Adhyaya 167
अध्याय १६७ मध्ये ईश्वर व देवी यांचा तत्त्वसंवाद येतो. ‘भूतमाता’च्या कीर्तीमुळे लोकांत दिसणारे उन्माद/समाधीसदृश सार्वजनिक वर्तन पाहून देवी विचारते—हे शास्त्राधारित आहे काय, प्रभासवासीयांनी तिची पूजा कशी करावी, ती तेथे का आली आणि तिचा मुख्य उत्सव कधी करावा. ईश्वर उत्पत्तिकथा सांगतो—देवीच्या देहस्रवातून कपालमाळाधारी, शस्त्रचिन्हयुक्त, भीषण रूपाची देवी प्रकट होते; तिच्यासोबत ब्रह्मराक्षसीसदृश सहचारिणी व विशाल गण येतात. ईश्वर तिच्या कार्यमर्यादा ठरवून रात्रिप्राधान्य देतो आणि सौराष्ट्रातील प्रभास हे तिचे दीर्घकालीन निवासस्थान ठरवतो, स्थानलक्षणांसह। पुढे गृहधर्माचे परिणाम सांगितले आहेत—लिंगार्चन, जप, होम, शौच, नित्यकर्म यांची उपेक्षा, घरातील सततचा कलह व अशांती यांमुळे भूत-पिशाचांचा उपद्रव वाढतो; तर जिथे देवनामस्मरण, विधिपूर्वक कर्म व शुद्ध आचार असतो तिथे संरक्षण मिळते. वैशाख शुक्ल प्रतिपदेपासून चतुर्दशीपर्यंत पूजाविधान, अमावस्या/चतुर्दशीशी निगडित मुख्य व्रत, पुष्प-धूप-सिंदूर, कंठसूत्र अर्पण, सिद्धवटाखाली जलार्पण/अभिषेक, अन्नदान व प्रेऱणी–प्रेक्षणी नावाचे विनोदी-उपदेशपर लोकप्रदर्शन यांचे निर्देश आहेत. फलश्रुतीत बालरक्षा, गृहकल्याण, उपद्रवनिवारण व सर्वमंगलप्राप्तीचे आश्वासन दिले आहे।
Shlokas
Verse 2
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि तत्रस्थां भूतमातृकाम् । सावित्र्या वारूणे भागे शतधन्वंतरे स्थिताम् । नवकोटि गणैर्युक्तां प्रेतभूतसमाकुलाम् । पूजितां सिद्धगंधर्वैर्देवादिभिरनेकशः
ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी, मग तेथे स्थित असलेल्या भूतमातृकेकडे जावे. ती सावित्रीच्या वारुण-भागात, शतधनुष्यांच्या अंतरावर स्थित आहे; नव कोटी गणांनी युक्त, प्रेत-भूतांनी समाकुल, आणि सिद्ध, गंधर्व व देवादींनी अनेकदा पूजिलेली आहे।
Verse 3
देव्युवाच । भूतमातेति संहृष्टा ग्रामेग्रामे पुरेपुरे । गायन्नृत्यन्हसंल्लोकः सर्वतः परिधावति
देवी म्हणाल्या—‘भूतमाता!’ असे पुकारत आनंदित लोक गावोगावी, नगरानगरांत गात, नाचत, हसत सर्व दिशांनी धावत सुटतात।
Verse 4
उन्मत्तवत्प्रलपते क्षितौ पतति मत्तवत् । क्रुद्धवद्धावति परान्मृतवत्कृष्यते हि सः
तो उन्मत्तासारखा बडबडतो, मद्यपीसारखा जमिनीवर पडतो; क्रुद्धासारखा इतरांवर धावतो, आणि मृतासारखा त्याला ओढून नेले जाते।
Verse 5
सुखभंगांश्च कुरुते लोको वातगृहीतवत् । भूतवद्भस्ममूत्रांबुकर्दमानवगाहते
लोक वातगृहीतासारखे सुख-शांतीचा भंग करतात; आणि भूतग्रस्तांसारखे राख, मूत्र, पाणी व चिखल यात उतरून बुडतात।
Verse 6
किमेष शास्त्रनिर्दिष्टो मार्गः किमुत लौकिकः । मुह्यते मे मनो देव तेन त्वं वक्तुमर्हसि
हा मार्ग शास्त्रांनी सांगितलेला आहे काय, की केवळ लौकिक रीत आहे? हे देव, माझे मन गोंधळले आहे; म्हणून आपण सांगणे योग्य आहे।
Verse 7
कथं सा पुरुषैः पूज्या प्रभासक्षेत्रवासिभिः । कस्मात्तत्र गता देवी कस्मिन्काले समागता । कस्मिन्दिने तु मासे तु तस्याः कार्यो महोत्सवः
प्रभासक्षेत्रात वसणारे लोक त्या देवीची पूजा कशी करावी? देवी कोणत्या कारणाने तेथे गेली आणि कोणत्या वेळी तेथे आली? तसेच तिचा महोत्सव कोणत्या दिवशी व कोणत्या महिन्यात करावा?
Verse 8
ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यत्ते किंचिन्मनोगतम् । आस्तिकाः श्रद्दधानाश्च भवन्तीति मतिर्मम
ईश्वर म्हणाले—हे देवि, ऐक; तुझ्या मनात जे काही उद्भवले आहे ते मी सांगतो. माझी अशीच दृढ मती आहे की लोक आस्तिक व श्रद्धावान होतात.
Verse 9
चाक्षुषस्यान्तरेऽतीते प्राप्ते वैवस्वतेऽन्तरे । दक्षापमानात्संजाता तदा पर्वतपुत्रिका
चाक्षुष मन्वंतर संपून वैवस्वत मन्वंतर आले, तेव्हा दक्षाच्या अपमानामुळे पर्वतपुत्री (देवी) पुन्हा प्रकट झाली.
Verse 10
द्वापरे तु द्वितीये वै दत्ता त्वं पर्वतेन मे । विवाहे चैव संजाते सर्वदेवमनोरमे
दुसऱ्या द्वापरयुगात पर्वताने (हिमालयाने) तुला मला अर्पण केले; आणि विवाह झाल्यावर तो सर्व देवांना आनंद देणारा ठरला.
Verse 11
त्वया च सहितः पूर्वं मन्दरे चारुकंदरे । अक्रीडं च मुदा युक्तो दिव्यक्रीडनकैः प्रिये । पीनोन्नतनितंबेन भ्राजमाना कुचोन्नताम्
हे प्रिये, पूर्वी मी तुझ्यासह मंदर पर्वताच्या रम्य गुहांत दिव्य क्रीडासाधनांनी आनंदाने क्रीडा करीत असे; तू भरदार उन्नत नितंबांनी व उन्नत कुचांनी तेजस्वी दिसत होतीस.
Verse 12
सिताब्जवदनां हृष्टां दृष्ट्वाऽहं त्वां महाप्रभाम् । दग्धकामतरोः कन्दकंदलीमिव निःसृताम् । महार्हशयनस्थां त्वां तदा कामितवानहम्
तुला—हर्षित, श्वेत कमलमुखी व महाप्रभामयी—पाहून, जणू दग्ध कामतरूपासून कोवळी कोंबकळी बाहेर आली आहे, आणि तू श्रेष्ठ शय्येवर विराजमान होतीस; तेव्हा मी तुला अभिलाषिले।
Verse 13
सुरते तव संजातं दिव्यं वर्षशतं यदा । तदा देवि समुत्थाय निरोधान्निर्गता बहिः
तुझ्या सुरतात दिव्य शंभर वर्षे जेव्हा पूर्ण झाली, तेव्हा, हे देवि, तू उठलीस आणि निरोध-बंधनातून मुक्त होऊन बाहेर निघून गेलीस।
Verse 14
तवोदकात्समुत्तस्थौ नार्येका गह्वरोदरा । कृष्णा करालवदना पिंगाक्षी मुक्तमूर्धजा
तुझ्या उदकातून (रसातून) एक स्त्री उत्पन्न झाली—गह्वर-उदर असलेली; कृष्णवर्णा, करालमुखी, पिंगल नेत्रांची आणि मोकळ्या केशांची।
Verse 15
कपालमालाभरणा बद्धमुण्डार्धपिंडका । खट्वांगकंकालधरा रुण्डमुंडकरा शिवा
ती कपालमालेने विभूषित होती, बांधलेल्या अर्ध-मुंडांचे गुच्छ धारण करी; खट्वांग व कंकाल वाहे, आणि हातात रुण्ड-मुण्ड घेई—ती उग्र शिवा होती।
Verse 16
द्वीपिचर्माम्बरधरा रणत्किंकिणिमेखला । डमड्डमरुकारा च फेत्कारपूरिताम्बरा
ती द्वीपिचर्माचे वस्त्र धारण करी, झणझणणाऱ्या किंकिणींची मेखला बांधे; डमरूचा डम-डम नाद करी आणि फेत्काराने आकाश भरून टाकी।
Verse 17
तस्याश्च पार्श्वगा अन्यास्तासां नामानि मे शृणु । सख्यो ब्राह्मणराक्षस्यस्तासां चैव सुदर्शनाः
तिच्या बाजूस आणखी स्त्रिया होत्या—त्यांची नावे माझ्याकडून ऐक. त्या तिच्या सख्या, ब्राह्मण-राक्षसी होत्या आणि त्या देखील अत्यंत सुदर्शन होत्या।
Verse 18
दशकोटिप्रभेदेन धरां व्याप्य सुसंस्थिताः । मुख्यास्तत्र चतस्रो वै महाबलपराक्रमाः
दश कोटी प्रकारच्या भेदांनी पृथ्वी व्यापून त्या दृढपणे स्थित आहेत. त्यांमध्ये चार जणी मुख्य मानल्या जातात, महाबल व पराक्रमयुक्त।
Verse 19
रक्तवर्णा महाजिह्वाऽक्षया वै पापकारिणी । एतासामन्वये जाताः पृथिव्यां ब्रह्मराक्षसाः
त्या रक्तवर्णा, महाजिह्वा, अक्षया आणि खरोखर पापकर्मिणी होत्या. यांच्याच वंशपरंपरेतून पृथ्वीवर ब्रह्म-राक्षस जन्मले.
Verse 20
श्लेष्मातकतरौ ह्येते प्रायशः सुकृतालयाः । उत्तालतालचपला नृत्यंति च हसंति च
हे बहुधा श्लेष्मातक वृक्षांवर दिसतात, जिथे पुण्याचा निवास आहे. उंच ताल-लयीने चपळ होऊन ते नाचतातही आणि हसतातही।
Verse 21
विज्ञेया इह लोकेऽस्मिन्भूतानां मूलनायकाः । अतिकृष्णा भवन्त्येते व्यंतरान्तरचारिणः
या लोकात हे भूतांचे आदिमूल नायक आहेत असे जाणावे. हे अतिशय कृष्णवर्णी असून व्यंतररूपाने अंतराळांत विचरतात.
Verse 22
वृक्षाग्रमात्रमाकाशं ते चरंति न संशयः
ते वृक्षशिखराएवढ्याच उंचीपर्यंतच आकाशात विचरतात—यात संशय नाही।
Verse 23
तथैव मम वीर्यात्तु मद्रूपाभरणः पुमान् । कपालखट्वांगधरो जातश्चर्मविगुण्ठितः
तसेच माझ्या वीर्यातून माझ्याच रूपाचे अलंकार धारण करणारा एक पुरुष उत्पन्न झाला—कपाल व खट्वांग धारण करून, चर्माने आवृत।
Verse 24
अनुगम्यमानो बहुभिर्भूतैरपि भयंकरः । सिंहशार्दूलवदनैर्वदनोल्लिखितांबरैः
अनेक भूतांच्या संगतीने तो अत्यंत भयंकर दिसत होता—सिंह व वाघासारख्या मुखांचे, ज्यांची उंचावलेली तोंडे जणू आकाश खरवडीत, असे त्याला वेढून होते।
Verse 25
एवं देवि तदा जातः क्षुधाक्रान्तो बभाष माम् । अतोऽहं क्षुधितं दृष्ट्वा वरं हीमं च दत्तवान्
अशा रीतीने, हे देवि, तो उत्पन्न होताच क्षुधेने व्याकुळ होऊन मला बोलला. म्हणून त्याला भुकेला पाहून मी त्याला योग्य व भयंकर असा वर दिला.
Verse 26
युवयोर्हस्तसंस्पर्शान्नक्तमेवास्तु सर्वशः । नक्तं चैव बलीयांसौ दिवा नातिबलावुभौ । पुत्रवद्रक्षतं लोकान्धर्मश्चैवानुपाल्यताम्
‘तुमच्या दोघांच्या हातांच्या स्पर्शाने सर्वत्र रात्रिच व्हावी. रात्री तुम्ही दोघे अधिक बलवान असाल; दिवसा तुम्ही दोघे अतिबलवान नसाल. पुत्राप्रमाणे लोकांचे रक्षण करा आणि धर्माचे यथावत पालन होवो.’
Verse 27
इत्युक्तौ तौ मया तत्र भूतमातृगणौ प्रिये । एकीभूतौ क्षणेनैव तौ भवानीभवोद्भवौ
हे प्रिये! तेथे माझ्या वचनाने ते भूतमातृगण क्षणातच एकरूप झाले—भवानी व भवापासून उत्पन्न।
Verse 28
दृष्ट्वा हृष्टमनाश्चाहमवोचं त्वां शुचिस्मिते
त्यांना पाहून माझे मन आनंदाने भरले; हे शुचिस्मिते! मी तुला असे म्हणालो.
Verse 29
कल्याणि पश्यपश्यैतौ ममांशाच्च समुद्भवौ । बीभत्साद्भुतशृंगारधारिणौ हास्यकारिणौ
हे कल्याणी! पाहा—पाहा, हे दोघे माझ्याच अंशातून उत्पन्न; यांच्यात बीभत्स, अद्भुत व शृंगार-रस आहे आणि हे हास्य निर्माण करतात.
Verse 30
भ्रातृभांडा भूतमाता तथैवोदकसेविता । संज्ञात्रयं स्मृतं देवि लोके विख्यातपौरुषम्
‘भ्रातृभांडा’, ‘भूतमाता’ आणि ‘उदकसेविता’—हे देवि! ही तीन नावे जगात पराक्रमासाठी विख्यात मानली जातात.
Verse 31
पुनः कृतांजलिपुटौ दृष्ट्वा मामूचतुस्तदा । आवयोर्भगवन्कुत्र स्थाने वासो भविष्यति
मग ते पुन्हा हात जोडून मला पाहून म्हणाले—“हे भगवन्! आमचा वास कोणत्या स्थानी होईल?”
Verse 32
इत्युक्तवन्तौ तौ तत्र वरेण च्छन्दितौ मया । अस्ति सौराष्ट्रविषये भारते क्षेत्रमुत्तमम्
त्या दोघांनी असे सांगितल्यावर मी त्यांना वर देऊन संतुष्ट केले आणि म्हणालो— ‘भारतात सौराष्ट्र-प्रदेशात एक अनुपम पुण्यक्षेत्र आहे।’
Verse 33
प्रभासेति समाख्यातं तत्र क्षेमं मम प्रियम् । कूर्मस्य नैरृते भागे स्थितं वै दक्षिणे परे
ते ‘प्रभास’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; तेथेच माझे प्रिय कल्याण-आसन आहे. ‘कूर्म’ रचनेच्या नैऋत्य भागात, दक्षिण दिशेस ते स्थित आहे.
Verse 34
स्वाती विशाखा मैत्रं च यत्र ऋक्षत्रयं स्मृतम् । तस्मिन्स्थाने सदा स्थेयं यावन्मन्वन्तरावधि
जिथे स्वाती, विशाखा आणि मैत्र—ही तीन नक्षत्रे स्मरणात आहेत, त्या स्थानी तू सदैव राहा, मन्वंतराच्या अखेरपर्यंत.
Verse 35
अन्यदा जीविकं वच्मि तव भूतप्रिये सदा
हे सर्वभूतप्रिय! दुसऱ्या वेळी मी तुझ्या जीविकेचेही वर्णन करीन.
Verse 36
यत्र कण्टकिनो वृक्षा यत्र निष्पाववल्लरी । भार्या पुनर्भूर्वल्मीकस्तास्ते वसतयश्चिरम्
जिथे काटेरी वृक्ष आहेत, जिथे निष्पावाची वेल वाढते—तेथेच तुझी पत्नी ‘पुनर्भू’ असो, आणि वल्मीक (मुंग्यांचा वारूळ) तुझे निवासस्थान होवो; हीच तुझी दीर्घकाळची वसती ठरो.
Verse 37
यस्मिन्गृहे नराः पञ्च स्त्रीत्रयं तावतीश्च गाः । अन्धकारेंधनाग्निश्च तद्गृहे वसतिस्तव
ज्या घरात पाच पुरुष, तीन स्त्रिया आणि तितक्याच गायी असतात, तसेच जिथे अंधार, इंधन व अग्नी असतो—हे देवी, त्या घरातच तुझी वस्ती असते.
Verse 38
भूतैः प्रेतैः पिशाचैश्च यत्स्थानं समधिष्ठितम् । एकावि चाष्टबालेयं त्रिगवं पञ्चमाहिषम् । षडश्वं सप्तमातंगं तद्गृहे वसतिस्तव
जे स्थान भूत, प्रेत व पिशाचांनी अधिष्ठित आहे—हे देवी, तेच तुझे धाम; जिथे एक मेंढी, आठ वासरे, तीन गायी, पाच म्हशी, सहा घोडे व सात हत्ती असतात—त्या घरात तुझा निवास आहे.
Verse 39
उद्दालकान्नपिटकं तद्वत्स्थाल्यादिभाजनम् । यत्र तत्रैव क्षिप्तं च तव तच्च प्रतिश्रयम्
जिथे धान्य/अन्नाची टोपली आणि तसेच हांडी-थाळी इत्यादी भांडी जिथेतिथे फेकून पडलेली असतात—हे देवी, तेच तुझे आश्रयस्थान आहे.
Verse 40
मुशलोलूखले स्त्रीणामास्या तद्वदुदुंबरे । भाषणं कटुकं चैव तत्र देवि स्थितिस्तव
उखळ-मुसळात, स्त्रियांच्या मुखात, तसेच उंबराच्या वृक्षात; आणि जिथे वाणी कटु असते—हे देवी, तिथेच तुझी स्थिती असते.
Verse 41
खाद्यन्ते यत्र धान्यानि पक्वापक्वानि वेश्मनि । तद्वच्छाखाश्च तत्र त्वं भूतैः सह चरिष्यसि
ज्या घरात शिजलेले व कच्चे धान्य अविवेकाने खाल्ले जाते, आणि जिथे फांद्या-शाखाही तशाच अस्ताव्यस्त पडलेल्या असतात—तिथे तू भूतांसह विचरण करशील.
Verse 42
स्थालीपिधाने यत्राग्निं ददते विकला नराः । गृहे तत्र दुरिष्टानामशेषाणां समाश्रयः
ज्या घरात विकल किंवा प्रमादी लोक हांड्याच्या झाकणावरच अग्नी ठेवतात, ते घर सर्व प्रकारच्या दुष्ट शकुनांचे व दुष्कृत्यांचे आश्रयस्थान होते।
Verse 43
मानुष्यास्थि गृहे यत्र अहोरात्रे व्यवस्थितम् । तत्रायं भूतनिवहो यथेष्टं विचरिष्यति
ज्या घरात मनुष्याची हाडे अहोरात्र ठेवलेली असतात, तेथे भूतांचा समूह मनासारखा संचार करीत राहतो।
Verse 44
सर्वस्मादधिकं ये न प्रवदन्ति पिनाकिनम् । साधारणं वदंत्येनं तत्र भूतैः समाविश
जे पिनाकिन (शिव) यांना सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ म्हणत नाहीत आणि त्यांना साधारण म्हणतात, ते तेथे भूतांसह प्रवेश करतात।
Verse 45
कन्या च यत्र वै वल्ली रोहीनाम जटी गृहे । अगस्त्य पादपो वापि बंधुजीवो गृहेषु वै
आणि ज्या घरात ‘कन्या’ नावाची वेल, ‘रोही’ नावाची जटाधारी वनस्पती, ‘अगस्त्य’ नावाचा पादप, किंवा घरांत ‘बंधुजीव’ असतो—ते घर अशा प्रभावांस योग्य मानले जाते।
Verse 46
करवीरो विशेषेण नंद्यावर्तस्तथैव च । मल्लिका वा गृहे येषां भूतयोग्यं गृहं हि तत्
विशेषतः ज्या घरात करवीर, तसेच नंद्यावर्त, किंवा मल्लिका (चमेली) असते—ते घर खरोखरच भूतांच्या निवासास योग्य ठरते।
Verse 47
तालं तमालं भल्लातं तिंतिणीखंडमेव वा । बकुलं कदलीखंडं कदंबः खदिरोऽपि वा
ताड, तमाल, भल्लात किंवा तिंतिणीचा झुडूप; बकुळ, केळीचा घोस, कदंब अथवा खदिर—हेही (गृहपरिसरात असता) त्या लक्षणांत गणले जातात।
Verse 48
न्यग्रोधो हि गृहे येषामश्वत्थं चूत एव वा । उदुंबरश्च पनसः सर्वभूत प्रियं हि तत्
ज्यांच्या घरी वड, पिंपळ किंवा आंबा असतो, तसेच उंबर व पनस (फणस)ही असतो—ते निवासस्थान सर्व प्राण्यांना प्रिय व सुखद ठरते।
Verse 49
यत्र काकगृहं वै स्यादारामे वा गृहेऽपि वा । भिक्षुबिंबं च वै यत्र गृहे दक्षिणके तथा
जिथे ‘काकगृह’ (कावळ्यांचे घर/आश्रय) असेल—बागेत किंवा घरातही—आणि जिथे घराच्या दक्षिण बाजूस भिक्षु-बिंब (भिक्षुकाचे प्रतीक/प्रतिमा) असेल—
Verse 50
बिंबमूर्ध्वं च यत्रस्थं तत्र भूतनिवेशनम्
आणि जिथे ते बिंब उंचावर (वर) स्थापिलेले असेल, तिथे भूतांचे निवासस्थान होते।
Verse 51
लिंगार्चनं न यत्रैव यत्र नास्ति जपादिकम् । यत्र भक्तिविहीना वै भूतानां तान्गृहान्वदेत्
जिथे लिंगार्चन नाही, जिथे जपादि कर्म नाही, आणि जिथे भक्तीचा अभाव आहे—अशा घरांना भूतांची घरे म्हणावे।
Verse 52
मलिनास्यास्तु ये मर्त्या मलिनांबर धारिणः । मलदंता गृहस्था ये गृहं तेषां समाविश
ज्यांचे मुख मलिन आहे, जे मळके वस्त्र परिधान करतात, आणि ज्यांचे दातही मळके आहेत असे गृहस्थ—त्यांच्या घरात तू प्रवेश कर।
Verse 53
अगम्यनिरता ये तु मैथुने व्यभिचारतः । संध्यायां मैथुनं यांति गृहं तेषां समाविश
जे निषिद्ध संबंधांत रमतात, व्यभिचाराने मैथुन करतात, आणि संध्याकाळीही संभोगास जातात—त्यांच्या घरात तू प्रवेश कर।
Verse 54
बहुना किं प्रलापेन नित्यकर्मबहिष्कृताः । रुद्रभक्तिविहीना ये गृहं तेषां समाविश
अधिक बोलून काय उपयोग? जे नित्यकर्म टाकून देतात आणि जे रुद्रभक्तीविहीन आहेत—त्यांच्या घरात तू प्रवेश कर।
Verse 55
अदत्त्वा भुंजते योऽन्नं बंधुभ्योऽन्नं तथोदकम् । सपिण्डान्सोदकांश्चैव तत्कालात्तान्नरान्भज
जो आधी वाटणी न देता अन्न खातो, आणि बंधूंना अन्न व पाणी देत नाही—विशेषतः सपिंड व सोदक नातलगांना—त्या क्षणापासून तू अशा पुरुषांना धर।
Verse 56
यत्र भार्या च भर्ता च परस्परविरोधिनौ । सह भूतैर्गृहं तस्य विश त्वं भयवर्ज्जिता
जिथे पत्नी व पती परस्पर विरोधी असतात, त्या घरात भूतांसह तू प्रवेश कर; निर्भय होऊन जा।
Verse 57
वासुदेवे रतिर्नास्ति यत्र नास्ति सदा हरिः । जपहोमादिकं नास्ति भस्म नास्ति गृहे नृणाम्
ज्या मनुष्यांच्या घरी वासुदेवावर रती नाही, जिथे सदैव हरिस्मरण होत नाही, जप-होमादी कर्म नाहीत आणि घरी भस्मही नाही—
Verse 58
पर्वस्वप्यर्चनं नास्ति चतुर्दश्यां विशेषतः
पर्वकाळातही पूजन होत नाही—विशेषतः चतुर्दशीला।
Verse 59
कृष्णाष्टम्यां च ये मर्त्याः संध्यायां भस्मवर्जिताः । पंचदश्यां महादेवं न यजंति च यत्र वै
जे मर्त्य कृष्णाष्टमीला संध्याकाळी भस्म न लावता संध्याकर्म करतात, आणि जिथे पंचदशीला महादेवाचे पूजन होत नाही—
Verse 60
पौरजानपदैर्यत्र प्राक्प्रसिद्धा महोत्सवाः । क्रियते पूर्ववन्नैव तद्गृहं वसतिस्तव
जिथे नगरवासी व ग्रामवासी यांच्यात पूर्वी प्रसिद्ध असलेले महोत्सव पूर्वीप्रमाणे होत नाहीत, तेथे ते घर तुझे निवासस्थान होते।
Verse 61
वेदघोषो न यत्रास्ति गुरुपूजादिकं न च । पितृकर्मविहीनं च तद्भूतस्य गृहं स्मृतम्
जिथे वेदघोष नाही, गुरुपूजा इत्यादी नाही, आणि पितृकर्मही होत नाही—ते घर भूताचे निवासस्थान मानले जाते।
Verse 62
रात्रौरात्रौ गृहे यस्मिन्कलहो जायते मिथः । बालानां प्रेक्षमाणानां यत्र वृद्धश्च पूर्वतः । भक्षयेत्तत्र वै हृष्टा भूतैः सह समाविश
ज्या घरात रात्रोरात्र परस्पर कलह होतो, जिथे मुलांच्या डोळ्यांसमोर वृद्धही पुढे होऊन भांडण वाढवितो—तेथे तू भूतांसह हर्षाने प्रवेश करून त्यांची शांती व सुख गिळून टाक।
Verse 63
कस्मिन्मासे दिने चापि भवित्री लोकपूजिता । इत्युक्तोऽहं तया देवि तामवोचं पुनः प्रिये
“मी कोणत्या महिन्यात आणि कोणत्या दिवशी लोकांकडून पूजिली जाईन?”—असे तिने विचारल्यावर, हे देवी, मी तिला पुन्हा म्हणालो, हे प्रिये।
Verse 64
अमा या माधवे मासि तस्मिन्या च चतुर्दशी । तस्यां महोत्सवस्तत्र भविता ते चिरंतनः
माधव मासातील अमावास्या आणि तिच्याशी संबंधित चतुर्दशी—त्या तिथीस तेथे तुझ्यासाठी दीर्घकाळ टिकणारा महोत्सव होईल।
Verse 65
याः स्त्रियस्तां च यक्ष्यंति तस्मिन्काले महोत्सवे । बलिभिः पुष्पधूपैश्च मा तासां त्वं गृहे विश
त्या महोत्सवकाळी ज्या स्त्रिया बळी, पुष्प व धूप अर्पून तिचे पूजन करतील—त्यांच्या घरी तू प्रवेश करू नकोस।
Verse 66
नारायण हृषीकेश पुण्डरीकाक्ष माधव । अच्युतानंत गोविंद वासुदेव जनार्दन
नारायण, हृषीकेश, पुण्डरीकाक्ष, माधव; अच्युत, अनंत, गोविंद, वासुदेव, जनार्दन—ही दिव्य नावे स्तुतीत उच्चारली जातात।
Verse 67
नृसिंह वामनाचिंत्य केशवेति च ये जनाः । रुद्र रुद्रेति रुद्रेति शिवाय च नमोनमः
जे लोक “नृसिंह, वामन, अचिंत्य, केशव” अशी नावे जपतात, आणि “रुद्र, रुद्र, रुद्र” असे पुनःपुन्हा म्हणतात, तसेच “शिवाय नमो नमः” म्हणत वारंवार नमस्कार करतात—ते अशा भक्तीने संरक्षित होतात।
Verse 68
वक्ष्यंति सततं हृष्टास्तेषां धनगृहादिषु । आरामे चैव गोष्ठे च मा विशेथाः कथंचन
ते आनंदाने सतत आपल्या धन-घर इत्यादींचीच चर्चा करतील; त्यांच्या बागेत आणि गोठ्यात तू कोणत्याही कारणाने कधीही प्रवेश करू नकोस।
Verse 69
देशाचाराञ्ज्ञा तिधर्माञ्जपं होमं च मंगलम् । दैवतेज्यां विधानेन शौचं कुर्वंति ये जनाः । लोकापवादभीता ये पुमांसस्तेषु मा विश
जे पुरुष देशाचार व धर्मविधी जाणून विधिपूर्वक जप, होम, मंगलकर्म व देवपूजा करतात, आणि लोकनिंदेच्या भयाने शुचिता पाळतात—त्यांच्यात तू प्रवेश करू नकोस।
Verse 70
देव्युवाच । कदा पूजा प्रकर्तव्या भूतमातुः सुखार्थिभिः । पुरुषैर्देवदेवेश एतन्मे वक्तुमर्हसि
देवी म्हणाली—हे देवदेवेश! सुख-कल्याण इच्छिणाऱ्या पुरुषांनी भूतमातृची पूजा कधी करावी? हे मला सांगण्यास आपण योग्य आहात।
Verse 71
ईश्वर उवाच । सर्वत्रैषा भगवती बालानां हितकारिणी । नामभेदैः कालभेदैः क्रियाभेदैश्च पूज्यते
ईश्वर म्हणाले—ही भगवती सर्वत्र बालकांची हितकारिणी आहे; वेगवेगळ्या नावांनी, वेगवेगळ्या काळी, आणि वेगवेगळ्या विधींनी तिची पूजा केली जाते।
Verse 72
प्रतिपत्प्रभृति वैशाखे यावच्चतुर्दशीतिथिः । तावत्पूजा प्रकर्तव्या प्रेरणीप्रेक्षणीयकैः
वैशाखातील प्रतिपदेपासून चतुर्दशी तिथीपर्यंत, त्या काळात प्रेरणा, निरीक्षण व विधिवत् व्यवस्था यांसह पूजा करावी।
Verse 73
भग्नामपि गतां चैनां जरत्तरुतले स्थिताम् । सेचयिष्यंति ये भक्त्या जलसंपूर्णगंडुकैः
ती प्रतिमा जरी भग्न, स्थलांतरित होऊन जर्जर वृक्षाखाली ठेवलेली असली, तरी जे भक्तिभावाने जलपूर्ण कलशांनी तिला सिंचन करतील—
Verse 74
ग्रीवासूत्रकसिन्दूरैः पुष्पैर्धूपैस्तथार्चयेत् । तत्र सिद्धवटः पूज्यः शाखां चास्य विनिक्षिपेत्
ग्रीवासूत्र (ताईत/माळ), कुंकू, पुष्प व धूप यांनी तेथेच तिचे अर्चन करावे. तेथे सिद्धवटाचीही पूजा करावी आणि त्याची एक शाखा अर्पण/स्थापित करावी।
Verse 75
पूजितां तां नरैर्यत्नादवलोक्य शुभेप्सुभिः । भोजयेत्क्षिप्रासंयावकृशरापूपपायसैः
