Adhyaya 87

Verse 1

ईश्वर उवाच । एवं कृत्वा नरो यात्रां सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । ततो गच्छेन्महादेवि रुद्रानेकादश क्रमात्

ईश्वर म्हणाले—अशी योग्य श्रद्धेसह यात्रा करून, हे महादेवी, मग मनुष्याने क्रमाने एकादश रुद्रांकडे जावे।

Verse 2

प्रभासक्षेत्रमध्यस्थान्महापातकनाशनान् । यदेकादशधा पापमर्जितं मनुजैः पृथक्

प्रभासक्षेत्राच्या मध्यभागी महापातकनाशक (तीर्थ/देव) स्थित आहेत; कारण मनुष्यांनी वेगवेगळे कमावलेले पाप जणू अकरा प्रकारचे होते।

Verse 3

तदेकादशरुद्राणां पूजनात्क्षयमेष्यति । संक्रांतावयने वापि चंद्रसूर्यग्रहेऽथवा

ते (संचित पाप) एकादश रुद्रांच्या पूजनाने क्षय पावेल—संक्रांतीला, अयनकाळी, किंवा चंद्रग्रहण अथवा सूर्यग्रहणाच्या वेळी।

Verse 4

अन्यासु पुण्यतिथिषु सम्यग्भावेन भावितः । पूजयेदानुपूर्व्येण रुद्रैकादशकं क्रमात्

इतर पुण्य तिथींमध्येही, सम्यक् भावाने भावित होऊन, क्रमाने विधिपूर्वक एकादश रुद्रांची पूजा करावी।

Verse 5

तेषां नामानि वक्ष्यामि यान्यतीतानि मे पुरा । आद्ये कृतयुगे तानि शृणु देवि यथार्थतः

मी त्यांची नावे सांगतो, जी प्राचीन काळी पूर्वी माझ्याकडून कथिली गेली होती। हे देवि, आद्य कृतयुगातील ती नावे यथार्थपणे ऐक।

Verse 6

अजैकपादहिर्बुध्न्यो विरूपाक्षोऽथ रैवतः । हरश्च बहुरूपश्च त्र्यंबकश्च सुरेश्वरः । वृषाकपिश्च शंभुश्च कपर्दी चापराजितः

अजैकपाद, अहिर्बुध्न्य, विरूपाक्ष आणि रैवत; हर आणि बहुरूप; त्र्यंबक आणि सुरेश्वर; वृषाकपि, शंभु; कपर्दी आणि अपराजित—ही (त्यांची) नावे आहेत।

Verse 7

आदौ कृतयुगे देवि त्रेतायां द्वापरेऽपि च । कलौ युगे तु संप्राप्ते जातं नामांतरं पुनः

हे देवि, आरंभी कृतयुगात, तसेच त्रेता व द्वापर युगातही, हीच नावे होती; परंतु कलियुग प्राप्त झाल्यावर पुन्हा नामांतर उत्पन्न झाले।

Verse 8

एकादशधा रुद्राणां तानि ते वच्मि सांप्रतम् । भूतेशो नीलरुद्रश्च कपाली वृषवाहनः

आता मी तुला रुद्रांच्या एकादश विभागातील नावे सांगतो—भूतेश, नीलरुद्र, कपाली आणि वृषवाहन।

Verse 9

त्र्यंबको घोरनामा च महाकालोऽथ भैरवः । मृत्युंजयोऽथ कामेशो योगेश इति कीर्तितः । एकादशैते रुद्रास्ते कथिताः क्रमशः प्रिये

त्र्यंबक, घोरनामा, महाकाळ आणि भैरव; तसेच मृत्युञ्जय, कामेश व योगेश—असे ते कीर्तित आहेत। हे प्रिये, हे एकादश रुद्र क्रमाने सांगितले आहेत।

Verse 10

अनादिनिधना देवि भेदभिन्नास्तु ते पृथक् । एकादशस्वरूपेण पृथङ्नामप्रभेदतः

हे देवि, ते अनादी व अनंत आहेत; तरी भेदांमुळे ते स्वतंत्रपणे वेगळे मानले जातात। एकादश स्वरूपांनी, भिन्न-भिन्न नामभेदाने ते प्रकट होतात।

Verse 11

देव्युवाच । भगवन्विस्तराद्ब्रूहि लिंगैकादशकक्रमम् । स्थानसीमाप्रभेदेन माहात्म्योत्पत्तिकारणैः

देवी म्हणाली—हे भगवन्, एकादश लिंगांचा क्रम विस्ताराने सांगा; त्यांच्या स्थान-सीमेच्या भेदांसह, आणि ज्यामुळे त्यांचे माहात्म्य उत्पन्न होते ते कारणही सांगा।

Verse 12

कथं पूज्यानि तानीश के मंत्राः को विधिः स्मृतः । कस्मिन्पर्वणि काले वा सर्वं विस्तरतो वद

हे ईश, ती कशी पूजावीत? कोणते मंत्र आणि कोणती विधी स्मृत आहे? कोणत्या पर्वणी किंवा कोणत्या काळी—सर्व काही विस्ताराने सांगा।

Verse 13

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि रहस्यं पापनाशनम् । सोमनाथादितः कृत्वा सिद्धिनाथादिकारणम्

ईश्वर म्हणाले—हे देवि, ऐक; मी पापनाशक असे एक रहस्य सांगतो। सोमनाथापासून आरंभ करून, सिद्धिनाथ आदि कारण-तत्त्वासहित।

Verse 14

यच्छ्रुत्वा मुच्यते जंतुः पातकैः पूर्वसंचितैः । ये चैकादश रुद्रा वै तव प्रोक्ता मया प्रिये

हे ऐकून जीव पूर्वसंचित पातकांपासून मुक्त होतो. आणि प्रिये, ते एकादश रुद्र मी निश्चयाने तुला सांगितले आहेत.

