Adhyaya 111

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि पुष्करारण्यमुत्तमम् । तस्मादीशानकोणस्थं धनुषां षष्टिभिः स्थितम्

ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर, हे महादेवी, उत्तम पुष्करारण्यास जावे. तेथून ईशान कोनात, साठ धनुष्यांच्या अंतरावर, ते स्थित आहे.

Verse 2

तत्र कुण्डं महादेवि ह्यष्टपुष्करसंज्ञितम् । सर्व पापहरं देवि दुष्प्राप्यमकृतात्मभिः

तेथे, हे महादेवी, ‘अष्टपुष्कर’ नावाचे पवित्र कुंड आहे। हे देवी, ते सर्व पापांचे हरण करणारे आहे; परंतु असंयमी वृत्तीच्या लोकांना ते दुर्लभ आहे।

Verse 3

तत्र कुण्डसमीपे तु पुरा रामेशधीमता । स्थापितं तन्महालिङ्गं रामेश्वर इति स्मृतम्

तेथे कुंडाजवळ प्राचीन काळी बुद्धिमान रामेश यांनी ते महान् लिंग स्थापित केले; ते ‘रामेश्वर’ या नावाने स्मरणात आहे।

Verse 4

तस्य पूजनमात्रेण मुच्यते ब्रह्महत्यया

त्या (रामेश्वर) लिंगाच्या केवळ पूजनमात्रानेच ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्ती मिळते।

Verse 5

श्रीदेव्युवाच । भगवन्विस्तराद्ब्रूहि रामेश्वरसमुद्भवम् । कथं तत्रागमद्रामः ससीतश्च सलक्ष्मणः

श्रीदेवी म्हणाल्या— हे भगवन्, रामेश्वराचा उद्भव विस्ताराने सांगा। सीता व लक्ष्मणासह राम तेथे कसा आला?

Verse 6

कथं प्रतिष्ठितं लिङ्गं पुष्करे पापतस्करे । एतद्विस्तरतो ब्रूहि फलं माहात्म्यसंयुतम्

पापांचा चोर म्हणविल्या जाणाऱ्या पुष्करात ते लिंग कसे प्रतिष्ठित झाले? त्याचे माहात्म्ययुक्त फळही सहित, हे सर्व विस्ताराने सांगा।

Verse 7

ईश्वर उवाच । चतुर्विंशयुगे रामो वसिष्ठेन पुरोधसा । पुरा रावणनाशार्थं जज्ञे दशरथात्मजः

ईश्वर म्हणाले—चोवीसाव्या युगात वसिष्ठ पुरोहित असताना, रावणवधासाठी दशरथनंदन श्रीरामांचा जन्म झाला।

Verse 8

ततः कालान्तरे देवि ऋषिशापान्महातपाः । ययौ दाशरथी रामः ससीतः सहलक्ष्मणः

त्यानंतर काही काळाने, हे देवी, ऋषीच्या शापामुळे महातपस्वी दाशरथी राम सीतेसह व लक्ष्मणासह निघून गेले।

Verse 9

वनवासाय निष्क्रांतो दिव्यैर्ब्रह्मर्षिभिर्वृतः । ततो यात्राप्रसंगेन प्रभासं क्षेत्रमागतः

वनवासासाठी निघून, दिव्य ब्रह्मर्षींनी वेढलेला तो, यात्रेच्या निमित्ताने पुढे प्रभासक्षेत्रात येऊन पोहोचला।

Verse 10

तं देशं तु समासाद्य सुश्रांतो निषसाद ह । अस्तं गते ततः सूर्ये पर्णान्यास्तीर्य भूतले

तो देश गाठून तो फार थकून बसला; मग सूर्यास्त झाल्यावर त्याने भूमीवर पानांचे आसन पसरले।

Verse 11

सुष्वापाथ निशाशेषे ददृशे पितरं स्वकम् । स्वप्ने दशरथं देवि सौम्यरूपं महाप्रभम्

मग रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरात तो झोपला आणि, हे देवी, स्वप्नात आपल्या पित्याला—सौम्यरूप व महातेजस्वी दशरथाला—पाहिले।

Verse 12

प्रातरुत्थाय तत्सर्वं ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयत् । यथा दशरथः स्वप्ने दृष्टस्तेन महात्मना

