Adhyaya 13

Verse 1

देव्युवाच । यदा भ्रमिस्थः सविता तक्षितः क्षुरधारया । श्वशुरेण महादेव जामाता प्रीतिपूर्वकम्

देवी म्हणाली—हे महादेव! भ्रमिस्थ येथे स्थित सविता (सूर्य) यास त्याच्या श्वशुराने, प्रिय जावई मानून, प्रेमपूर्वक उस्तऱ्याच्या धाराने तक्षित केले तेव्हा—

Verse 2

तत्तेजः शातितं भूरि प्रभासे यत्पपात वै । तदभूत्किं तदा देव प्रभासात्कथयस्व मे

जे अपार तेज तक्षित होऊन खरोखर प्रभासात पडले—हे देव! ते तेव्हा काय झाले? प्रभासाचे वृत्त मला सांगावे.

Verse 3

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि सूर्यमाहात्म्यमुत्तमम् । यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः

ईश्वर म्हणाले—हे देवी, ऐक; मी सूर्याचे उत्तम माहात्म्य सांगतो. ते भक्तिभावाने ऐकल्यास मनुष्य सर्व पातकांतून मुक्त होतो.

Verse 4

देहावतारो देवस्य प्रभासेऽर्कस्थलस्य च । पुराणाख्यानमाचक्षे तव देवि यशस्विनि

हे यशस्विनी देवी! प्रभासातील देवाच्या देहावताराचे आणि अर्कस्थळाचे पुराणाख्यान मी तुला सांगतो.

Verse 5

शाकद्वीपे महादेवि भ्रमिस्थस्य तदा रवेः । वर्षाणां तु शतं साग्रं तक्ष्यमाणे विभावसौ

हे महादेवी! शाकद्वीपात भ्रमिस्थ येथे स्थित रवीला जेव्हा तक्षित केले जात होते, तेव्हा तो विभावसु शंभर वर्षांहून थोडा अधिक काळ ते सहन करीत राहिला.

Verse 6

यदाद्य भागजं तेजस्तत्प्रभासेऽपतत्प्रिये । पतितं तत्र तत्तेजः स्थलाकारं व्यजायत

हे प्रिये! तेजाचा जो आद्य विभागलेला अंश होता तो प्रभासात पडला. तेथे पडलेले तेच तेज पवित्र स्थलरूपाने प्रकट झाले.

Verse 7

जांबूनदमयं देवि तत्पूर्वमभवत्क्षितौ । तिष्यमाहात्म्ययोगेन शैलीभूतं च सांप्रतम्

हे देवि! पूर्वी ते पृथ्वीवर जांबूनद सुवर्णमय होते; परंतु तिष्याच्या माहात्म्ययोगाने आता ते पर्वतरूप झाले आहे.

Verse 8

तत्र चार्कमयं रूपं कृत्वा देवो दिवाकरः । उत्पन्नः सर्वभूतानां हिताय धरणीतले

तेथे देव दिवाकराने अर्कमय रूप धारण करून, धरणीतलावर सर्व भूतांच्या हितासाठी प्रकट झाला.

Verse 9

हिरण्यगर्भनामेति कृते सूर्येति कीर्तितम् । त्रेतायां सवितानाम द्वापरे भास्करः स्मृतः

कृतयुगात तो ‘हिरण्यगर्भ’ या नावाने प्रसिद्ध असून त्याच युगात ‘सूर्य’ म्हणून कीर्तिला जातो. त्रेतायुगात ‘सविता’ आणि द्वापरयुगात ‘भास्कर’ म्हणून स्मरण केला जातो.

Verse 10

कलौ चार्कस्थलोनाम त्रिषु लोकेषु कीर्तितः । अवतीर्णमिदं देवि स्वयमेव प्रतिष्ठितम्

कलियुगात तो ‘अर्कस्थल’ या नावाने त्रिलोकीत कीर्तिला जातो. हे देवि! हे प्राकट्य स्वयं अवतरून आपल्या सामर्थ्यानेच प्रतिष्ठित झाले आहे.

Verse 11

यदा स्वारोचिषो देवि द्वितीयोऽभून्मनुः पुरा । तस्मिन्कालेऽवतीर्णोऽसौ देवस्तत्र दिवाकरः

हे देवी! प्राचीन काळी स्वारोचिष नावाचा दुसरा मनु राज्य करीत असता, त्याच काळी दिवाकर देव तेथे अवतरले।

Verse 12

भक्तिमुक्ति प्रदो देवि व्याधिदुःखविनाशकृत् । तस्य तेजोद्भवैर्व्याप्तं रेणुभिः पञ्चयोजनम्

हे देवी! तो भक्ती व मुक्ती देणारा आणि व्याधी-दुःखांचा नाश करणारा आहे; त्याच्या तेजातून उत्पन्न झालेल्या रजकणांनी पाच योजनांचा प्रदेश व्यापला आहे।