Verse 15

दश ते वायवः प्रोक्ता आत्मा चैकादशः स्मृतः । तेषां नामानि वक्ष्यामि वायूनां शृणु मे क्रमात्

दहा वायू (प्राणवायू) सांगितले आहेत आणि आत्मा अकरावा मानला आहे. आता मी त्यांची नावे सांगतो—माझ्याकडून क्रमाने वायू ऐक.

Verse 16

प्राणोऽपानः समानश्च ह्युदानो व्यान एव च । नागश्च कूर्मः कृकलो देवदत्तो धनंजयः

प्राण, अपान, समान, उदान आणि व्यान; तसेच नाग, कूर्म, कृकल, देवदत्त आणि धनंजय.

Verse 17

आत्मा चेति क्रमाज्ज्ञेया रुद्राधिपतयः क्रमात् । तेषां यात्रां क्रमाद्वक्ष्ये सर्वप्राणिहिताय वै

यानंतर क्रमाने ‘आत्मा’ जाणावा; तसेच क्रमाने रुद्ररूप अधिपतीही. सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी मी त्यांची यात्रा-मार्गिका क्रमाने सांगीन.

Verse 18

रुद्राणामादिदेवोऽसौ पूर्वं सोमेश्वरः प्रिये । भूतेश्वरेति नाम्ना वै पूजयेत्तं विधानतः

प्रिये, तो रुद्रांचा आदिदेव आहे; पूर्वी तो ‘सोमेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध होता. ‘भूतेश्वर’ या नावाने विधिपूर्वक त्याची पूजा करावी.

Verse 19

राजोपचारयोगेन श्रद्धापूतेन चेतसा । पंचामृतेन संस्नाप्य सद्योजातेन पूजयेत्

राजोपचारांनी, श्रद्धेने पवित्र झालेल्या चित्ताने, पंचामृताने (लिंगाचे) स्नान घालून, सद्योजात मंत्राने पूजन करावे।

Verse 20

पुष्पैर्मनोहरैर्भक्त्या ध्यात्वा देवं सदाशिवम् । त्रिभिः प्रदक्षिणीकृत्य साष्टांगं प्रणिपत्य च

मनमोहक पुष्पे भक्तिभावाने अर्पून, देव सदाशिवाचे ध्यान करून, तीन प्रदक्षिणा घालून, मग साष्टांग नमस्कार करावा।

Verse 21

रुद्रैकादशयात्रार्थी निर्विघ्नार्थं व्रजेत्ततः । भूतेश्वरेति यन्नाम प्रोक्तं तत्ते ब्रवीम्यहम्

एकादश रुद्र-यात्रेचा इच्छुक, विघ्नरहिततेसाठी त्यानंतर पुढे जावा। आणि ‘भूतेश्वर’ असे जे नाव सांगितले आहे, ते मी तुला सांगतो।

Verse 22

महदादि विशेषांतं भूतजालं यदीरितम् । पंचविंशति संख्याकं तेषामीशो यतः स्मृतः

महत् इत्यादीपासून विशेष (तन्मात्रा/भूत) पर्यंत जे भूतजाल सांगितले आहे, ते पंचवीस संख्येचे आहे; कारण तो त्यांचा ईश्वर म्हणून स्मरला जातो।

Verse 23

तेन भूतेश्वरेत्युक्तं नाम तस्य पुरा किल । पंचविंशतितत्त्वानि ज्ञात्वा मुक्तिमवाप्नुयात्

म्हणूनच प्राचीन काळी खरोखर त्याचे नाव ‘भूतेश्वर’ असे म्हटले गेले। पंचवीस तत्त्वे जाणून मनुष्य मुक्ती प्राप्त करू शकतो।

Verse 24

भूतेशरुद्रं संपूज्य गच्छेद्वै मुक्तिमव्ययाम् । इति संक्षेपतः प्रोक्तमादि रुद्रस्य कीर्तनम् । कीर्तनीयं द्विजातीनां कीर्तितं पुण्यवर्द्धनम्

भूतेश्वर-रुद्राची यथाविधी संपूर्ण पूजा केल्यास मनुष्य निश्चयाने अविनाशी मुक्ती प्राप्त करतो. अशा रीतीने आदिरुद्राचे कीर्तन संक्षेपाने सांगितले. हे स्तवन द्विजांनी अवश्य म्हणावे; म्हणल्याने पुण्यवृद्धी होते.

Verse 87

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभास खण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य एकादशरुद्रमाहात्म्ये भूतेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्ताशीतितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डात, प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य व एकादशरुद्रमाहात्म्य अंतर्गत ‘भूतेश्वरमाहात्म्यवर्णन’ नामक सत्त्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला.