Adhyaya 10

Verse 1

ईश्वर उवाच । अन्यच्च कथयिष्यामि रहस्यं तव भामिनि । यत्र कस्य चिदाख्यातं तत्ते वच्मि वरानने

ईश्वर म्हणाले—हे भामिनि, तुला आणखी एक रहस्य सांगतो; जे कुठे तरी कोणाला सांगितले गेले होते, तेच हे वरानने, तुला सांगतो.

Verse 2

पृथ्वीभागे स्थितो ब्रह्मा अपां भागे जनार्द्दनः । तेजोभागस्थितो रुद्रो वायुभागे तथेश्वरः

पृथ्वीच्या भागात ब्रह्मा स्थित आहे, जलाच्या भागात जनार्दन; तेजाच्या भागात रुद्र, आणि वायूच्या भागात तसेच ईश्वर आहे.

Verse 3

आकाशभागसंस्थाने स्थितः साक्षात्सदाशिवः

आकाश-भागाच्या प्रदेशात साक्षात् सदाशिव स्वतः प्रत्यक्षरूपेण स्थित आहेत।

Verse 4

यस्ययस्यैव यो भागस्तस्मिंस्तीर्थानि यानि वै । तस्यतस्य न संदेहः स स एवेश्वरः स्मृतः

ज्याचा ज्याचा जो भाग, त्या भागात जी तीर्थे प्रतिष्ठित आहेत—यात संशय नाही; तोच अधिष्ठाता ईश्वर म्हणून स्मरण केला जातो।

Verse 5

छागलंडं दुगण्डं च माकोटं मण्डलेश्वरम् । कालिंजरं वनं चैव शंकुकर्णं स्थलेश्वरम्

छागलण्ड व दुगण्ड; माकोट—जो मण्डलेश्वर म्हणून प्रसिद्ध; कालिंजर व पवित्र वन; आणि शंकुकर्ण—जो स्थलेश्वर म्हणून ख्यात—हे क्षेत्रातील पुण्य-शक्ती आहेत।

Verse 7

महाकालं मध्यमं च केदारं भैरवं तथा । पवित्राष्टकमेतद्धि जलसंस्थं वरानने

महाकाल, मध्यम, केदार तसेच भैरव—हेच जलात प्रतिष्ठित ‘पवित्राष्टक’ आहे, हे वरानने।

Verse 8

अमरेशं प्रभासं च नैमिषं पुष्करं तथा । आषाढिं चैव दण्डिं च भारभूतिं च लांगलम्

अमरेश व प्रभास; नैमिष व पुष्कर; तसेच आषाढि, दण्डि, भारभूति व लांगल—हेही क्षेत्रातील पवित्र तीर्थ-स्वरूप म्हणून गणले जातात।

Verse 9

आदि गुह्याष्टकं ह्येतत्तेजस्तत्त्वे प्रतिष्ठितम् । गया चैव कुरुक्षेत्रं तीर्थं कनखलं तथा

हे ‘आदि-गुह्याष्टक’ खरोखर तेजस्-तत्त्वात प्रतिष्ठित आहे। गया, कुरुक्षेत्र तसेच कनखल-तीर्थही यामध्ये अंतर्भूत आहे।

Verse 10

विमलं चाट्टहासं च माहेन्द्रं भीमसंज्ञकम् । गुह्याद्गुह्यतरं ह्येतत्प्रोक्तं वाय्वष्टकं तव

विमल व आट्टहास, माहेन्द्र आणि ‘भीम’ नामक—हे तुझ्यास सांगितलेले ‘वाय्वष्टक’ आहे, जे गुह्याहूनही अधिक गुह्य आहे.

Verse 11

वस्त्रापथं रुद्रकोटिर्ज्येष्ठेश्वरं महालयम् । गोकर्णं रुद्रकर्णं च वर्णाख्यं स्थापसंज्ञकम्

वस्त्रापथ, रुद्रकोटि, ज्येष्ठेश्वर, महालय; गोकर्ण व रुद्रकर्ण; तसेच ‘स्थाप’ म्हणून प्रसिद्ध वर्णाख्य—हेही तीर्थ-प्रकट रूपांत कथिले आहेत.

