Adhyaya 34

Verse 1

ईश्वर उवाच । सरस्वती वरं प्राप्य वरिष्ठं वडवानलात् । पुनस्तं सागरे क्षेप्तुमुद्यता सा मनस्विनी

ईश्वर म्हणाले— वडवानलाकडून श्रेष्ठ वर प्राप्त करून ती मनस्विनी सरस्वती त्याला पुन्हा सागरात क्षेपण करण्यास उद्यत झाली।

Verse 2

देवादेशात्प्रभासस्य पुरतः संस्थिता तदा । समुद्रमाहूय तदा वाडवार्पणकांक्षिणी

देवांच्या आज्ञेने ती तेव्हा प्रभासाच्या समोर उभी राहिली; आणि समुद्राला आवाहन करून वाडव (अग्नी) त्यास अर्पण करण्याची इच्छा धरू लागली।

Verse 3

त्वमादिः सर्वदेवानां त्वं प्राणः प्राणिनां सदा । देवादेशाद्गृहाण त्वमागत्यार्णव वाडवम्

तू सर्व देवांचा आद्य आहेस; तूच सदा प्राणिमात्रांचा प्राण आहेस. म्हणून देवांच्या आज्ञेने, हे अर्णव (समुद्रा), येऊन वाडव-अग्नीचा स्वीकार कर.

Verse 4

एवं संचिंतितो देव्या यदासावंभसांपतिः । तथा जलात्समुत्तीर्य समायातो महाद्युतिः

देवीने असे चिंतन केले तेव्हा अंभसांचा पति (समुद्र) जलातून वर उठून, महातेजाने दीप्त होत, जवळ आला.

Verse 5

तं दृष्ट्वा विस्मिता देवी दिव्यं विष्णुमिवापरम् । श्यामं कमलपत्राक्षं सागरं सुमनोरमम्

त्याला पाहून देवी विस्मित झाली; तो जणू दुसराच दिव्य विष्णू—श्यामवर्ण, कमलपत्रासारखे नेत्र असलेला, स्वयं सागर, अत्यंत मनोहर।

Verse 6

विचित्रमाल्याभरणं चित्रवस्त्रानुलेपनम् । आपगाभिः सरूपाभिः स्त्रीरूपाभिः समावृतम्

तो विचित्र माळा-आभूषणांनी विभूषित, सुंदर वस्त्रे व अनुलेपनांनी शोभित होता; आणि समानरूप नद्या स्त्रीरूप धारण करून त्याला सर्व बाजूंनी वेढून होत्या.

Verse 7

एवंविधं समालोक्य सा देवी ब्रह्मणः सुता । सरस्वती जलनिधिमुवाचेदं शुचिस्मिता

असा रूप पाहून ब्रह्माची कन्या देवी सरस्वती पवित्र हास्याने स्मित करून जलनिधी (समुद्र) यास हे वचन बोलली.

Verse 8

त्वमग्रजः सर्वभवोद्भवानां त्वं जीवितं जन्मवतां नराणाम् । तस्मात्सुराणां कुरु कार्यमिष्टं वह्निं गृहाण त्वमिहोपनीतम्

तू सर्व उत्पन्न होणाऱ्या भूतांचा अग्रज आहेस; जन्मधारी नरांचा प्राणस्वरूपही तूच आहेस. म्हणून देवांचे इष्ट कार्य सिद्ध कर—इथे आणलेला हा अग्नी स्वीकार.

Verse 9

अत्रांतरे सोऽपि विमृश्य सर्वं कार्यं स्वबुद्ध्या किमिहोपपन्नम् । कृत्वाऽनलस्य ग्रहणं मयेदं कार्यं सुराणां विहितं भवेच्च

दरम्यान त्यानेही सर्व काही स्वबुद्धीने विचारले—इथे कोणता उपाय योग्य आहे? ‘मी हा अनल स्वीकारला तर देवांनी ठरविलेले हे कार्य नक्कीच माझ्यामुळे सिद्ध होईल.’

Verse 10

एवं चिंतयतस्तस्य ग्रहणं रुचितं ततः । वाडवाग्नेः समुद्रस्य सुरपीडाकृते यदा

असा विचार करत असता त्याला ते स्वीकारणे रुचले—जेव्हा देवांची पीडा दूर करण्यासाठी समुद्राने वाडवाग्नी धारण करायची होती।

Verse 11

तदा तेन पुरःस्थेन देवी साभिहिता भृशम् । वाडवं संप्रयच्छैनं सुरशत्रुं सरस्वति

तेव्हा तिच्या समोर उभा राहून त्याने देवीला अत्यंत विनयाने म्हटले—‘हे सरस्वती, हा वाडव—देवांचा शत्रू—मला प्रदान कर.’