तिची पूजा झाल्यावर, शुभफल इच्छिणारे पुरुष तिला यत्नपूर्वक दर्शन करून, नंतर क्षिप्रा, संयाव, कृशरा, पूप व पायस इत्यादींनी भोजन-दान करावे।
Verse 76
एवं विधिं यः कुरुते पुरुषो भक्तिभावतः । स पुत्रपशुवृद्धिं च शरीरारोग्यमाप्नुयात्
जो पुरुष भक्तिभावाने ही विधी अशा प्रकारे करतो, त्याला पुत्र व पशुधनवृद्धी तसेच शरीराचे आरोग्य प्राप्त होते।
Verse 77
न शाकिन्यो गृहे तस्य न पिशाचा न राक्षसाः । पीडां कुर्वन्ति शिशवो यान्ति वृद्धिमनामयाम्
त्याच्या घरी शाकिनी नाहीत, पिशाच नाहीत, राक्षसही नाहीत। ते बालकांना पीडा देत नाहीत; बालके निरामय होऊन स्वस्थ बळात वाढतात।
Verse 78
अथ देवि प्रवक्ष्यामि प्रतिपत्प्रभृति क्रमात् । यथोत्सवो नरैः कार्यः प्रेरणीप्रेक्षणीयकैः
आता, हे देवि, प्रतिपदेपासून क्रमाने मी सांगतो—उत्सव लोकांनी कसा करावा, आणि आयोजक व नेमलेल्या निरीक्षकांच्या देखरेखीखाली तो कसा पार पाडावा।
Verse 79
विकर्मफलनिर्द्देशैः पाखंडानां विटंबनैः । प्रदर्श्यते हास्यपरैर्नरैरद्भुतचेष्टितैः
हे नाट्य हास्यप्रिय व अद्भुत चेष्टा करणाऱ्या पुरुषांकडून सादर केले जाते—दुष्कर्मांचे फळ दाखवून आणि पाखंडी लोकांची विडंबना करून।
Verse 80
पञ्चम्यां तु विशेषेण रात्रौ कोलाहलः शुभे । जागरं तत्र कुर्वीत देवीं पूज्य प्रयत्नतः
परंतु पंचमीच्या शुभ रात्री विशेषतः आनंदमय कोलाहल असावा। तेथे जागरण करावे आणि प्रयत्नपूर्वक देवीची पूजा करावी।
Verse 81
विश्वस्य धनलोभेन स्वाध्यायो निहतः पतिः । आरोप्यमाणं शूलाग्रमेनं पश्यत भो जनाः
‘धनलोभामुळे स्वाध्यायनिष्ठ पतीचा वध झाला!’—हो जनहो, पाहा, याला शूलाच्या टोकावर चढविले जात आहे।
Verse 82
दृष्टो भवद्भिर्दुष्टः स परदारावमर्शकः । छित्त्वा हस्तौ च खड्गेन खरारूढस्तु गच्छति
परस्त्रीचा अभिलाष धरणाऱ्या त्या दुष्टाला आपण पाहिले आहे का? तलवारीने हात तोडल्यावर तो गाढवावर बसून जात आहे.
Verse 83
शीर्णश्चैवासिपत्रेण अस्याभरणभूषितः । सुखासन समारूढः सुकृती यात्यसौ सुखम्
तलवारीच्या पात्याने जखमी होऊनही, अलंकारांनी नटलेला आणि सुखासनावर आरूढ झालेला तो पुण्यवान पुरुष सुखाने जात आहे.
Verse 84
हे जनाः किं न पश्यध्वं स्वामिद्रोहकरं परम् । करपत्रैर्विदार्यंतमुच्छलच्छोणितान्तरम्
हे लोकांनो! स्वामीशी द्रोह करणाऱ्या या महापाप्याला तुम्ही पाहत नाही का? करवतीने कापले जात असताना त्याच्या शरीरातून रक्त उसळून वाहत आहे.
Verse 85
चौरः किलायं संप्राप्तः सर्वोद्वेगकरः परः । दंडप्रहाराभिहतो नीयते दंडपाशकैः
हा चोर नक्कीच पकडला गेला आहे, जो सर्वांना अत्यंत त्रासदायक ठरला होता. काठ्यांचा मार खात त्याला शिपाई घेऊन जात आहेत.
Verse 86
प्रेक्षकैश्चेष्टितः शश्वदारटन्विविधैः स्वरैः । संयम्य नीयते हन्तुं लज्जितोऽधोमुखो जनाः
प्रेक्षकांच्या आरडाओरड्याने आणि विविध आवाजांनी वेढलेला, त्याला बांधून वधासाठी नेले जात आहे. हे लोकांनो, तो लज्जित होऊन मान खाली घालून चालला आहे.
Verse 87
सितकेशं सितश्मश्रुं सितांबरधरध्वजम् । विटंकाद्यैश्च चेटीभिर्हन्यमानं न पश्यथि
तुम्ही पाहत नाही काय—पांढरे केस, पांढरी दाढी, पांढरे वस्त्र व ध्वज धारण केलेला—त्याला दासी व सेवक काठ्या इत्यादींनी मारत आहेत?
Verse 88
गृहान्निष्क्राम्य मां रंडां गृहं नीत्वाऽकरोद्रतिम् । कस्मादसौ न कुरुते मूढो भरणपोषणम्
माझ्या घरातून मला—विधवेला—बाहेर काढून आपल्या घरी नेऊन रती केली; मग तो मूढ माझे भरण-पोषण का करत नाही?
Verse 89
भैरवाभरणो नेता सदा घूर्णितलोचनः । प्रवृत्ततंद्रवन्मूढो वध्यश्चासावितस्ततः
भैरवासारखी आभूषणे धारण करणारा तो नेता, ज्याचे डोळे सतत फिरत—तंद्राग्रस्तासारखा मूढ—म्हणून तो दंड व वधास पात्र ठरला.
Verse 90
निर्वेदेकोऽस्य हृदये धनक्षेत्रादिसंभवः । गृहीतं यदनेनाद्य बालेनापि महाव्रतम् । रक्ताक्षं काककृष्णांगं सत्वरं किं न पश्यथि
धन-क्षेत्र इत्यादींमुळे उत्पन्न झालेला निर्वेदच त्याच्या हृदयात आहे; तरी आज त्याने बालकासारखे ‘महाव्रत’ घेतले. मग तुम्ही त्वरेने का पाहत नाही—लाल डोळ्यांचा, कावळ्यासारख्या काळ्या अंगांचा?
Verse 91
तरुकोटरगान्बद्ध्वा अन्याञ्छृंखलया तथा । शरौघैः काष्ठकैश्चैव बहुभिः शकलीकृतान्
काहींना झाडांच्या पोकळीत बांधले, तर इतरांना साखळ्यांनी जखडले; मग बाणांच्या वर्षावाने आणि अनेक काष्ठदंडांनी त्यांना तुकडे-तुकडे केले.
Verse 92
विमुक्तहक्काहुंकारा न्सुप्रहारान्निरीक्षत
कठोर हक्काहुंकार व गर्जनेसह सोडलेले ते प्रचंड प्रहार पाहा।
Verse 93
इमां कृष्णार्धवदनां ग्रहीष्यसि दुरात्मिकाम् । विमुक्तकेशां नृत्यन्तीं पश्यध्वं योगिनीमिव
हिच्या अर्ध्या मुखावर कृष्णवर्ण आहे—अशी ही दुष्टा तू पकडशील। पाहा, केस मोकळे सोडून योगिनीप्रमाणे नाचते आहे।
Verse 94
गम्भीर नूपुरध्वानप्रवृद्धोद्धततांडवा । उन्मत्तनेत्रचरणा यात्येषा डिम्भमण्डली
गंभीर नूपुरध्वनीने अधिकच उन्मत्त झालेला तिचा उग्र तांडव वाढत जातो; उन्मादी नेत्र व पावले—ही दुष्टांची मांडळी पुढे सरकते।
Verse 95
कटीतटस्थपिटिकोल्लसत्कंबलधारिणी । अटते नटती ह्युर्वी परितश्च गृहाद्गृहम्
कटीवर लटकलेल्या पिशवीने उठून दिसणारा कंबळा पांघरून ती पृथ्वीवर नाचत-भटकत, सर्वत्र घरोगरी फिरते।
Verse 96
इत्येवमादिभिर्नित्यं प्रेरणीप्रेक्षणीयकैः । प्रेरयेत्तान्महानित्थं पुत्रभ्रातृसुहृद्वृतः
अशा उचकावणाऱ्या व दिखाऊ कृत्यांनी तो महादुष्ट—पुत्र, भाऊ व मित्रांनी वेढलेला—त्यांना सतत प्रवृत्त करीत असे।
Verse 97
एकादश्यां नवम्यां वा दीपं प्रज्वाल्य कुण्डकम् । मुखबिंबानि तत्रैव लेपदारुकृतानि वै
एकादशी किंवा नवमीला लहान कुंडकात दीप प्रज्वलित करून, तेथेच लाकूड व लेपाने घडविलेले मुखबिंब (मुखवटे) ठेवावेत।
Verse 98
विचित्राणि महार्हाणि रौद्रशान्तानि कारयेत् । मातृणां चण्डिकादीनां राक्षसानां तथैव च
विचित्र व महार्ह, उग्र व शांत अशा स्वरूपांच्या चंडिका इत्यादी मातृकांच्या तसेच राक्षसांच्या प्रतिमा घडवाव्यात।
Verse 99
भूतप्रेतपिशाचानां शाकिनीनां तथैव च । मुखानि कारयेत्तत्र हावभावकृतानि च
तेथे भूत, प्रेत, पिशाच तसेच शाकिनी यांचीही मुखे हावभावांसह घडवावीत।
Verse 100
रक्षिभिर्बहुभिर्गुप्तं तिर्य ग्ध्वनिपुरःसरम् । अमावास्यां महादेवि क्षिपेत्पूजाक्रमैर्नरः
हे महादेवी! अमावास्येच्या रात्री अनेक रक्षकांनी संरक्षित ठेवून, तिरकस ध्वनी व पुढे पुढे होणाऱ्या कोलाहलासह, पूजाक्रमाप्रमाणे नराने ते विसर्जित/प्रक्षेपित करावे।
Verse 101
ततः प्रदोषसमये यत्र देवी जनैर्वृता । तत्र गच्छेन्महारावैः फेत्कारा कुलकीर्तनैः
नंतर प्रदोषकाळी जिथे देवी जनांनी वेढलेली असेल, तिथे महाआरव, तीक्ष्ण फेटकार आणि कुलकीर्तन करीत जावे।
Verse 102
वीरचर्याविधानेन नगरे भ्रामयेन्निशि । वीरचर्या स कथितो दीपः सर्वार्थसाधकः
वीरचर्या-विधानानुसार रात्री नगरात भ्रमण करावे. ही वीरचर्या ‘दीप’ अशी सांगितली आहे, जी सर्वार्थ साध्य करते.
Verse 103
नित्यं निष्क्रामयेद्दीपं याव त्पञ्चदशी तिथिः । पञ्चदश्यां प्रकुर्वीत भूतमातुर्महोत्सवम् । तस्य गृहेश्वरं यावद्गृहे विघ्नं न जायते
पंचदशी तिथीपर्यंत दररोज दीप बाहेर काढावा. पंचदशीला भूतमातृचा महोत्सव करावा. त्या गृहस्वामीच्या घरी, तो जिथवर राहतो तिथवर, विघ्न उत्पन्न होत नाही.
Verse 104
अथ कालान्तरेऽतीते भूतमातुः शरीरतः । जाताः प्रस्वेदबिन्दुभ्यः पिशाचाः पञ्चकोटयः
मग काही काळ गेल्यावर भूतमातृच्या शरीरातून घामाच्या थेंबांपासून पाच कोटी पिशाच उत्पन्न झाले.
Verse 105
सर्वे ते क्रूरवदना जिह्वाज्वालाकृशोदराः । पाणिपात्राः पिशाचास्ते निसृष्टबलिभोजनाः
ते सर्व क्रूरमुखी होते; जिभा ज्वाळेसारखी आणि पोट कृश होते. ते पिशाच हातालाच पात्र मानून ठेवलेल्या बली-भोजनावर उपजीविका करीत.
Verse 106
धमनीसंतताः शुष्काः श्मश्रुलाश्चर्मवाससः । उलूखलैराभरणैः शूर्पच्छत्रासनांबराः
त्यांच्या शिरा-धमन्या उठून दिसत; ते कोरडे, दाढीवाले आणि चर्मवस्त्रधारी होते. उखळे त्यांची भूषणे होती; आणि सूप, छत्र, आसन व आच्छादन हेच त्यांचे साज-सामान होते.
Verse 107
नक्तं ज्वलितकेशाढ्या अंगारानुद्गिरंति वै । अंगारकाः पिशाचास्ते मातृमार्गानुसारिणः
रात्री ते ज्वलंत केशांनी युक्त होऊन खरोखरच निखारे उगाळीत. ते पिशाच ‘अंगारक’ म्हणून प्रसिद्ध होते आणि भूतमातृ (मातेच्या) मार्गाचे अनुसरण करीत.
Verse 108
आकर्णदारितास्याश्च लंबभ्रूस्थूलनासिकाः । बलाढ्यास्ते पिशाचा वै सूतिकागृहवासिनः
त्यांची तोंडे कानांपर्यंत फाटलेली; भुवया लोंबत्या आणि नाक जाड होती. ते पिशाच बलाढ्य होते व सूतिका-गृहांत (प्रसवगृहांत) वास करीत.