Verse 12

पवित्राष्टकमेतद्धि आकाशस्थं वरानने । एतानि तत्त्वतीर्थानि सर्वाणि कथितानि वै

हे वरानने! हे ‘पवित्राष्टक’ खरोखर आकाशस्थ आहे. अशा रीतीने ही सर्व तत्त्व-तीर्थे निश्चयाने कथिली गेली आहेत.

Verse 13

यो यस्मिन्देवता तत्त्वे सा तन्माहात्म्यसूचिका । औदकं च महातत्त्वं विष्णोश्चातिप्रियं प्रिये

ज्या तत्त्वात ज्या देवतेचे अधिष्ठान सांगितले आहे, तीच स्थिती त्या तत्त्वाचे माहात्म्य दर्शविते. आणि हे प्रिये! औदक महातत्त्व विष्णूस अत्यंत प्रिय आहे.

Verse 14

जलशायी स्मृतस्तेन नारायण इति श्रुतिः । आप्यतत्त्वं तु तीर्थानि यानि प्रोक्तानि ते मया

म्हणून तो ‘जलशायी’ असा स्मरणात येतो; म्हणूनच श्रुतीत ‘नारायण’ हे नाम प्रसिद्ध आहे. मी तुला जे तीर्थ सांगितले, ती सर्व तीर्थे आप्यतत्त्व—जलतत्त्वावरच प्रतिष्ठित आहेत.

Verse 15

तानि प्रियाणि देवेशि ध्रुवं नारायणस्य वै । औदकं चैव यत्तत्त्वं तस्मिन्प्राभासिकं स्मृतम्

हे देवेशी! ती सर्व पवित्र तत्त्वे निश्चयच नारायणास प्रिय आहेत. आणि जे काही ‘औदक’—जलसम्बंधी तत्त्व आहे, तेच या प्राभास-प्रदेशात ‘प्राभासिक’ सार म्हणून स्मृत आहे.

Verse 16

तत्र देवो लयं याति हरिर्जन्मनिजन्मनि । स वासुदेवः सूक्ष्मात्मा परात्परतरे स्थितः

तेथे हरि—देव—जन्मोजन्मी पुन्हा पुन्हा लयास जातो. तोच सूक्ष्मस्वरूप वासुदेव परात्पर पदात स्थित आहे.

Verse 17

स शिवः परमं व्योम अनादिनिधनो विभुः । तस्मात्परतरं नास्ति सर्वशास्त्रागमेषु च

तोच शिव परम व्योम—चैतन्याचे सर्वोच्च आकाश—आहे; तो अनादि, अनंत, सर्वव्यापी विभू आहे. सर्व शास्त्र-आगमांतही त्याहून परे काही नाही असे सांगितले आहे.

Verse 18

सिद्धांतागमवेदांतदर्शनेषु विशेषतः । तेषु चैव न भिन्नस्तु मया सार्द्धं यशस्विनि

विशेषतः सिद्धांत, आगम आणि वेदांत-दर्शनांत हेच तत्त्व प्रतिपादिले आहे. आणि त्यांतही, हे यशस्विनी, तो माझ्यापासून सर्वथा भिन्न नाही.

Verse 19

तस्मिन्स्थाने हरिः साक्षात्प्रत्यक्षेण तु संस्थितः । लिंगैश्चतुर्भिः संयुक्तो ज्ञायते न च केनचित्

त्या स्थानी हरि साक्षात् प्रत्यक्षरूपेण विराजमान आहेत। तरीही चार लिंगचिन्हांनी संयुक्त असूनही त्यांना कोणीही यथार्थ ओळखू शकत नाही।

Verse 20

मोक्षार्थं नैष्ठिकैर्वर्णैर्व्रतैश्चैव तु यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति भल्लुकातीर्थदर्शनात्

मोक्षासाठी निष्ठेने वर्णधर्म व व्रतांद्वारे जे फळ मिळते, तेच फळ भल्लुकातीर्थाच्या दर्शनमात्राने प्राप्त होते।

