Adhyaya 317

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि देवीं कंटकशोषिणीम् । उत्तरेण देवकुलाद्दक्षिणेनोन्नतात्स्थितात्

ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर, हे महादेवी, कण्टकशोषिणी देवीकडे जावे. ती देवकुलाच्या उत्तरेस आणि ‘उन्नत’ नावाच्या स्थळाच्या दक्षिणेस स्थित आहे.

Verse 2

तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि शृणु ह्येकमनाः प्रिये । उन्नताद्दक्षिणे भागे यजंते द्विजसत्तमाः

तिची उत्पत्ती मी सांगतो—हे प्रिये, एकचित्ताने ऐक. ‘उन्नत’च्या दक्षिण भागात श्रेष्ठ द्विज यज्ञ करीत असतात.

Verse 3

भृगुरत्रिर्मरीचिश्च भरद्वाजोऽथ कश्यपः । कण्वो मंकिश्च सावर्णिर्जातूकर्ण्यस्तथैव च

भृगु, अत्रि आणि मरीचि; भरद्वाज तसेच कश्यप; कण्व, मंकि, सावर्णि आणि तसेच जातूकर्ण्य—

Verse 4

वत्सश्चैव वसिष्ठश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । मनुर्यमोंऽगिरा विष्णुः शातातपपराशरौ

तसेच वत्स आणि वसिष्ठ; पुलस्त्य, पुलह आणि क्रतु; मनु, यम, अंगिरा, विष्णु तसेच शातातप व पराशर—

Verse 5

शांडिल्यः कौशिकश्चैव गौतमो गार्ग्य एव च । दाल्भ्यश्च शौनकश्चैव शाकल्यो गालवस्तथा

शांडिल्य व कौशिक, गौतम तसेच गार्ग्य; दाल्भ्य व शौनक, शाकल्य आणि गालवही—।

Verse 6

जाबालिर्मुद्गलश्चैव ऋष्यशृंगो विभांडकः । विश्वामित्रः शतानंदो जह्नुर्विश्वावसुस्तथा

जाबालि व मुद्गल; ऋष्यशृंग व विभांडक; विश्वामित्र, शतानंद, जह्नु तसेच विश्वावसुही—।

Verse 7

एते चान्ये च मुनयो यजंते विविधैर्मखैः । यज्ञवाटं च निर्माय ऋषितोयातटे शुभे

हे व इतरही मुनी विविध मखांनी यजन करीत. यज्ञवाट उभारून ते शुभ ऋषितोया-तटी पूजन करीत.

Verse 8

देवगन्धर्वनृत्यैश्च वेणुवीणानिनादितम् । वेदध्वनितघोषेण यज्ञहोमाग्निहोत्रजैः

तेथे देव-गंधर्वांच्या नृत्यांनी, वेणू-वीणेच्या निनादांनी नाद भरला; वेदध्वनीच्या घोषाने आणि यज्ञ-होम व नित्य अग्निहोत्रकर्मांनी।

Verse 9

धूपैः समावृतं सर्वमाज्यगंधिभिरर्चितम् । शोभितं मुनिभिर्दिव्यैश्चातुर्वेद्यैर्द्विजोत्तमैः

सर्वत्र धूपाचे आवरण होते, घृताच्या सुगंधी अर्चनेने ते पूजित होते; आणि दिव्य मुनी—चतुर्वेदज्ञ श्रेष्ठ द्विज—यांनी ते शोभून दिसत होते.

Verse 10

एवंविधं प्रदेशं तु दृष्ट्वा दैत्या महाबलाः । समुद्रमध्यादायाता यज्ञविध्वंसहेतवे

असा प्रदेश पाहून महाबल दैत्य समुद्रमध्यातून बाहेर आले, यज्ञाचा विध्वंस करण्याच्या हेतूने।

Verse 11

मायाविनो महाकायाः श्यामवर्णा महोदराः । लंबभ्रूश्मश्रुनासाग्रा रक्ताक्षा रक्तमूर्धजाः

ते मायावी, महाकाय, श्यामवर्ण व महोदर होते; लोंबत्या भुवया, दाट मिशा व उठावदार नासाग्र असलेले, रक्ताक्ष व रक्तवर्ण केशधारी होते।

Verse 12

यज्ञं समागताः सर्वे दैत्याश्चैव वरानने । तान्दृष्ट्वा मुनयः सर्वे रौद्ररूपान्भयंकरान्

हे वरानने! ते सर्व दैत्य यज्ञस्थळी येऊन जमले; त्यांचे रौद्र व भयाण रूप पाहून सर्व मुनी भयभीत झाले।

Verse 13

केचिन्निपतिता भूमौ तथान्ये ऽग्नौ स्रुचीकराः । पत्नीशालां समाविष्टा हविर्धानं तथा परे