सकाळी उठून त्या महात्म्याने सर्व वृत्तांत ब्राह्मणांना सांगितला—की स्वप्नात त्याने राजा दशरथांचे दर्शन घेतले होते।

Verse 13

ब्राह्मणा ऊचुः । वृद्धिकामाश्च पितरो वरदास्तव राघव । दर्शनं हि प्रयच्छंति स्वप्नान्ते हि स्ववंशजे

ब्राह्मण म्हणाले—हे राघवा! तुझे पितर वंशवृद्धी व कल्याण इच्छिणारे आणि वरदाते आहेत; ते आपल्या वंशजाला स्वप्नाच्या शेवटी दर्शन देतात।

Verse 14

एतत्तीर्थं महापुण्यं सुगुप्तं शार्ङ्गधन्वनः । पुष्करेति समाख्यातं श्राद्धमत्र प्रदीयताम्

हे तीर्थ महापुण्यदायक असून शार्ङ्गधनुर्धर (विष्णू) यांनी उत्तम रीतीने रक्षित आहे। याचे नाव ‘पुष्कर’ असे प्रसिद्ध; म्हणून येथे श्राद्ध करावे।

Verse 15

नूनं दशरथो राजा तीर्थे चास्मिन्समीहते । त्वया दत्तं शुभं पिण्डं ततः स दर्शनं गतः

निश्चितच राजा दशरथ या तीर्थात फलाची अपेक्षा करीत आहेत। तुझ्या हातून दिलेल्या शुभ पिंडामुळेच ते दर्शनास प्रकट झाले।

Verse 16

ईश्वर उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा रामो राजीवलोचनः । निमंत्रयामास तदा श्राद्धार्हान्ब्राह्मणाञ्छुभान्

ईश्वर म्हणाले—त्यांचे वचन ऐकून कमळनयन रामाने तेव्हा श्राद्धास योग्य अशा शुभ ब्राह्मणांना निमंत्रित केले।

Verse 17

अब्रवील्लक्ष्मणं पार्श्वे स्थितं विनतकंधरम् । फलार्थं व्रज सौमित्रे श्राद्धार्थं त्वरयाऽन्वितः

तेव्हा जवळ उभ्या, मान झुकवून असलेल्या लक्ष्मणास तो म्हणाला— “हे सौमित्रे! श्राद्धासाठी फळे आणण्याकरिता त्वरेने जा; विलंब करू नकोस।”

Verse 18

स तथेति प्रतिज्ञाय जगाम रघुनंदनः । आनयामास शीघ्रं स फलानि विविधानि च

“तसेच होईल” असे म्हणत रघुनंदन निघाला आणि लवकरच विविध प्रकारची फळे आणून परत आला।

Verse 19

बिल्वानि च कपित्थानि तिन्दुकानि च भूरिशः । बदराणि करीराणि करमर्दानि च प्रिये

हे प्रिये! पुष्कळ बिल्व, कपित्थ व तिंदुक होते; तसेच बदर, करीर आणि करमर्दही होते।

Verse 20

चिर्भटानि परूषाणि मातुलिंगानि वै तथा । नालिकेराणि शुभ्राणि इंगुदीसंभवानि च

चिर्भट, परूष व मातुलिंगही होते; शुभ्र नारळे आणि इंगुदीपासून उत्पन्न फळेही होती।

Verse 21

अथैतानि पपाचाशु सीता जनकनंदिनी । ततस्तु कुतपे काले स्नात्वा वल्कलभृच्छुचिः

मग जनकनंदिनी सीतेने ही सर्व पदार्थ त्वरेने शिजविले. नंतर कुतपकाळी स्नान करून, शुद्ध होऊन व वल्कले धारण करून (श्राद्धकर्मासाठी) सिद्ध झाली.

Verse 22

ब्राह्मणानानयामास श्राद्धार्हान्द्विजसत्तमान् । गालवो देवलो रैभ्यो यवक्रीतोऽथ पर्वतः

त्याने श्राद्धास योग्य असे श्रेष्ठ द्विज ब्राह्मण बोलावून आणले—गालव, देवल, रैभ्य, यवक्रीत आणि पर्वत।

Verse 23

भरद्वाजो वसिष्ठश्च जावालिर्गौतमो भृगुः । एते चान्ये च बहवो ब्राह्मणा वेदपारगाः

भरद्वाज, वसिष्ठ, जावाली, गौतम, भृगु—आणि असेच इतरही अनेक वेदपारंगत ब्राह्मण तेथे उपस्थित होते।

Verse 24

श्राद्धार्थं तस्य संप्राप्ता रामस्याक्लिष्टकर्मणः । एतस्मिन्नेव काले तु रामः सीतामभाषत

अक्लिष्टकर्मा रामाच्या श्राद्धकार्याकरिता ते तेथे येऊन पोहोचले. त्याच वेळी रामाने सीतेशी बोलले.

Verse 25

एहि वैदेहि विप्राणां देहि पादावनेजनम् । एतच्छ्रुत्वाऽथ सा सीता प्रविष्टा वृक्षमध्यतः

“ये वैदेही; विप्रांच्या पादप्रक्षालनासाठी जल दे.” हे ऐकून सीता वृक्षांच्या मध्ये गेली.

Verse 26

गुल्मैराच्छाद्य चात्मानं रामस्यादर्शने स्थिता । मुहुर्मुहुर्यदा रामः सीतासीतामभाषत

झुडपांच्या आड स्वतःला लपवून ती रामाच्या नजरेआड उभी राहिली. तेव्हा राम वारंवार हाक मारू लागला—“सीते! सीते!”

Verse 27

ज्ञात्वा तां लक्ष्मणो नष्टां कोपाविष्टं च राघवम् । स्वयमेव तदा चक्रे ब्राह्मणार्ह प्रतिक्रियाम्

ती हरविल्याचे कळताच आणि राघव क्रोधाविष्ट झालेला पाहून लक्ष्मणाने तेव्हा स्वतःच ब्राह्मणांना योग्य अशी विधिपूर्वक प्रतिक्रीया केली।

Verse 28

अथ भुक्तेषु विप्रेषु कृत पिंडप्रदानके । आगता जानकी सीता यत्र रामो व्यवस्थितः

मग विप्रांनी भोजन केल्यावर आणि पिंडप्रदानाचे कर्म पूर्ण झाल्यावर, जिथे राम बसला होता तिथे जानकी सीता आली।

Verse 29

तां दृष्ट्वा परुषैर्वाक्यैर्भर्त्सयामास राघवः । धिग्धिक्पापे द्विजांस्त्यक्त्वा पितृकृत्यमहोदयम् । क्व गताऽसि च मां हित्वा श्राद्धकाले ह्युपस्थिते

तिला पाहताच राघवाने कठोर शब्दांनी धारेवर धरले— “धिक् धिक्, पापिनी! द्विजांना आणि पितृकार्याचे हे महान् शुभ कर्तव्य सोडून, श्राद्धकाळ आला असता मला टाकून तू कुठे गेलीस?”

Verse 30

ईश्वर उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भयभीता च जानकी

ईश्वर म्हणाले— त्याचे ते वचन ऐकून जानकी भयभीत झाली।

Verse 31

कृताञ्जलिपुटा भूत्वा वेपमाना ह्यभाषत । मा कोपं कुरु कल्याण मा मां निर्भर्त्सय प्रभो

ती हात जोडून, थरथरत म्हणाली— “हे कल्याणमय! राग करू नका; हे प्रभो! मला धारेवर धरू नका।”

Verse 32

शृणु यस्माद्विभोऽन्यत्र गता त्यक्त्वा तवान्तिकम् । दृष्टस्तत्र पिता मेऽद्य तथा चैव पितामहः

ऐका, हे विभो! तुझ्या सान्निध्याचा त्याग करून मी अन्यत्र गेलो; तेथे आज मला माझे वडील दिसले, तसेच पितामहही दिसले.

Verse 33

तस्य पूर्वतरश्चापि तथा मातामहादयः । अंगेषु ब्राह्मणेन्द्राणामाक्रान्तास्ते पृथक्पृथक्

त्याचे पूर्वजही—मातामह इत्यादी—ब्राह्मणश्रेष्ठ पुरोहितांच्या अंगांमध्ये वेगवेगळ्या रीतीने स्वतंत्रपणे अधिष्ठित झाले होते.

Verse 34

ततो लज्जा समभवत्तत्र मे रघुनन्दन । पित्रा तत्र महाबाहो मनोज्ञानि शुभानि च

मग, हे रघुनंदना, तेथे मला लज्जा वाटली. आणि तेथेच, हे महाबाहो, माझ्या पित्याने मनोहर व शुभ अशी व्यवस्था केली.

Verse 35

तत्र पुष्करसान्निध्ये दक्षिणे धनुषां त्रये । लिंगं प्रतिष्ठयामास रामेश्वरमिति श्रुतम्

तेथे पुष्कराच्या सान्निध्यात, दक्षिणेस तीन धनुष्य-प्रमाण अंतरावर, त्याने लिंगाची प्रतिष्ठा केली—जे ‘रामेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 36

भक्ष्याणि भक्षितान्येव यानि वै गुणवन्ति च । स कथं सुकषायाणि क्षाराणि कटुकानि च । भक्षयिष्यति राजेन्द्र ततो मे दुःखमाविशत्

त्याने तर गुणवान व उत्तम भक्ष्यच खाल्ले आहेत; मग तो कषाय, क्षार आणि कटू पदार्थ कसे खाईल? हे राजेंद्र, म्हणून मला दुःखाने ग्रासले.

Verse 37

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विस्मितो राघवोऽभवत् । विशेषेण ददौ तस्मिञ्छ्राद्धं तीर्थे तु पुष्करे

तिचे वचन ऐकून राघव विस्मित झाला। तेथे पुष्करतीर्थी त्याने विशेष श्रद्धेने व विधिपूर्वक श्राद्ध केले।

Verse 39

यस्तं पूजयते भक्त्या गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् । स प्राप्नोति परं स्थानं य्रत्र देवो जनार्दनः

जो भक्तिभावाने क्रमाने गंध, पुष्प इत्यादी अर्पून त्याची पूजा करतो, तो जिथे भगवान जनार्दन वास करतात ते परम धाम प्राप्त करतो.

Verse 40

किमत्र बहुनोक्तेन द्वादश्यां यत्प्रदापयेत् । न तत्र परिसंख्यानं त्रिषु लोकेषु विद्यते

इथे अधिक काय सांगावे? द्वादशीला जे काही दान करविले जाते, त्या पुण्याची गणना त्रिलोकीतही होत नाही.

Verse 41

शुक्रांगारकसंयुक्ता चतुर्थी या भवेत्क्वचित् । षष्ठी वात्र वरारोहे तत्र श्राद्धे महत्फलम्

हे वरारोहे! कधी चतुर्थी शुक्र व मंगळवाराच्या संयोगाने युक्त असेल, किंवा येथे षष्ठी असेल, तर त्या वेळी केलेले श्राद्ध महान फल देते.

Verse 42

यावद्द्वादशवर्षाणि पितरश्च पितामहाः । तर्पिता नान्यमिच्छन्ति पुष्करे स्वकुलोद्भवे

बारा वर्षांपर्यंत पितर व पितामह तर्पणाने तृप्त होऊन दुसरे काहीही इच्छित नाहीत, जेव्हा पुष्कर येथे त्यांच्या स्वतःच्या कुलात जन्मलेल्या व्यक्तीकडून तर्पण होते.

Verse 43

तत्र यो वाजिनं दद्यात्सम्यग्भक्तिसमन्वितः । अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः

जो मनुष्य तेथे सम्यक् भक्तीने अश्वदान करतो, तो अश्वमेध यज्ञासमान पुण्यफल प्राप्त करतो।

Verse 44

इति ते कथितं सम्यङ्माहात्म्यं पापनाशनम् । रामेश्वरस्य देवस्य पुष्करस्य च भामिनि

हे सुंदरी, अशा रीतीने देव रामेश्वर व पुष्कर यांचे पापनाशक माहात्म्य मी तुला यथार्थ सांगितले।

Verse 111

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्करमाहात्म्ये रामेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनंनामैकादशोत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशी-सहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडात, प्रथम प्रभासक्षेत्र-माहात्म्यातील पुष्कर-माहात्म्य अंतर्गत ‘रामेश्वरक्षेत्र-माहात्म्यवर्णन’ नामक एकशे अकरावा अध्याय समाप्त झाला।