Verse 21

गोचर्ममात्रं तत्स्थानं समंतात्परिमण्डलम् । न हि कश्चिद्विजानाति विना शास्त्रेण भामिनि

ते स्थान गोचर्माएवढे असून सर्व बाजूंनी वर्तुळाकार आहे। हे सुंदरी, शास्त्राविना ते कोणीही जाणू शकत नाही।

Verse 22

विषुवं वहते तत्र नृणामद्यापि पार्वति । पंचलिंगानि तत्रैव पंचवक्त्राणि कानि चित्

हे पार्वती, तेथे आजही लोक विषुव पाळतात. आणि तेथेच पाच लिंगे आहेत; त्यांपैकी काही पंचवक्त्र आहेत.

Verse 23

कुक्कुटांडकमानानि महास्थूलानि कानिचित् । सर्पेण वेष्टितान्येव चिह्नितानि त्रिशूलिभिः

त्यांपैकी काही अतिशय स्थूल आहेत—कुक्कुट-अंड्याएवढ्या मापाचे. ती सर्पाने वेढलेली असून त्रिशूलचिन्हांनी अंकित आहेत.

Verse 24

तेषां दर्शनमात्रेण कोटिलिंगार्चनफलम् । तस्मादिदं महाक्षेत्रं ब्रह्माद्यैः सेव्यते सदा

त्यांचे केवळ दर्शन झाले तरी कोटी शिवलिंगांच्या अर्चनेचे फळ मिळते. म्हणून हे महाक्षेत्र ब्रह्मा आदि देवांनीही सदैव सेविले व पूजिले जाते.

Verse 25

श्रुतिमद्भिश्च विप्रेंद्रैः संसिद्धैश्च तपस्विभिः । प्रतिमासं तथाष्टम्यां प्रतिमासं चतुर्दशीम्

वेदविद्येत निपुण असे श्रेष्ठ विप्रेंद्र व सिद्ध तपस्वी दर महिन्याला नियमितपणे—विशेषतः अष्टमी व चतुर्दशीला—येथे व्रत-पूजन करतात.

Verse 26

शशिभानूपरागे वा कार्त्तिक्यां तु विशेषतः । प्रभासस्थानि लिंगानि प्रपूज्यन्ते वरानने

चंद्रग्रहण वा सूर्यग्रहणकाळी, आणि विशेषतः कार्त्तिक महिन्यात, हे सुंदरीमुखी! प्रभासस्थ शिवलिंगांची अत्यंत भक्तीने पूजा केली जाते.

Verse 27

संनिहत्यां कुरुक्षेत्रे सर्वस्तीर्थायुतैः सह । पुष्करं नैमिषं चैवं प्रयागं संपृथूदकम्

कुरुक्षेत्रातील सन्निहत्या, असंख्य तीर्थांसह; पुष्कर, नैमिष आणि विशाल जलयुक्त प्रयाग—ही सर्व तीर्थे येथे स्मरणात आणली आहेत.

Verse 28

षष्टि तीर्थसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च । माघ्यांमाघ्यां समेष्यंति सरस्वत्यब्धिसंगमे

साठ हजार तीर्थे—आणि साठ कोटीपर्यंत—दर माघ महिन्यात सरस्वती व समुद्राच्या संगमावर येऊन एकत्र होतात.

Verse 29

स्मरणात्तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनादपि । मृत्युकालभवाद्वापि पापं त्यक्ष्यति सुव्रते

त्या तीर्थाचे स्मरण केले तरी, तसेच त्याचे नामसंकीर्तन केले तरी—अगदी मृत्युकाळीही—हे सुव्रते, मनुष्य पापाचा त्याग करतो.

Verse 30

आनर्त्तसारं सौम्यं च तथा भुवनभूषणम् । दिव्यं पांचनदं पुण्यमादिगुह्यं महोदयम्

हे ‘आनर्त्तसार’ असेही ओळखले जाते, तसेच ‘सौम्य’; आणि ‘भुवनभूषण’ही. हे दिव्य, पुण्य ‘पाञ्चनद’, ‘आदिगुह्य’ व ‘महोदय’ या नावांनीही प्रसिद्ध आहे.

