेणुयव—हे, तसेच ग्राम्य व अरण्यात उगवणारे भेद मिळून, औषधींचे चौदा वर्ग मानले आहेत.

Verse 68

तृणगुल्मलता वीरुद्वल्लीगुच्छादि कोटिशः । एतेषामधिपश्चन्द्रो धारयत्यखिलं जगत्

तृण, गुल्म, लता, वीरुद, वल्ली, गुच्छ इत्यादी असंख्य वनस्पती आहेत. या सर्वांचा अधिपती चंद्र आहे; आणि यांच्याच द्वारा तो अखिल जगत धारण व पोषण करतो.

Verse 69

ज्योत्स्नाभिर्भगवान्सोमो जगतो हितकाम्यया । ततस्तस्मै ददौ राज्यं ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः

भगवान सोमाने आपल्या ज्योत्स्नेने, जगताच्या हिताची इच्छा धरून, सृष्टीचे कल्याण केले. म्हणून ब्रह्मविदांमध्ये श्रेष्ठ ब्रह्मदेवाने त्याला राज्याधिकार दिला.

Verse 70

बीजौषधीनां विप्राणां मंत्राणां च वरानने । सोऽभिषिक्तो महातेजा राजा राज्ये निशाकरः

हे वरानने, बीज व औषधी, ब्राह्मण आणि मंत्र यांवर राज्य करण्यासाठी महातेजस्वी निशाकर (चंद्र) राजा म्हणून अभिषिक्त झाला.

Verse 71

त्रींल्लोकान्भावयामास स्वभासा भास्वतां वरः । तं सिनी च कुहूश्चैव द्युतिःपुष्टिः प्रभा वसुः

तेजस्वींमध्ये श्रेष्ठ असा तो आपल्या स्वप्रभेने त्रैलोक्याला आनंदित व पोषित करी। सिनी, कुहू तसेच द्युती, पुष्टी, प्रभा आणि वसु त्याची सेवा करीत होत्या।

Verse 72

कीर्तिर्धृतिश्च लक्ष्मीश्च नव देव्यः सिषेविरे । सप्तविंशतिरिंदोस्तु दाक्षायण्यो महाव्रताः

कीर्ती, धृती व लक्ष्मी—आणि इतर देव्या—अशा नऊ दिव्य देव्या त्याची सेवा करीत. तसेच इंदू (चंद्र) याच्या दाक्षायणी नावाच्या सत्तावीस कन्या महाव्रतधारिणी होत्या।

Verse 73

ददौ प्राचेतसो दक्षो नक्षत्राणीति या विदुः । स तत्प्राप्य मह्द्राज्यं सोमः सोमवतां वरः

प्रचेतसपुत्र दक्षाने ज्यांना ‘नक्षत्रे’ म्हणतात त्या त्याला अर्पण केल्या. ते महान राज्य प्राप्त करून सोम—सोमसदृश तेजस्वींमध्ये श्रेष्ठ—आपल्या ऐश्वर्यात समृद्ध झाला।

Verse 74

समाजह्रे राजसूयं सहस्रशतदक्षिणम् । हिरण्यगर्भश्चोद्गाता ब्रह्मा ब्रह्मत्वमेयिवान्

मग त्याने सहस्र-शत दक्षिणांनी युक्त असा राजसूय यज्ञ केला. हिरण्यगर्भ उद्गाता झाला आणि ब्रह्मत्व प्राप्त ब्रह्मा अध्यक्ष म्हणून विराजमान झाला।

Verse 75

सदस्यस्तस्य भगवान्हरिर्नारायणः प्रभुः । सनत्कुमारप्रमुखैराद्यैर्ब्रह्मर्षिभिर्वृतः

त्या यज्ञात स्वयं भगवान हरि-नारायण प्रभू सदस्य म्हणून उपस्थित होते. सनत्कुमारप्रमुख आद्य ब्रह्मर्षींनी त्यांना वेढले होते।

Verse 76

दक्षिणामददात्सोमस्त्रींल्लोकांस्तु वरानने । तेभ्यो ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः सदस्येभ्यश्च वै शुभे

हे वरानने शुभे! सोमाने दक्षिणा अशी दिली की जणू त्रिलोकीच दान केली; ती त्याने श्रेष्ठ ब्रह्मर्षी आणि यज्ञसभेतील सदस्यांना अर्पण केली।

Verse 77

प्राप्यावभृथमव्यग्रः सर्वदेवर्षिपूजितः । अतिराजति राजेन्द्रो दशधा भावयन्दिशः

अवभृथ-स्नानास पोहोचून तो राजा निर्व्यग्र राहिला; सर्व देव-ऋषींनी पूजिलेला तो राजाधिराज अत्यंत तेजस्वी झाला आणि अनेक प्रकारे दहा दिशांना प्रकाशमान करू लागला।

Verse 78

तेन तत्प्राप दुष्प्राप्यमैश्वर्य्यमकृता त्मभिः । स एवं वर्त्तते चन्द्रश्चात्रेय इति विश्रुतः

त्या पुण्यकर्मामुळे त्याने असे ऐश्वर्य मिळविले जे असंयमी लोकांना दुर्लभ आहे. म्हणूनच चंद्र त्या अवस्थेत वर्ततो आणि परंपरेत ‘चात्रेय’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।