Verse 12

ततस्तया प्रणम्याशु पितामहपुरःसरान् । चारणांश्चारुचित्रांग्या सरस्वत्या दिवि स्थितान्

त्यानंतर सुंदर व अद्भुत रूपधारिणी सरस्वतीने शीघ्रच पितामह (ब्रह्मा) यांच्या नेतृत्वाखालील देवगणांना आणि स्वर्गस्थ चारणांना प्रणाम केला।

Verse 13

पुनश्च करसंस्थोऽसौ वाडवोऽभिहितस्तया । त्वमपो भक्षयस्वेति सुरैरुक्त इमा इति

पुन्हा ती करामध्ये धारण केलेल्या वाडवाला म्हणाली—“तू ही सर्व जलं प्राशन कर”; कारण देवांनी त्याला आधीच असा आदेश दिला होता।

Verse 14

एवमुक्त्वा समुद्रस्य तदा देव्या समर्प्पितः । वाडवोऽग्निः सरस्वत्या सुरादेशान्महाबलः

असे बोलून देवी सरस्वतीने देवांच्या आज्ञेनुसार त्या महाबली वाडवाग्नीला समुद्राकडे अर्पण केले।

Verse 15

तं समर्प्य ततस्तस्मि न्नदी भूत्वा सरस्वती । प्रविष्टा सागरं देवी नारदेश्वरमार्गतः

ते समर्पून मग देवी सरस्वती नदीरूप धारण करून नारेदेश्वराच्या मार्गाने सागरात प्रविष्ट झाली।

Verse 16

दैत्यसूदनसांनिध्ये दत्त्वार्घ्यं लवणांभसि । अर्घ्येश्वरं प्रतिष्ठाप्य दैत्यसूदन पश्चिमे

दैत्यसूदनाच्या सान्निध्यात तिने खाऱ्या जलात अर्घ्य अर्पण केले; आणि अर्घ्येश्वराची प्रतिष्ठा करून तो दैत्यसूदनाच्या पश्चिमेस स्थापिला।

Verse 17

ततोऽब्धिं संप्रविष्टा सा पंचस्रोता महानदी । स्वरूपेणैव सा पुण्या पुनः पुण्यतमाऽभवत्

त्यानंतर पंचस्रोता ती महानदी समुद्रात प्रविष्ट झाली; स्वभावतःच पुण्य असूनही तेथे ती पुन्हा अधिक पुण्यतमा झाली।

Verse 18

प्रभासक्षेत्रसंपर्कात्समुद्रस्य च संगमात् । सागरोऽपि समासाद्य सरस्वत्यास्तु वाडवम् । निर्धनो वै धनं प्राप्याचिन्तयत्क्व क्षिपाम्यहम्

प्रभासक्षेत्राच्या संस्पर्शाने व समुद्र-संगमाच्या पुण्यप्रभावाने सागरालाही सरस्वतीची वाडवाग्नी प्राप्त झाली. मग धन मिळालेल्या निर्धनाप्रमाणे तो विचार करू लागला—“हे मी कुठे ठेवू?”

Verse 19

स तेनैव करस्थेन दीप्य मानेन सागरः । वह्निना शिखरस्थेन भाति मेरुरिवापरः

त्या करस्थासारख्या भासणाऱ्या प्रज्वलित वह्नीसह सागर तेजस्वी झाला; शिखरावर अग्नी असलेल्या दुसऱ्या मेरुपर्वताप्रमाणे तो उजळून निघाला।

Verse 20

तं तथाविधमालोक्य तत्र ये जलचारिणः । यादोगणास्ते मुमुचुर्दाहभीता महास्वनम्

सागराची ती भयानक अवस्था पाहून तेथील जलचर—यादोगण—दाहाच्या भीतीने मोठा गर्जना-नाद करू लागले।

Verse 21

तं श्रुत्वा भैरवं शब्दमायातो दैत्यसूदनः । आह यादोगणान्सर्वान्मा भैष्ट सुमहाबलाः

तो भैरव नाद ऐकून दैत्यसूदन तेथे आले आणि सर्व यादोगणांना म्हणाले—“हे महाबलवानो, भिऊ नका.”