Verse 31

सिद्ध रत्नाकरं नाम समुद्रावरणं तथा । धर्माकारं कलाधारं शिवगर्भगृहं तथा

हे ‘सिद्ध-रत्नाकर’ या नावानेही, तसेच ‘समुद्रावरण’ या नावानेही ओळखले जाते; ‘धर्माकार’, ‘कलाधार’ आणि ‘शिवगर्भगृह’ असेही यास म्हणतात.

Verse 32

सर्वदेवनिवेशं च सर्वपातकनाशनम् । अस्य क्षेत्रस्य नामानि कल्पे कल्पे पृथक्प्रिये

हे सर्व देवांचे निवासस्थान आणि सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे. हे प्रिये, या क्षेत्राची नावे कल्पोकल्पी वेगवेगळी असतात.

Verse 33

आयामादीनि जानीहि गुह्यानि सुरसुन्दरि । आद्ये कल्पे पुरा देवि प्रमोदनमिति स्मृतम्

हे सुरसुंदरी, याचे आयाम इत्यादी (विवरण) जाणून घे—हे गुप्त आहेत. हे देवि, प्राचीन आद्य कल्पात यास ‘प्रमोदन’ असे स्मरण केले आहे.

Verse 34

नन्दनं परितस्तस्य तस्यापि परतः शिवम् । शिवात्परतरं चोग्रं भद्रिकं परतः पुनः

त्याच्या सभोवती ‘नन्दन’ असे म्हणतात; त्यापलीकडे ‘शिव’; शिवापेक्षाही पुढे पुन्हा ‘उग्र’; आणि त्याहूनही पुढे ‘भद्रिक’ असे स्मरले जाते।

Verse 35

समिंधनं परं तस्मात्कामदं च ततः परम् । सिद्धिदं चापि धर्मज्ञं वैश्वरूपं च मुक्तिदम्

त्यापुढे ‘समिंधन’; त्याहून पुढे ‘कामद’—इच्छापूर्तिकर्ता। तसेच ‘सिद्धिद’—सिद्धी देणारा, ‘धर्मज्ञ’—धर्म जाणणारा, ‘वैश्वरूप’—सर्वव्यापी रूप, आणि ‘मुक्तिद’—मोक्षदाता अशी नावे आहेत।

Verse 36

तथा श्रीपद्मनाभं तु श्रीवत्सं तु महाप्रभम् । तथा च पापसंहारं सर्वकामप्रदं तथा

तसेच ‘श्रीपद्मनाभ’; ‘श्रीवत्स’—महाप्रभ; आणि ‘पापसंहार’—पापनाशक, तसेच ‘सर्वकामप्रद’—सर्व इच्छा देणारा अशीही नावे आहेत।

Verse 37

मोक्षमार्गं वरा रोहे तथा देवि सुदर्शनम् । धर्मगर्भं तु धर्माणां प्रभासं पापनाशनम् । अतः परं भवन्तीह उत्पलावर्त्तिकानि च

‘मोक्षमार्ग’, हे देवि, ‘वरारोहा’ तसेच ‘सुदर्शन’—मंगलदर्शन। ‘धर्मगर्भ’—धर्मांचा गर्भ, आणि ‘प्रभास’—पापनाशक। यांपुढे येथे ‘उत्पलावर्त्तिका’ नामक तीर्थेही प्रकट होतात।

Verse 38

क्षेत्रस्य मध्ये यद्देवि मम गर्भगृहं स्मृतम् । तस्य नामानि ते देवि कथितान्यनुपूर्वशः

हे देवि, या क्षेत्राच्या मध्यभागी जे माझे गर्भगृह म्हणून स्मरले जाते; हे देवि, त्याची नावे तुला क्रमाने सांगितली आहेत।

Verse 39

श्रुत्वा नामान्यशेषाणि क्षेत्रमाहात्म्यमेव च । तेषां तु वांछिता सिद्धि र्भविष्यति न संशयः

सर्व नामे व या पवित्र क्षेत्राचे माहात्म्य ऐकले असता त्यांची इच्छित सिद्धी निःसंशय प्राप्त होते।