Verse 13

दक्षिणोत्तरतो देवि पञ्चपूर्वापरेण तु । उत्तरेण समुद्रस्य यावन्माहेश्वरी नदी

हे देवी! हे क्षेत्र दक्षिण-उत्तर पाच योजन आणि पूर्व-पश्चिमही पाच योजन पसरले आहे; तसेच उत्तरेस समुद्रापासून माहेश्वरी नावाच्या नदीपर्यंत विस्तारले आहे।

Verse 14

न्यंकुमत्याश्चापरतो यावदेव कृतस्मरम् । एतद्व्याप्तं महादेवि तत्तेजोरेणुभिः शुभैः

हे महादेवी! न्यंकुमतीपासून पश्चिमेकडे कृतस्मरा पर्यंत—हा सर्व प्रदेश त्याच्या तेजाच्या शुभ रजकणांनी व्यापलेला आहे।

Verse 15

तस्य सूक्ष्मा प्रभा या तु आदितेजोविनिःसृता । तया व्याप्तं महादेवि यावद्द्वादशयोजनम्

हे महादेवी! आदित्याच्या तेजातून जी सूक्ष्म प्रभा प्रवाहित होते, तिच्यामुळे हा प्रदेश बारा योजनांपर्यंत व्यापला जातो।

Verse 16

उत्तरे भास्करसुता दक्षिणे सरितां पतिः । पूर्वपश्चिमतो देवि रुक्मिणीद्वितयं स्मृतम्

उत्तरे भास्करसुता, दक्षिणे सरितांचा पति; आणि हे देवी, पूर्व-पश्चिमेस सीमास्वरूप ‘रुक्मिणी-द्वितय’ स्मरणात आहे।

Verse 17

एतस्मिन्नन्तरे देवि सौरं तेजः प्रसर्प्पितम् । तेन पावित्र्यमानीतं क्षेत्रं द्वादशयोजनम्

या अंतरात, हे देवी, सौर तेज पसरले; त्या प्रभेने द्वादश योजन-विस्तीर्ण हे क्षेत्र पावित्र्याने परिपूर्ण झाले।

Verse 18

तस्य मध्यस्य यन्मध्यं तद्गृहं मम सुन्दरि । तेजोमण्डलमध्यस्थं मम स्थानं महेश्वरि

त्या मध्याच्या ही मध्यभागी, हे सुंदरी, माझे गृह आहे; तेजोमंडलाच्या मध्यस्थानी तेच माझे स्थान, हे महेश्वरी।

Verse 19

चक्षुर्मंडलमध्ये तु यथा देवि कनीनिका । पूर्वपश्चिमतो देवि गोमुखादाऽश्वमेधिकम्

जसे, हे देवी, नेत्रमंडलाच्या मध्यभागी बुबुळ असते, तसेच—हे देवी—हे क्षेत्र पूर्व-पश्चिमेस गोमुखापासून अश्वमेधिकापर्यंत पसरले आहे।

Verse 20

दक्षिणोत्तरतो देवि समुद्रात्कौरवेश्वरीम् । एतस्मिन्नंतरे क्षेत्रे क्षेत्रज्ञोऽहं वरानने

आणि दक्षिण-उत्तर दिशांनी, हे देवी, समुद्रापासून कौरवेश्वरीपर्यंत [हे पसरले आहे]; या क्षेत्राच्या अंतरी, हे वरानने, मीच क्षेत्रज्ञ (ज्ञाता-रक्षक) आहे।

Verse 21

यस्मादर्कस्य तेजोभिर्भासितं मम तद्गृहम् । तस्मात्प्रभासनामेति कल्पेऽस्मिन्प्रथितं प्रिये

अर्क (सूर्य) यांच्या तेजाने माझे ते धाम प्रकाशमान होते; म्हणून, हे प्रिये, या कल्पात ते ‘प्रभास’ या नावाने प्रसिद्ध झाले आहे.

Verse 22

तत्र पश्यति यः सूर्यमर्क्करूपं नरोत्तमः । सर्वपापविनिर्मुक्तः सूर्यलोके महीयते

जो श्रेष्ठ पुरुष तेथे अर्करूप सूर्याचे दर्शन करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन सूर्यलोकी मान पावतो.

Verse 23

स स्नातः सर्वतीर्थेषु तेन चेष्टं महामखैः । सर्वदानानि दत्तानि पूर्वजास्तेन तोषिताः

तो जणू सर्व तीर्थांत स्नान केलेला; जणू महायज्ञ केलेला; जणू सर्व प्रकारची दाने दिलेली—आणि त्याने त्याचे पूर्वज तृप्त होतात.

Verse 24

अर्करूपी यतः सूर्यस्तत्र जातो महीतले । तस्मात्त्याज्यः सदा चार्को भोजनेऽत्र न संशयः

कारण तेथे पृथ्वीवर अर्करूप सूर्य प्रकट झाला; म्हणून या स्थानी भोजनात अर्क (अर्कवनस्पती) नेहमी टाळावा—यात संशय नाही.

Verse 25

यो दृष्ट्वार्कस्थलं मर्त्त्यश्चार्कपत्रेषु भुंजति । गोमांसभक्षणं तेन कृतं भवति भामिनि

जो मर्त्य अर्कस्थळ पाहून अर्कपानांवर भोजन करतो, हे भामिनि, त्याने गोमांसभक्षणाचे पाप केले असे मानले जाते.

Verse 26

भक्षितो भास्करस्तेन स कुष्ठी जायते नरः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चार्कपत्राणि वर्जयेत्

त्याच्यासाठी जणू भास्कर (सूर्य) भक्षित होतो; तो मनुष्य कुष्ठरोगी होतो. म्हणून सर्व प्रयत्नांनी अर्काची पाने टाळावीत.

Verse 27

यात्रायां प्रथमं देवि दृष्टो येनार्कभास्करः । तं दृष्ट्वा महिषीं दद्याद्ब्राह्मणाय विपश्चिते

हे देवी, यात्रेच्या आरंभी ज्याने अर्क-भास्कर, तेजस्वी सूर्याचे दर्शन घेतले, त्याचे दर्शन करून विद्वान ब्राह्मणाला एक महिषी (म्हैस) दान द्यावी.

Verse 28

ताम्रवर्णं रक्तवस्त्रं ततस्तुष्यति भास्करः । तस्य चैव तु सांनिध्ये वह्निकोणे व्यवस्थितम्

तांबूसदृश वर्णाच्या अर्पणांनी व लाल वस्त्रांनी भास्कर प्रसन्न होतो. आणि त्याच्याच सान्निध्यात अग्निकोणात (दक्षिण-पूर्वेस) ते स्थित आहे.

Verse 29

नातिदूरे महाभागे सिद्धेश्वरमिति स्मृतम् । सर्वसिद्धिप्रदं देवि लिंगं त्रैलोक्यपूजितम्

हे महाभागे देवी, फार दूर नाही ‘सिद्धेश्वर’ म्हणून स्मरणात असलेले लिंग आहे—ते सर्व सिद्धी देणारे व त्रैलोक्यात पूजिलेले आहे.

Verse 30

जैगीषव्येश्वरंनाम पूर्वं कृतयुगेऽभवत् । कलौ सिद्धेश्वरमिति प्रसिद्धिमगमत्प्रिये

प्रिये, पूर्वी कृतयुगात याचे नाव ‘जैगीषव्येश्वर’ होते; परंतु कलियुगात ते ‘सिद्धेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध झाले.

Verse 31

तं दृष्ट्वा मनुजो देवि सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् । तत्रैव देवदेवेशि नातिदूरे व्यवस्थितम्

हे देवि! ते दर्शन घेतल्यास मनुष्य सर्व सिद्धी प्राप्त करतो. आणि तेथेच, देवदेवेशी, फार दूर नाही असे दुसरे पुण्यस्थान स्थित आहे.

Verse 32

सूर्यदक्षिणनैरृत्ये पातालविवरं प्रिये । मंदेहा राक्षसा यत्र तथा शालकटंकटाः

प्रिये! सूर्य-स्थानाच्या दक्षिण–दक्षिण-पश्चिमेस पाताळाकडे जाणारे एक विवर आहे. तेथे मन्देह राक्षस तसेच शालकटंकटही वसतात.

Verse 33

सूर्यस्य तेजसा दग्धाः पातालमगमन्पुरा । कलौ तद्द्वारमेवास्ति न पाताले गतिः प्रिये

सूर्याच्या तेजाने दग्ध होऊन ते पूर्वी पाताळात गेले. पण कलियुगात, प्रिये, फक्त ते द्वारच उरले आहे—पाताळात जाण्याचा मार्ग नाही.

Verse 34

योगिन्यस्तत्र रक्षंति ब्राह्म्याद्या मातरस्तथा । माघेकृष्णचतुर्दश्यां रात्रौ मातृगणान्यजेत् । बलिपुष्पोपहारैश्च ततः सिद्धिर्भविष्यति

तेथे योगिनी रक्षण करतात आणि ब्राह्मी आदी मातृकाही. माघ महिन्यातील कृष्णपक्ष चतुर्दशीच्या रात्री बलि, पुष्प व उपहारांनी मातृगणाची पूजा करावी; मग सिद्धी प्राप्त होते.

Verse 35

इति हि सकलधर्मभावहेतोर्हरकमलासनविष्णुसंस्तुतस्य । तनुपरिलिखनं निशम्य भानोर्व्रजति दिवाकरलोकमायुषोंऽते

अशा रीतीने, सर्व धर्मभाव जागविणारा, हर, कमलासन (ब्रह्मा) व विष्णू यांनी स्तुत केलेल्या भानूचे हे पवित्र वर्णन जो श्रवण करतो, तो आयुष्याच्या शेवटी दिवाकर-लोकास जातो.