काही जण भूमीवर कोसळले; काही अग्नीकडे धावून स्रुचि-आदी घेतले। काही पत्नीशाळेत शिरले, तर काही हविर्धान—हविष्यभांडारात घुसले।

Verse 14

ऋत्विजस्तु सदोमध्ये स्थिता वाचंयमास्तथा

आणि ऋत्विज सदा (यज्ञसभे)च्या मध्यभागी उभे राहिले, वाणी संयमित करून, शांत व मौन।

Verse 15

एवं देवि यदा वृत्तं मुनीनां च महात्मनाम् । तदाध्वर्युर्महातेजा धैर्यमालम्ब्य सादरः

हे देवि! मुनी व महात्म्यांबाबत असे घडताच, तेव्हा महातेजस्वी अध्वर्युने धैर्य धारण करून सादर भावाने कार्यास आरंभ केला।

Verse 16

अग्निहोत्रं हविष्यं च हविर्विन्यस्य मन्त्रवित् । सुसमिद्धं जुहावाग्निं रक्षसां नाशहेतवे

मंत्रज्ञाने अग्निहोत्र व हवि विधिपूर्वक मांडून; राक्षसांच्या नाशासाठी सुसमिद्ध अग्नीत आहुती अर्पण केली।

Verse 17

हुते हविषि देवेशि तत्क्षणादेव चोत्थिता । शक्तिः शक्तित्रिशूलाढ्या चर्महस्ता महोज्ज्वला

हे देवेशि! हवि अर्पण होताच त्या क्षणीच महोज्ज्वला शक्ती प्रकट झाली—भाला व त्रिशूल धारण करून, हातात चर्म घेऊन।

Verse 18

तया ते निहता दैत्या यज्ञविध्वंसकारिणः । ततस्तां विविधैः स्तोत्रैर्मुनयस्तुष्टुवुस्तदा

तिच्याच द्वारा यज्ञविध्वंस करणारे ते दैत्य मारले गेले; मग मुनींनी विविध स्तोत्रांनी तत्काळ तिची स्तुती केली।

Verse 19

प्रसन्ना भूयसी देवी तानृषीन्प्रत्युवाच ह । वरं वृणुध्वं मुनयो दास्यामि वरमुत्तमम्

अतिशय प्रसन्न होऊन देवी त्या ऋषींना म्हणाली—“हे मुनिवरांनो! वर मागा; मी तुम्हाला उत्तम वर देईन।”

Verse 20

ऋषय ऊचुः । कृतं वै सकलं कार्यं यज्ञा नो रक्षितास्त्वया । यदि देयो वरोऽस्माकं त्वया चासुरमर्द्दिनि

ऋषी म्हणाले—आमचे सर्व कार्य पूर्ण झाले; आमचे यज्ञ तुम्ही रक्षण केलेत. जर तू, हे असुरमर्दिनी, आम्हांस वर देऊ इच्छित असशील…

Verse 21

अस्मिन्स्थाने सदा तिष्ठ मुनीनां हितकाम्यया । कंटकाः शोषिता दैत्यास्तेन कंटकशोषिणी । अद्यप्रभृति नामास्तु तेन देवि सदा त्विह

मुनींच्या हितासाठी, हे देवी, तू या स्थानी सदैव निवास कर. तू दैत्यरूपी ‘कंटकां’ना शोषून (नष्ट) केलेस; म्हणून येथे तुझे नाव ‘कंटकशोषिणी’ असो. आजपासून, हे देवी, हेच तुझे नाम राहो आणि तू येथेच सदा विराजमान हो.

Verse 22

ईश्वर उवाच । एवं भविष्यतीत्युक्त्वा सा देव्यन्तर्हिता तदा । अष्टम्यां वा नवम्यां वा पूजयिष्यति मा नवः

ईश्वर म्हणाले—‘असेच होईल’ असे म्हणून ती देवी तेव्हा अंतर्धान पावली. अष्टमी किंवा नवमीला मनुष्य येथे माझी पूजा करील.

Verse 23

राक्षसेभ्यः पिशाचेभ्यो भयं तस्य न जायते । प्राप्नुयात्परमां सिद्धिं मानवो नात्र संशयः

त्या भक्ताला राक्षस व पिशाच यांचे भय होत नाही. मनुष्य परम सिद्धी प्राप्त करतो—यात संशय नाही.

Verse 317

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये कंटकशोषणीमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तदशोत्तरत्रिशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीति-साहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम ‘प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य’ मध्ये ‘कंटकशोषिणीमाहात्म्यवर्णन’ नावाचा ३१७वा अध्याय समाप्त झाला.