Verse 40

एतत्कीर्त्तयमानस्य त्रिकालं तु महोदयम् । संध्याकालांतरं पापमहोरात्रं विनश्यति

जो याचे त्रिकाळ कीर्तन करतो त्याला महान् उदय प्राप्त होतो; आणि संध्यांच्या संधिकाळात अहोरात्र साचलेले पाप नष्ट होते।

Verse 41

अपि वै दांभिकाश्चैव ये वसंत्यल्पबुद्धयः । मूढा जीवनिका विप्रास्तेऽपि यांति मृता दिवम्

दांभिक, अल्पबुद्धी व मोहग्रस्त—केवळ उपजीविकेसाठी वागणारे ब्राह्मणही असले, तरी तेही येथे मरण पावून स्वर्गास जातात।

Verse 42

अस्य क्षेत्रस्य मध्ये तु रवियोजनमध्यतः । उपक्षेत्राणि देवेशि संत्यन्यानि सहस्रशः

हे देवेशी! या क्षेत्राच्या मध्यभागी, रवियोजन-परिमाणाच्या आत, सहस्रों अन्य उपक्षेत्रे विद्यमान आहेत।

Verse 43

कानिचित्पद्मरूपाणि यवाकाराणि कानिचित् । षट्कोणानि त्रिकोणानि दण्डाकाराणि कानिचित्

काही पद्माकार, काही यवाकार; काही षट्कोणी, काही त्रिकोणी, तर काही दंडाकार स्वरूपाचे आहेत।

Verse 44

चंद्रबिंबार्द्धभेदानि चतुरस्रप्रभेदतः । ब्रह्मादिदैवतानीशे क्षेत्रमध्ये स्थितानि तु

काही अर्धचंद्र-बिंबाकार भेदांनी, तर काही चतुरस्र रूपभेदांनी वेगळे आहेत। हे ईशा, ब्रह्मादि देवता खरोखरच या पवित्र क्षेत्राच्या मध्यभागी स्थित आहेत।

Verse 45

कानिचिद्योजनार्द्धानि तदर्धार्धानि कानिचित् । निवर्त्तनप्रमाणेन दण्डमानेन कानिचित्

काही (पवित्र प्रदेश) अर्ध योजन मापाचे आहेत, तर काही त्याच्याही अर्धे आहेत। काही निवर्तन-प्रमाणाने, तर काही दंड-मानाने मोजले जातात.

Verse 46

गोचर्ममानमध्यानि कानिचिद्धनुषांतरम् । यज्ञोपवीतमात्राणि प्रभासे संति कोटिशः

काही (तीर्थ) गोचर्म-मानाने मध्यम विस्ताराचे, काही धनुष्यांतराएवढे पसरलेले; आणि प्रभासात यज्ञोपवीत-मात्र सूक्ष्म असेही कोट्यवधी पवित्र स्थान आहेत.

Verse 47

अंगुल्यष्टम भागोऽपि नभोस्ति कमलेक्षणे । न संति यस्मिंस्तीर्थानि दिव्यानि च नभस्तले

हे कमलनेत्रा, आकाशात बोटाच्या आठव्या भागाइतकीही जागा अशी नाही की जिथे दिव्य तीर्थ नसतील; नभमंडळात सर्वत्र तीर्थे आहेत.

Verse 48

प्रभासक्षेत्रमासाद्य तिष्ठंति प्रलयादनु । केदारे चैव यल्लिंगं यच्च देवि महालये

प्रभासक्षेत्रास येऊन ते प्रलयानंतरही स्थिर राहतात। आणि केदारात जे लिंग आहे, तसेच हे देवी, महालयात जे आहे—

Verse 49

मध्यमेश्वरसंस्थं च तथा पाशुपतेश्वरम् । शंकुकर्णेश्वरं चैव भद्रेश्वरमथापि च

तेथे मध्यमेश्वराचे पवित्र स्थान आहे, तसेच पाशुपतेश्वर; आणि शंकुकर्णेश्वर व भद्रेश्वरही आहेत.

Verse 50

सोमे श्वरमथैकाग्रं कालेश्वरमजेश्वरम् । भैरवेश्वरमीशानं तथा कायावरोहणम्

पुढे सोमेश्वर व एकाग्र; कालेश्वर व अजेश्वर; भैरवेश्वर, ईशान तसेच कायावरोहणही आहेत.

Verse 51

चापटेश्वरकं पुण्यं तथा बदरिकाश्रमम् । रुद्रकोटिर्महाकोटि स्तथा श्रीपर्वतं शुभम्

पुण्य चापटेश्वरक तसेच बदरिकाश्रम; रुद्रकोटि व महाकोटि; आणि शुभ श्रीपर्वतही आहे.

Verse 52

कपाली चैव देवेशः करवीरं तथा पुनः । ओंकारं परमं पुण्यं वशिष्ठाश्रममेव च । यत्र कोटिः स्मृता देवि रुद्राणां कामरूपिणाम्

कपाली व देवेश, तसेच पुन्हा करवीर; परम पवित्र ओंकार आणि वशिष्ठाश्रमही—जिथे, हे देवी, इच्छेनुसार रूप धारण करणाऱ्या रुद्रांची एक कोटी स्मरणात आहे.

Verse 53

यानि चान्यानि स्थानानि पुण्यानि मम भूतले । प्रयागं पुरतः कृत्वा प्रभासे निवसंति च

माझ्या भूतलावर जी इतर पुण्य स्थाने आहेत, ती प्रयागाला अग्रस्थानी ठेवून प्रभासातही निवास करतात.

Verse 54

उत्तरे रविपुत्री तु दक्षिणे सागरं स्मृतम् । दक्षिणोत्तरमानोऽयं क्षेत्रस्यास्य प्रकीर्त्तितः

उत्तरे रविपुत्री असून दक्षिणेस सागर असे स्मरणात आहे। अशा रीतीने या क्षेत्राचा दक्षिण–उत्तर विस्तार प्रकीर्तित केला आहे।

Verse 55

रुक्मिण्याः पूर्वतश्चैव तप्ततोयाच्च पश्चिमे । पूर्वपश्चिममानोऽयं प्रभासस्य प्रकीर्त्तितः

पूर्वेस रुक्मिणी-तीर्थ आणि पश्चिमेस तप्ततोय-तीर्थ आहे। अशा प्रकारे प्रभासाचा पूर्व–पश्चिम विस्तार प्रकीर्तित आहे।

Verse 56

एतदन्तरमासाद्य तीर्थानि सुरसुन्दरि । पातालादिकटाहांतं तानि तत्र वसंति वै

हे देवसुंदरी! या मधल्या प्रदेशात येताच तीर्थे खरोखर तेथेच वास करतात—पाताळापासून आरंभ होणाऱ्या कढईसारख्या गहिराईपर्यंत.

Verse 57

एवं ज्ञात्वा महादेवि सर्वदेवमयो हरिः । प्रभासक्षेत्रमासाद्य तत्याज स्वं कलेवरम्

हे महादेवी! असे जाणून, सर्वदेवमय हरि प्रभासक्षेत्रात आला आणि तेथेच आपले कलेवर त्यागले।

Verse 58

दिव्यं ममेदं चरितं हि रौद्रं श्रोष्यंति ये पर्वसु वा सदा वा । ते चापि यास्यंति मम प्रसादात्त्रिविष्टपं पुण्यजनाधिवासम्

माझे हे दिव्य व रौद्र-गंभीर चरित्र जे पर्वकाळी किंवा सदैव ऐकतात, ते माझ्या प्रसादाने त्रिविष्टप—पुण्यजनांचे निवासस्थान—प्राप्त करतात।

Verse 59

इति कथितमशेषमेव चित्रं चरितमिदं तव देवि पुण्ययुक्तम् । इतरमपि तवातिवल्लभं यद्वद कथयामि महोदयं मुनीनाम्

अशा प्रकारे, हे देवि, पुण्ययुक्त असे हे अद्भुत व पूर्ण पावन चरित्र तुला सांगितले. आता तुझ्या अत्यंत प्रिय असे दुसरेही आख्यान, जे मुनींना महान् उदय देणारे आहे, मी यथावत् सांगतो.