Verse 109
पृष्ठतः पाणिपादाश्च पृष्ठगा वातरंहसा । विषादनाः पिशाचास्ते संग्रामे पिशिताशनाः
त्यांचे हातपाय मागील बाजूस होते आणि ते वाऱ्याच्या वेगाने धावत. ते पिशाच विषाद उत्पन्न करणारे व संग्रामात मांसभक्षक होते.
Verse 110
एवंविधान्पिशाचांस्तु दृष्ट्वा दीनानुकम्पया । तेभ्योऽहमवदं किञ्चित्कारुण्यादल्पचेतसाम्
अशा प्रकारचे पिशाच पाहून, दीनांवर अनुकंपा येऊन, अल्पबुद्धींवर करुणा करून मी त्यांना काही शब्द सांगितले.
Verse 111
अन्तर्धानं प्रजादेहे कामरूपित्वमेव च । उभयोः संध्ययोश्चारं स्थानान्याजीवितं तथा
‘प्राण्यांमध्ये अंतर्धान होणे, इच्छेनुसार रूप धारण करण्याची शक्ती, दोन्ही संध्याकाळी/संध्यांमध्ये विचरण, तसेच निवासस्थान व उपजीविका—हे सर्व (मी तुम्हांस प्रदान/निश्चित करीत आहे)।’
Verse 112
गृहाणि यानि नग्नानि शून्यान्यायतनानि च । विध्वस्तानि च यानि स्यू रचनारोषितानि च
जी घरे उघडी-नागडी व उघडी पडलेली आहेत, जी देवळे व निवासस्थानें रिकामी आहेत; जी उद्ध्वस्त झाली आहेत आणि उपद्रवाने उजाड केली गेली आहेत—
Verse 113
राजमार्गोपरथ्याश्च चत्वराणि त्रिकाणि च । द्वाराण्यट्टालकांश्चैव निर्गमान्संक्रमांस्तथा
राजमार्ग व उपरस्ते, चौक व तिठे; द्वारे व अट्टालिका, तसेच बाहेर पडण्याचे मार्ग व संक्रांती-स्थळेही—
Verse 114
पथो नदीश्च तीर्थानि चैत्यवृक्षान्महापथान् । स्थानानि तु पिशाचानां निवासायाददां प्रिये
मार्ग, नद्या, तीर्थे, चैत्यवृक्ष व महामार्ग—हे प्रिये, ही स्थाने मी पिशाचांच्या निवासासाठी नेमून देतो।
Verse 115
अधार्मिका जनास्तेषामा जीवो विहितः पुरा । वर्णाश्रमाचारहीनाः कारुशिल्पिजनास्तथा
पूर्वीच असा विधान झाला की त्यांचा उदरनिर्वाह अधार्मिक जनांकडून होईल—जे वर्णाश्रमाचारहीन आहेत, तसेच तसेच कारू व शिल्पिजन (पतित आचरणाचे)ही।
Verse 116
अनुतापाश्च साधूनां चौरा विश्वासघातिनः । एतैरन्यैश्च बहुभिरन्यायोपार्जितैर्धनैः
साधूंविषयी ज्यांना पश्चात्ताप नाही, जे चोर व विश्वासघातकी आहेत—यांच्याद्वारे आणि अशा अनेक इतरांद्वारे, अन्यायाने मिळविलेल्या धनाने—
Verse 117
आरभ्यते क्रिया यास्तु पिशाचास्तत्र देवताः । मधुमासदिने दध्ना तिलचूर्णसुरासवैः
तेथे जी कोणतीही क्रिया आरंभिली जाते, तिचे अधिष्ठाते देव पिशाच मानले जातात. मधुमासाच्या दिवशी दही, तिळचूर्ण, सुरा व आसव यांसह—
Verse 118
पूपैर्हारिद्रकृशरैस्तिलैरिक्षुगुडौदनैः । कृष्णानि चैव वासांसि धूम्राः सुमनसस्तथा
पूए, हळदीने युक्त कृशर, तीळ, ऊस-गुळ घालून शिजवलेला भात, तसेच काळी वस्त्रे आणि धुरकट वर्णाची सुगंधी फुले यांसह—(अशी अर्पणे करावीत)।
Verse 119
सर्वभूतपिशाचानां कृता देवी मया शुभा । एवंविधा भूतमाता सर्वभूतगणैर्वृता
सर्व भूत व पिशाचांच्या हितासाठी मी ही शुभ देवी निर्माण केली आहे. ही भूतमाता सर्व भूतगणांनी वेढलेली आहे.
Verse 120
प्रभासे संस्थिता देवी समुद्रादुत्तरेण तु । य एतां वेद वै देव्या उत्पत्तिं पापनाशिनीम्
देवी प्रभास येथे, समुद्राच्या उत्तरेस विराजमान आहे. जो या पापनाशिनी देवीची उत्पत्ती-कथा यथार्थ जाणतो—
Verse 121
कुत्सिता संतति स्तस्य न भवेच्च कदाचन । भूतप्रेतपिशाचानां न दोषैः परिभूयते
त्याच्या घरी कधीही निंद्य संतती उत्पन्न होत नाही; आणि तो भूत, प्रेत व पिशाच यांच्या दोषांनी व उपद्रवांनी पीडित होत नाही.
Verse 122
सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वसौभाग्यसंयुतः । सर्वान्कामानवाप्नोति नारीहृदयनंदनः
तो सर्व पापांपासून मुक्त व सर्व सौभाग्याने युक्त होऊन, सर्व इच्छित कामना प्राप्त करतो आणि स्त्रियांच्या हृदयास प्रिय ठरतो।
Verse 123
ये मानयंति निजहासकलैर्विलासैः संसेवया अभयदा भवभूतमाताम् । ते भ्रातृभृत्यसुतबंधुजनैर्युताश्च सर्वोपसर्ग रहिताः सुखिनो भवन्ति
जे आपल्या आनंदोत्सवांच्या क्रीडा-विलासांनी व भक्तिपूर्वक सेवेनं अभय देणाऱ्या, भव (शिव) यांच्या भूत-मातेचा मान करतात, ते भाऊ, सेवक, पुत्र व बंधुजनांसह सर्व उपद्रवांपासून मुक्त होऊन सुखी राहतात।
Verse 167
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये भूत मातृकामाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशी-सहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम ‘प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य’ मध्ये ‘भूतमातृका-माहात्म्यवर्णन’ नामक एकशे सडसष्टावा अध्याय समाप्त झाला।