
या अध्यायात ईश्वर महादेवीला तीर्थनिर्देश देतात—भूतेशाच्या उत्तरेस असलेले ‘द्वितीय’ नीलरुद्राचे पवित्र स्थान, ज्याचे अंतर धनुष्याच्या ‘षोडश’ मापाने सांगितले आहे. तेथे यात्रेकरूने महालिंगाचे विधिपूर्वक स्नान घालावे, ईश-मंत्राने पूजा करावी, कुमुद व उत्पल पुष्प अर्पण करावीत; नंतर प्रदक्षिणा व नमस्कार करावा। फलश्रुतीत या आचरणाने राजसूय यज्ञासमान पुण्य मिळते असे सांगितले आहे; आणि पूर्ण यात्राफळ इच्छिणाऱ्यांनी वृष (बैल) दान करावे असेही विधान आहे. शेवटी ‘नीलरुद्र’ या नामाचे कारण सांगितले जाते—अंजनवर्ण काळ्या दैत्य ‘आंतक’चा वध केल्यामुळे आणि स्त्रियांच्या रुदनाशी संबंध येऊन भगवान नीलरुद्र म्हणून स्मरणात राहिले. हे माहात्म्य पापनाशक असून दर्शनास उत्सुकांनी श्रद्धेने ऐकावे व स्वीकारावे।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि नीलरुद्रं द्वितीयकम् । भूतेशादुत्तरे भागे धनुषां षोडशे स्थितम्
ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर, हे महादेवी, दुसऱ्या रुद्र नीलरुद्राकडे जावे. तो भूतेश्वराच्या उत्तरेकडे, सोळा धनुष्य अंतरावर स्थित आहे.
Verse 2
महालिंगं महादेवि गणगंधर्वपूजितम् । संस्नाप्य तं विधानेन ईशमंत्रेण पूजयेत्
हे महादेवी, तेथे गण व गंधर्वांनी पूजिलेले एक महालिंग आहे. त्यास विधिपूर्वक स्नान घालून ईशमंत्राने पूजन करावे.
Verse 3
कुमुदोत्पलसंभारैः सम्यक्संभावितात्मवान् । कृत्वा प्रदक्षिणां तस्य नमस्कारेण पूजयेत्
कुमुद व उत्पल फुलांच्या समुच्चयाने, मन श्रद्धायुक्त व संयत ठेवून, त्याची प्रदक्षिणा करून नमस्काराने पूजन करावे.
Verse 4
एवं कृत्वा नरो देवि राजसूयफलं लभेत् । वृषस्तत्रैव दातव्यः सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः
असे केल्याने, हे देवी, नरास राजसूय यज्ञासमान पुण्यफल प्राप्त होते. आणि ज्यांना यात्रेचे पूर्ण फळ हवे असेल त्यांनी तेथेच विधिपूर्वक वृषभदान करावे.
Verse 5
नीलांजननिभो दैत्यो निहतश्चांतकः पुरा । तस्य रोदयिता स्त्रीणां नीलरुद्रस्ततः स्मृतः
पूर्वी नीलांजनासारखा काळा ‘अंतक’ नावाचा दैत्य मारला गेला. स्त्रियांच्या रडण्याचे कारण ठरल्यामुळे तो ‘नीलरुद्र’ म्हणून स्मरणात आहे.
Verse 6
तस्य संक्षेपतः प्रोक्तं माहात्म्यं पापनाशनम् । सम्यक्छ्रद्धान्वितैः प्राप्यं श्राव्यं तद्दर्शनोत्सुकैः
त्याचे माहात्म्य संक्षेपाने सांगितले आहे; ते पापनाशक आहे. योग्य श्रद्धेसह ते प्राप्त करावे, आणि ज्यांना दर्शनाची उत्कंठा आहे त्यांनी ते श्रवण करावे.
Verse 88
इतिश्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य एकादशरुद्रमाहात्म्ये नील रुद्रमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टाशीतितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडात, प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य व एकादशरुद्रमाहात्म्य अंतर्गत ‘नीलरुद्रमाहात्म्यवर्णन’ नामक अठ्ठ्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला.