Adhyaya 90

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि चतुर्थं रुद्रमुत्तमम् । वृषभेश्वरनामानं कल्पलिंगं सुरप्रियम्

ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी, नंतर उत्तम चतुर्थ रुद्राकडे जावे; ‘वृषभेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध, त्याचे कल्पलिंग देवांना अत्यंत प्रिय आहे।

Verse 2

बालरूपी महादेवि यत्र ब्रह्मा स्वयं स्थितः । तस्यैव चोत्तरे भागे धनुषां त्रितये स्थितम्

हे महादेवी, जिथे ब्रह्मा स्वतः दिव्य बालरूपाने स्थित आहेत, त्याच्याच उत्तरेकडे तीन धनुष्यांच्या अंतरावर (हे पवित्र स्थान) आहे।

Verse 3

आद्यं महाप्रभावं हि नापुण्यो वेद मानवः । तस्यैव कल्पनामानि सांप्रतं प्रब्रवीमि ते

खरेच, अपुण्य मनुष्य त्याचा आद्य महाप्रभाव जाणू शकत नाही; म्हणून आता मी तुला त्याची विविध कल्पांतील नावे सांगतो।

Verse 4

पूर्वकल्पे महादेवि ब्रह्मेश्वर इति स्मृतः । ब्रह्मणाराधितः पूर्वं वर्षाणामयुतं प्रिये

हे महादेवी, पूर्वकल्पात तो ‘ब्रह्मेश्वर’ या नावाने स्मरणात होता; प्रिये, पूर्वी ब्रह्म्याने दहा हजार वर्षे त्याची आराधना केली।

Verse 5

सृष्टिकामेन देवेन ततस्तुष्टो महेश्वरः । चतुर्विधां भूतसृष्टिं ततश्चक्रे पितामहः

सृष्टीची इच्छा असलेल्या देवाने (ब्रह्म्याने) आराधना केल्यावर महेश्वर प्रसन्न झाले; मग पितामह (ब्रह्मा) यांनी भूतांची चतुर्विध सृष्टी निर्माण केली।

Verse 6

ब्रह्मणस्त्वीशभावेन गतस्तुष्टिं यतो हरः । तेन ब्रह्मेश्वरं नाम तस्मिंल्लिंगे पुराऽभवत्

ब्रह्माच्या ईशभावयुक्त भक्तीने हर प्रसन्न झाले; म्हणून प्राचीन काळी त्या लिंगास ‘ब्रह्मेश्वर’ असे नाव प्राप्त झाले।

Verse 7

ततो द्वितीयकल्पे तु संप्राप्ते वरवर्णिनि । रैवतेश्वरनामेति प्रख्यातं धरणीतले

त्यानंतर, हे वरवर्णिनि, दुसरा कल्प आला तेव्हा ते पृथ्वीवर ‘रैवतेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध झाले।

Verse 8

रैवतो नाम राजाऽभूद्ब्रह्मांडे सचराचरे । जगद्योनिर्जिगायेदं तल्लिंगस्य प्रभावतः

या चराचरयुक्त ब्रह्मांडात ‘रैवत’ नावाचा राजा झाला. त्या लिंगाच्या प्रभावाने त्याने हे जगत्—जगद्योनिरूप—जिंकले।

Verse 9

रैवतेश्वरनामाभूत्तेन लिंगं महाप्रभम् । पुनस्तृतीयकल्पे तु संप्राप्ते वरवर्णिनि

अशा रीतीने ते महाप्रभ लिंग ‘रैवतेश्वर’ म्हणून ओळखले गेले. आणि पुन्हा, हे वरवर्णिनि, तिसरा कल्प आला तेव्हा…

Verse 10

वृषभेश्वरनामाभूत्तस्य लिंगस्य भामिनि । ममैव वाहनं योऽसौ धर्मोयं वृषरूपधृक्

हे भामिनि, त्या लिंगास तेव्हा ‘वृषभेश्वर’ असे नाव पडले. कारण धर्मस्वरूप वृषभधारी तोच माझेच वाहन आहे.

Verse 11

तेन तत्पूजितं लिंगं दिव्याब्दानां सहस्रकम् । ततस्तुष्टेन देवेशि नीतः सायुज्यतां वृषः

त्याने त्या लिंगाची सहस्र दिव्यवर्षे भक्तिभावाने पूजा केली. मग प्रसन्न देवेश्वराने, हे देवेशि, वृषाला सायुज्य—परम एकरूपता—प्राप्त करून दिली.

Verse 12

तेन तल्लिंगमभवद्वृषभेशेति भूतले । ततश्चतुर्थे संप्राप्ते वाराहेकल्प संज्ञिते

त्या कारणाने ते लिंग भूमीवर ‘वृषभेश’ या नावाने विख्यात झाले. पुढे ‘वाराहकल्प’ नावाचा चौथा कल्प प्राप्त झाल्यावरही त्याची महिमा सांगितली जाऊ लागली.

Verse 13

अष्टाविंशतिमे तत्र त्रेतायुगमुखे तदा । इक्ष्वाकुर्नाम राजाऽभूत्सूर्यवंशविभूषणः

तेथे अष्टाविंशतिम प्रसंगी, त्रेतायुगाच्या आरंभी, इक्ष्वाकु नावाचा राजा उदयास आला—तो सूर्यवंशाचा भूषण होता.

Verse 14

स लिंगं पूजयामास त्रिकालं भक्तिभावितः । एकाहारो जिताहारो भूभिशायी जितेंद्रियः

भक्तिभावाने प्रेरित होऊन तो त्रिकाळ लिंगाची पूजा करी. तो एकाहारी, आहारसंयमी, भूमीवर शयन करणारा आणि इंद्रियजयी होता.

Verse 15

एवं काले बहुविधे ततस्तुष्टो महेश्वरः । ददौ राज्यं महोदग्रं संततिं पुत्र पौत्रिकीम्

अशा विविध साधनांत दीर्घ काळ गेल्यावर महेश्वर प्रसन्न झाले. त्यांनी त्याला अत्यंत समृद्ध राज्य आणि पुत्र-पौत्रांनी युक्त अखंड संतती प्रदान केली.

Verse 16

इक्ष्वाक्वीश्वरनामाभूत्तेनेदं लिंगमुत्तमम् । यस्तं पूजयते भक्त्या देवं वृषभवाहनम्

त्याच्यामुळे हे उत्तम लिंग ‘इक्ष्वाक्वीश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध झाले. जो भक्तिभावाने वृषभवाहन देव शिवाची पूजा करतो, तो वचनबद्ध पुण्यफल प्राप्त करतो.

Verse 17

सप्तजन्मकृतैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः । त्रिंशद्धनुष्प्रमाणेन तस्य क्षेत्रचतुर्द्दिशम्

तो सात जन्मांत केलेल्या पापांपासून मुक्त होतो—यात संशय नाही. त्या क्षेत्राची सीमा चारही दिशांना तीस धनुष्य-प्रमाण इतकी विस्तारलेली आहे.

Verse 18

स्नानं जाप्यं बलिं होमं पूजां स्तोत्रमुदीरणम् । तस्मिंस्तीर्थे तु यः कुर्यात्तत्सर्वं चाक्षयं भवेत्

स्नान, जप, बळी, होम, पूजा आणि स्तोत्रपाठ—त्या तीर्थात जो काही करतो, ते सर्व पुण्य अक्षय होते.

Verse 19

चतुष्कोणांतरा क्षेत्रमेवं मात्राप्रमाणतः । एकरात्रोषितो भूत्वा तस्य लिंगस्य सन्निधौ

माप-प्रमाणानुसार हे क्षेत्र चतुष्कोणी (चौकोनी) परिघात आहे. त्या लिंगाच्या सान्निध्यात एक रात्र निवास केल्यास साधक फलाचा भागी होतो.

Verse 20

ब्रह्मचर्येण जागर्त्ति स पापैः संप्रमुच्यते । होमजाप्यसमाधिस्थो नृत्यगीतादिवादनैः

ब्रह्मचर्य पाळून जो जागरण करतो, तो पापांपासून पूर्ण मुक्त होतो. होम, जप व समाधीत स्थित राहून, तसेच भक्तिभावाने नृत्य-गीत व वादन अर्पण करूनही तो शुद्धीचे फल प्राप्त करतो.

Verse 21

गोघ्नो वा ब्रह्महा पापी मुच्यते दुष्कृतैर्नरः । यः संप्रीणयते विप्रांस्तत्र भोज्यैः पृथग्विधैः

गोहत्या करणारा किंवा ब्रह्महत्येचा पापीही, जो तेथे नानाविध अन्नदानाने विप्रांना तृप्त करतो, तो आपल्या दुष्कृत्यांपासून मुक्त होतो।

Verse 22

एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता । भैरवं चैव केदारं पुष्करं द्रुतिजंगमम्

तेथे एका विप्राला भोजन घातले तरी जणू कोटी विप्रांना भोजन घातल्यासारखे फळ मिळते. तेथे भैरव, केदार, पुष्कर आणि द्रुतिजंगम तीर्थही उपस्थित आहेत।

Verse 23

वाराणसी कुरुक्षेत्रं महा कालं च नैमिषम् । एतत्तीर्थाष्टकं देवि तस्मिंल्लिंगे व्यवस्थितम्

हे देवि! वाराणसी, कुरुक्षेत्र, महाकाल आणि नैमिष—असे हे संपूर्ण तीर्थाष्टक त्या लिंगातच प्रतिष्ठित आहे।

Verse 24

माघे कृष्णचतुर्द्दश्यां तत्र यो जागृयान्निशि । संपूज्य विधिना देवं स तीर्थाष्टफलं लभेत्

माघ महिन्याच्या कृष्ण चतुर्दशीच्या रात्री जो तेथे जागरण करतो आणि विधिपूर्वक देवपूजा करतो, तो तीर्थाष्टकाचे संपूर्ण फळ प्राप्त करतो।

Verse 25

ददाति तत्र यः पिण्डं नष्टेन्दौ शिवसंनिधौ । तृप्यन्ति पितरस्तस्य यावद्ब्रह्मदिनान्तकम्

जो तेथे अमावास्येला शिवसन्निधीत पिंडदान करतो, त्याचे पितर ब्रह्मदिनाच्या अंतापर्यंत तृप्त राहतात।

Verse 26

दधिक्षीर घृतेनैव पंचगव्यकुशोदकैः । कुंकुमागरुकर्पूरैस्तल्लिगं पूजयेन्निशि

रात्री त्या लिंगाची पूजा दही, दूध व तुपाने; पंचगव्य व कुशाने पवित्र केलेल्या जलाने; तसेच कुंकुम, अगरु व कापूराने करावी।

Verse 27

संमंत्र्याघोरमंत्रेण ध्यात्वा देवं सदाशिवम् । एवं कृत्वा महादेवि मुच्यते पंचपातकैः

अघोर मंत्राने विधिपूर्वक आवाहन करून आणि देव सदाशिवाचे ध्यान करून, हे महादेवी—असे केल्याने मनुष्य पंचमहापातकांतून मुक्त होतो।

Verse 28

अष्टम्यां च चतुर्द्दश्यां दध्ना संस्नापयेद्यदि । स ब्राह्मणश्चतुर्वेदो जायते नात्र संशयः

अष्टमी व चतुर्दशीला दह्याने (देवाचा) अभिषेक केला तर तो चतुर्वेदज्ञ ब्राह्मण म्हणून जन्म घेतो—यात संशय नाही।

Verse 29

क्षीरेण स्नापयेद्देवि यदि तं वृषभेश्वरम् । सप्तधेनुसहस्राणां स फलं विंदते महत्

हे देवी, जो वृषभेश्वराचा दुधाने अभिषेक करतो, त्याला सात हजार गायी दान केल्यासारखे महान फळ मिळते।

Verse 30

जन्मांतरेण यत्पापं सांप्रतं यत्कृतं प्रिये । तत्सर्वं नाशमायाति घृतस्नानेन भामिनि

हे प्रिये, पूर्वजन्मीचे व आत्ताच्या जन्मात केलेले जे काही पाप आहे, हे भामिनि—तुपाने अभिषेक केल्याने ते सर्व नष्ट होते।

Verse 31

पंचगव्येन यो देवि स्नापयेद्वृषभेश्वरम् । स दहेत्सर्वपापानि सर्वयज्ञफलं लभेत्

हे देवी! जो पंचगव्याने वृषभेश्वराचे स्नान घालतो, तो सर्व पापे दग्ध करतो आणि सर्व यज्ञांचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 32

तद्दृष्ट्वा ब्रह्महा गोघ्नः स्तेयी च गुरुतल्पगः । शरणागतघाती च मित्रविश्रंभघातकः

त्या (पवित्र लिंग/दर्शन) पाहताच ब्रह्महत्यारा, गोहत्यारा, चोर, गुरुतल्पग, शरणागतघातक व मित्रविश्वासघातकही पापातून ढळून पडतो।

Verse 33

दुष्टपापसमाचारो मातृहा पितृहा तथा । मुच्यते सर्वपापैस्तु तल्लिंगाराधनोद्यतः

जो दुष्ट आचरणाने पापात रत आहे—अगदी मातृहंता वा पितृहंताही—तो त्या लिंगाच्या आराधनेत तत्पर झाला तर सर्व पापांतून मुक्त होतो।

Verse 34

कार्तिकं सकलं यस्तु पूजयेद्ब्रह्मणा सह । ब्रह्मेश्वरं महालिंगं स मुक्तः पातकैर्भवेत्

जो संपूर्ण कार्तिकमासभर ब्रह्म्यासह ब्रह्मेश्वराच्या महालिंगाची पूजा करतो, तो पातकांपासून मुक्त होतो।

Verse 35

तेन दत्तं भवेत्सर्वं गुरवस्तेन तोषिताः । श्राद्धं कृतं गयातीर्थे तेन तप्तं महत्तपः । येन देवाधिदेवोऽसौपूजितो वृषभेश्वरः

ज्याने देवाधिदेव वृषभेश्वराची पूजा केली, त्याने जणू सर्व दाने दिली; त्याने गुरुजन संतुष्ट केले; त्याने गयातीर्थी श्राद्ध केले; आणि त्याने महान तप केले—कारण त्याने वृषभेश्वराचे पूजन केले आहे।

Verse 36

इति ते कथितं देवि माहात्म्यं देवपूजितम् । वृषभेश्वरदेवस्य कल्पलिंगस्य भामिनि

हे देवी, हे सुंदरी! देवांनी पूजिलेल्या वृषभेश्वरदेवाच्या कल्पलिंगाचे हे माहात्म्य मी तुला सांगितले आहे.

Verse 37

यः शृणोति महादेवि माहात्म्यं दैवदेवतम् । मूर्खो वा पंडितो वाऽपि स याति परमां गतिम्

हे महादेवी! जो या दैवी देवतेचे माहात्म्य ऐकतो—तो मूर्ख असो वा पंडित—तो परम गतीला पोहोचतो.

Verse 90

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य एकादशरुद्रमाहात्म्ये वृषवाहनेश्वरमाहाम्यवर्णनंनाम नवतितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडात, प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यांतर्गत एकादशरुद्रमाहात्म्यात ‘वृषवाहनेश्वर-माहात्म्य-वर्णन’ नामक नव्वदावा अध्याय समाप्त झाला.