Adhyaya 84

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि आदिनारायणं हरिम् । तस्याश्च पूर्वदिग्भागे सर्वपातकनाशनम्

ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर, हे महादेवी, आदिनारायण हरिकडे जावे. आणि त्याच्या संलग्न पूर्वदिशेच्या भागात सर्व पातकांचा नाश करणारे एक पवित्र स्थान आहे।

Verse 2

पादुकासनसंयुक्तं सर्वदैत्यांतकारिणम् । आदौ कृतयुगे देवि दैत्योऽभून्मेघवाहनः

ते ‘पादुकासन’ युक्त असून सर्व दैत्यांचा अंत करणारे म्हणून प्रसिद्ध आहे. हे देवी, कृतयुगाच्या आरंभी ‘मेघवाहन’ नावाचा एक दैत्य उत्पन्न झाला।

Verse 3

महाबलो महाकायो योजनायुतविस्तरः । अजेयः सर्वदेवानां त्रैलोक्यक्षयकारकः । ब्रह्मणा तस्य तुष्टेन वरो दत्तो वरानने

तो महाबलवान, महाकाय आणि दहा हजार योजनांपर्यंत विस्तीर्ण होता; सर्व देवांना अजेय आणि त्रैलोक्याच्या विनाशाचे कारण होता. हे वरानने, त्याच्यावर प्रसन्न होऊन ब्रह्मदेवांनी त्याला वर दिला।

Verse 4

यदा पादुकया विष्णुस्त्वां हनिष्यति संयुगे । तदैव मृत्युर्भविता नान्यथा मरणं तव

‘जेव्हा विष्णू रणांगणात पादुकेने तुला प्रहार करतील, तेव्हाच तुझा मृत्यू होईल; अन्यथा तुझे मरण होणार नाही.’

Verse 5

इति लब्धवरो दैत्यः संतापयति भूतलम् । युगानां कोटिमेकां तु सदेवासुरमानुषम्

असा वर मिळवून त्या दैत्याने भूतलाला संतप्त केले; एक कोटी युगांपर्यंत तो देव, असुर आणि मनुष्य—सर्वांना पीडित करीत राहिला।

Verse 6

संतप्य बहुधा देवि दक्षिणो दधिमागतः । तत्र विध्वंसयामास ऋषीणामाश्रमाणि वै

हे देवी! अनेक प्रकारे संताप देत दक्षिणेकडील दधिमान तेथे आला आणि त्याने ऋषींच्या आश्रमांचा विध्वंस सुरू केला।

Verse 7

ततस्त ऋषयः सर्वे विध्वस्ताश्रममण्डलाः । शरणं चैव संप्राप्ता देवदेवं तु केशवम् । अजेयं तं तु संज्ञात्वा तुष्टुवुर्गरुडध्वजम्

मग ज्यांचे आश्रम-परिसर उद्ध्वस्त झाले होते असे सर्व ऋषी देवदेव केशवाच्या शरणास गेले; त्याला अजेय जाणून गरुडध्वज प्रभूची स्तुती करू लागले।

Verse 8

ऋषय ऊचुः । नमः परमकल्याणकल्याणायात्मयोगिने । जनार्द्दनाय देवाय श्रीधराय च वेधसे

ऋषी म्हणाले—परम कल्याणस्वरूप, सर्व कल्याणांचे कल्याण, आत्मयोगी प्रभूस नमस्कार; देव जनार्दन, श्रीधर आणि विधात्यास प्रणाम।

Verse 9

नमः कमलकिंजल्कसुवर्णमुकुटाय च । केशवायातिसूक्ष्माय बृहन्मूर्ते नमोनमः

कमळाच्या केसरासारखा सुवर्ण मुकुट धारण करणाऱ्यास नमस्कार; अतिसूक्ष्म, तरीही विराट मूर्ती असलेल्या केशवास वारंवार प्रणाम।

Verse 10

महात्मने वरेण्याय नमः पंकजनाभये । नमोऽस्तु मायाहरये हरये हरिवेधसे

महात्मा, वरेण्य, कमलनाभ प्रभूस नमस्कार। माया हरिणाऱ्या हरिला, हरिला, आणि विधाता-स्वरूप हरिला पुनःपुन्हा नमोऽस्तु।

Verse 11

हिरण्यगर्भगर्भाय जगतः कारणात्मने । अच्युताय नमो नित्यमनन्ताय नमोनमः

हिरण्यगर्भाच्याही गर्भस्वरूप, जगताचे कारणस्वरूप प्रभूस नमस्कार। अच्युताला नित्य नमो; अनंताला पुनःपुन्हा नमो नमः।

Verse 12

नमो मायापटच्छन्न जगद्धात्रे महात्मने । संसारसागरोत्तार ज्ञानपोतप्रदायिने । अकुंठमतये धात्रे सर्गस्थित्यंत कर्मणे

मायेच्या पडद्याने आच्छादित, जगताचे धाता महात्मा यांस नमस्कार। संसारसागर पार नेणारी ज्ञाननौका देणाऱ्यास नमस्कार। अकुंठ मतीचे विधाते, ज्यांचे कर्म सृष्टी-स्थिती-अंत आहे—त्यांस नमो नमः।

Verse 13

यथा हि वासुदेवेति प्रोक्ते नश्यति पातकम् । तथा विलयमभ्येतु दैत्योऽयं मेघवाहनः

जसे ‘वासुदेव’ असे उच्चारताच पातक नष्ट होते, तसेच हा दैत्य मेघवाहनही विलयास जावो.

Verse 14

यथा विष्णुः स्वभक्तेषु पापमाप्नोति संस्थितम् । तथा विनाशमायातु दैत्योऽयं पापकर्मकृत्

जसा विष्णू आपल्या भक्तांमध्ये स्थित पाप हरून घेतात, तसाच पापकर्म करणारा हा दैत्य विनाशास जावो.

Verse 15

स्मृतमात्रो यथा विष्णुः सर्वं पापं व्यपोहति । तथा प्रणाशमभ्येतु दैत्योऽयं मेघवाहनः

जसा केवळ स्मरणमात्राने विष्णु सर्व पापांचा नाश करतो, तसाच हा दैत्य मेघवाहनही संपूर्ण विनाशास प्राप्त होवो।

Verse 16

भवंतु भद्राणि समस्तदोषाः प्रयांतु नाशं जगतोऽखिलस्य । अभेद्यभक्त्या परमेश्वरेशे स्मृते जगद्धातरि वासुदेवे

सर्वत्र मंगल होवो; अखिल जगताचे सर्व दोष नष्ट होवोत। कारण अभेद्य भक्तीने जगद्धाता वासुदेव—परमेश्वराधिराज—यांचे स्मरण केले असता सर्व अनिष्टाचा अंत होतो।

Verse 17

ये भूतले ये दिवि येऽन्तरिक्षे रसातले प्राणिगणाश्च केचित् । भवन्तु ते सिद्धियुता नरोत्तमाः स्मृते जगद्धातरि वासुदेवे

पृथ्वीवर, स्वर्गात, अंतरिक्षात किंवा रसातळात जे काही प्राणी आहेत—जगद्धाता वासुदेवाचे स्मरण होताच ते सर्व सिद्धियुक्त व श्रेष्ठ होवोत।

Verse 18

ये प्राणिनः कुत्रचिदत्र संति ब्रह्माण्डमध्ये परतश्च केचित् । तेषां तु सिद्धिः परमास्त्वनिंद्या स्तुते जगद्धातरि वासुदेवे

या ब्रह्मांडाच्या आत किंवा त्यापलीकडे कुठेही जे प्राणी आहेत, जगद्धाता वासुदेवाची स्तुती होताच त्यांना परम, निर्दोष सिद्धी लाभो।

Verse 19

ईश्वर उवाच । इति स्तुतस्तदा देवि आदिनारायणो हरिः । ज्ञात्वा स भावि कार्यं तत्समारुह्य च पादुकाम्

ईश्वर म्हणाले—हे देवि, अशा प्रकारे स्तुती झाल्यावर आदिनारायण हरिने पुढे होणारे कार्य जाणून पवित्र पादुकेवर आरूढ झाले।

Verse 20

बभूव तेषां प्रत्यक्ष ऋषीणां पापनाशनः । उवाच प्रणतान्सर्वान्किं वा कार्यं हृदि स्थितम्

तेव्हा पापनाशक प्रभू त्या ऋषींसमोर प्रत्यक्ष झाले। सर्व प्रणतांना ते म्हणाले—“तुमच्या हृदयात कोणते कार्य अभिप्रेत आहे?”

Verse 21

कथ्यतां तत्करिष्यामि युष्मत्स्तोत्रेण तर्पितः

“सांगा; तुमच्या स्तोत्राने तृप्त होऊन मी ते नक्की करीन।”

Verse 22

इत्युक्ता ऋषयः सर्वे कृतांजलिपुटाः स्थिताः । आदिदेवं हरिं प्रोचुः सर्वे नतशिरोधराः

असे ऐकून सर्व ऋषी अंजली बांधून उभे राहिले। मस्तक नमवून ते सर्व आदिदेव हरिला म्हणाले।

Verse 23

ऋषय ऊचुः । जानासि सर्वं त्वं देव न चास्त्यविदितं तव । इमं दैत्यं महादेव संहरस्व महाबलम् । यथेदं सकलं विश्वं निरातंकं भवेत्प्रभो

ऋषी म्हणाले—“हे देव! तू सर्वज्ञ आहेस; तुला काहीही अज्ञात नाही. हे महादेव! या महाबलवान दैत्याचा संहार कर, ज्यामुळे हे संपूर्ण विश्व भयमुक्त होईल, हे प्रभो।”

Verse 24

इत्युक्तस्तैस्तदा विष्णुर्दैत्यमाहूय संयुगे । ताडयामास तं दैत्यं हृदि पादुकया शुभे

त्यांनी असे म्हटल्यावर विष्णूंनी तेव्हा युद्धात त्या दैत्याला आवाहन केले आणि शुभ पादुकेने त्याच्या वक्षस्थळी प्रहार केला।

Verse 25

स हतः पतितो दैत्यो विगतासुर्महोदधौ । हत्वा दैत्यवरं देवस्तत्र स्थाने स्थितोऽभवत् । पादुकासनसंस्थस्तु तत्राद्यापि वरानने

तो दैत्य मारला जाऊन प्राणहीन होऊन महासागरात पडला. दैत्यश्रेष्ठाचा वध करून देव त्या स्थानीच प्रतिष्ठित झाले—हे वरानने, आजही तेथे पादुका-आसनावर विराजमान आहेत.

Verse 26

यस्तं पूजयते भक्त्या एकादश्यां नरोत्तमः । सोश्ववमेधफलं प्राप्य मोदते दिवि देववत्

जो उत्तम पुरुष एकादशीला भक्तिभावाने त्यांची पूजा करतो, तो अश्वमेध यज्ञाचे फळ प्राप्त करून स्वर्गात देवासारखा आनंद भोगतो.

Verse 27

गोलक्षं ब्राह्मणे दत्त्वा यत्फलं प्राप्नुयान्नरः । तदादिदेवे गोविन्दे दृष्टे भक्त्या फलं लभेत्

ब्राह्मणाला एक लक्ष गायी दान दिल्याने मनुष्याला जे फळ मिळते, तेच फळ आदिदेव गोविंदाचे भक्तीने दर्शन घेतल्याने मिळते.

Verse 28

कलौ कृतयुगं तेषां क्लेशस्तेषां सुखाधिकः । आदिनारायणो देवो येषां हृदयसंस्थितः

ज्यांच्या हृदयात देव आदिनारायण वास करतो, त्यांच्यासाठी कलियुगही कृतयुग होतो; त्यांचे क्लेश कमी होतात आणि सुख अधिक होते.

Verse 29

एकादश्यां रविदिने स्नात्वा संनिहिता जले । आदिनारायणं पूज्य मुच्यते भवबन्धनात्

रविवारी येणाऱ्या एकादशीला, दिव्य सन्निधी असलेल्या जलात स्नान करून आणि आदिनारायणाची पूजा केल्यास मनुष्य भवबंधनातून मुक्त होतो.

Verse 30

इति ते कथितं देवि माहात्म्यं विष्णुदैवतम् । श्रुतं पापहरं नृणां दारिद्यौघविनाशनम्

हे देवी, विष्णुदैवत हे माहात्म्य तुला सांगितले. याचे श्रवण मनुष्यांचे पाप हरते आणि दारिद्र्याचा प्रचंड ओघ नष्ट करते.

Verse 84

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य आदिनारायणमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुरशीतितमोध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डात, प्रभासक्षेत्रमाहात्म्याच्या प्रथम भागातील ‘आदिनारायणमाहात्म्यवर्णन’ नामक चौर्‍याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला.