
ईश्वर देवीला दिशानुक्रमे तीर्थयात्रेचा क्रम सांगतात—साधकाने प्रथम परम पावन कोटीश्वरास जावे आणि त्याच्या उत्तरेस असलेल्या कोटीशा (कोटीश) चेही दर्शन घ्यावे. या स्थळाचे माहात्म्य कपालेश्वराजवळ घडलेल्या एका प्राचीन प्रसंगावर आधारलेले आहे. तेथे पाशुपत तपस्वी—भस्मलेपित, जटाधारी, मुञ्जमेखला धारण करणारे, संयमी व क्रोधजयी ब्राह्मण शिवयोगी—चारही दिशांत क्षेत्र व्यापून दीर्घ तप करीत होते. ‘कोटी’ संख्येने ते मंत्रजपपरायण होऊन कपालेशाजवळ विधिपूर्वक लिंगाची स्थापना करून भक्तिभावाने पूजा करीत. महादेव प्रसन्न होऊन त्यांना मुक्ति देतात; कारण तेथे कोटी ऋषींनी सिद्धी प्राप्त केली, म्हणून ते लिंग पृथ्वीवर ‘कोटीश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. कोटीश्वराची भक्तिपूर्वक पूजा केल्यास कोटी मंत्रजपाचे फळ मिळते; तसेच येथे वेदपारंगत ब्राह्मणास सुवर्णदान केल्यास कोटी होमाइतके पुण्य मिळते—आणि ही यात्रा सम्यक् फलदायी असल्याचे प्रतिपादन केले आहे.
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि कोटीश्वरमनुत्तमम् । तस्मादुत्तरतो देवि कोटीशमिति विश्रुतम्
ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर, हे महादेवी, अनुपम कोटीश्वराकडे जावे. त्याच्या उत्तरेस, हे देवी, “कोटीश” म्हणून प्रसिद्ध असे स्थान आहे.
Verse 2
पापघ्नं सर्वजंतूनां पशुपाशविमोक्षदम् । पुरा पाशुपता देवि कपालेश्वरसंनिधौ
हे सर्व प्राण्यांचे पाप नष्ट करणारे व पशु-पाश (सांसारिक बंधन) तोडून मुक्ती देणारे आहे. हे देवी, पूर्वी कपालेश्वराच्या सान्निध्यात पाशुपत—
Verse 3
तपः कुर्वंति विपुलं भस्मोद्धूलितविग्रहाः । जटामुकुटसंयुक्ता मुंजमेखलधारिणः
ते विपुल तप करीत—देहावर पवित्र भस्म लावलेली, जटांचा मुकुट धारण केलेला, आणि मुंज-गवताची मेखला परिधान केलेली।
Verse 4
शांताः सर्वे जितक्रोधा ब्राह्मणाः शिवयोगिनः । तपः कुर्वंति तत्रस्था व्याप्य क्षेत्रं चतुर्द्दिशम्
ते सर्व शांत, क्रोधजयी ब्राह्मण—शिवयोगी—तेथेच वास करून तप करीत, आणि चारही दिशांनी क्षेत्र व्यापून टाकीत.
Verse 5
कोटिसंख्या महादेवि मन्त्रजाप्यपरायणाः । सम्यक्संस्थाप्य ते लिंगं कपालेशसमीपगम्
हे महादेवी, ते कोटीसंख्येने होते, मंत्रजपात पूर्णतः तल्लीन. त्यांनी विधिपूर्वक कपालेशाच्या समीप एक लिंग स्थापन केले.
Verse 6
ततस्ते पूजयांचक्रुस्तल्लिंगं भक्तिसंयुताः । ततस्तुष्टो महादेवो मुक्तिं तेषां ददौ हरः
मग त्यांनी भक्तियुक्त होऊन त्या लिंगाची पूजा केली. त्याने प्रसन्न होऊन महादेव हरांनी त्यांना मुक्ती प्रदान केली.
Verse 7
ऋषयः कोटिसंख्यातास्तस्मिन्सिद्धा यतः प्रिये । तेन कोटीश्वरं लिंगं नाम्ना ख्यातं धरातले
हे प्रिये! ज्या स्थानी कोटीसंख्य ऋषींनी सिद्धी प्राप्त केली, म्हणून ते लिंग पृथ्वीवर ‘कोटीश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध झाले।
Verse 8
यस्तं पूजयते भक्त्या कोटीश्वरमनामयम् । स कोटिमन्त्रजाप्यस्य फलं प्राप्स्यति मानवः
जो भक्तीने निरामय कोटीश्वराचे पूजन करतो, तो मनुष्य कोटी मंत्रजपाचे फळ निश्चयाने प्राप्त करतो।
Verse 9
हिरण्यं तत्र दातव्यं ब्राह्मणे वेदपारगे । कोटिहोमफलं तस्य सम्यग्यात्राफलं भवेत्
तेथे वेदपारंगत ब्राह्मणाला सुवर्ण दान करावे; त्याने कोटी होमाचे फळ मिळते आणि तेच सम्यक यात्राफळ ठरते।
Verse 104
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये कोटीश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुरधिक शततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यात ‘कोटीश्वरमाहात्म्यवर्णन’ नावाचा एकशे चौथा अध्याय समाप्त झाला।