Verse 22

यस्मादनेन प्रथमा आपो भक्ष्या न तत्रगाः । प्राणिनस्तन्न भेतव्यं भवद्भिस्तु ममाज्ञया

कारण या अग्नीने तेथील जलराशी पूर्वीप्रमाणे भक्ष्य होणार नाही; म्हणून प्राण्यांनी भय धरू नये—माझ्या आज्ञेने तुम्ही निर्भय रहा.

Verse 23

एवमुक्तस्तु कृष्णेन तूष्णींभूता जलेचराः

कृष्णाने असे सांगितल्यावर जलचरगण सर्वथा मौन झाले।

Verse 24

तूष्णींभूतेषु सर्वेषु जलजेषु जलेश्वरम् । प्राहाच्युतः प्रक्षिप त्वमपां मध्ये तु वाडवम्

सर्व जलज मौन झाल्यावर अच्युताने जलाधिप वरुणाला म्हटले—“अपांच्या मध्यभागी वाडवाग्नी टाक.”

Verse 25

अगाधेम्भसि तेनासौ निक्षिप्तो वाडवोऽनलः । वरुणेन पिबन्नास्ते तज्जलं सुमहाबलः

मग तो वाडवाग्नी अगाध जलात टाकला गेला; तो महाबली वरुणाच्या द्वारा ते जल पित पित तेथेच स्थित राहतो.

Verse 26

तस्योच्छ्वासानिलोद्धूतं तत्तोयं सागराद्बहिः । निर्मर्यादेव युवतिरितश्चेतश्चधावति

त्याच्या उच्छ्वासाच्या वाऱ्याने ढकललेले ते पाणी सागराच्या बाहेर फेकले जाते आणि मर्यादाहीन युवतीसारखे इकडे-तिकडे धावते.

Verse 27

अथ काले गते देवि शुष्यत्यंबु शनैःशनैः । विदित्वा क्षीयमाणास्ता अपो जलनिधिस्ततः

नंतर, हे देवी, काळ गेल्यावर पाणी हळूहळू आटू लागले. ती आपः क्षीण होत आहेत हे जाणून जलनिधी समुद्र तेव्हा व्याकुळ झाला.

Verse 28

आहैवं पुंडरीकाक्षमपः कुरु त्वमक्षयाः । अन्यथा सर्वनाशेन जलानां मामिहाग्रतः । भक्षयिष्यत्यसौ वह्निर्वाडवो हि जनार्द्दन

तेव्हा तो कमलनेत्र जनार्दनास म्हणाला— “हे प्रभो, हे जल अक्षय करा; नाहीतर माझ्या डोळ्यांसमोरच तो वाडवाग्नी जलांचा सर्वनाश करून मला पूर्णपणे भस्म करील।”

Verse 29

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य समुद्रस्य तु भीषणम् । कृतं तदक्षयं तोयमा त्मनो भयनाशनम्

समुद्राचे ते भीषण वचन ऐकून भगवानांनी जल अक्षय केले आणि त्याच्या अस्तित्वावर आलेले भय दूर केले।

Verse 30

ज्ञात्वा सुराः सर्वमिदं विचेष्टितं कृत्यानलस्यास्य निबंधनं तथा । प्रलोभनं तोयपुरःसरा द्विषः पुपूजिरे केशवमत्र चारिणम्

देवांनी हे सर्व जाणले— त्या कृत्यानलाचा बंध कसा घातला गेला आणि जलाला अग्रभागी ठेवून शत्रूला कसे प्रलोभित केले— तेव्हा त्यांनी तेथे विचरण करणाऱ्या केशवाची विधिपूर्वक पूजा केली।

Verse 31

एवं सरस्वती प्राप्ता प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम् । ब्रह्मलोकान्महादेवि सर्वपापप्रणाशिनी

अशा रीतीने, हे महादेवी, ब्रह्मलोकातून सर्वपापप्रणाशिनी सरस्वती प्रभासाच्या उत्तम क्षेत्रात येऊन पोहोचली।

Verse 32

सोमेशाद्दक्षिणाग्नेये सागरस्य समी पतः । संस्थिता तु महादेवी वडवानलधारिणी

सोमेशाच्या आग्नेय (दक्षिण-पूर्व) दिशेला, सागराच्या समीप, वाडवाग्नी धारण करणारी महादेवी स्थिर झाली।

Verse 33

स्नात्वाऽग्नितीर्थे पूर्वं तां पूजयेद्विधिना नरः । दंपत्योर्भोजनं तत्र परिधानं सकञ्चु कम्

प्रथम अग्नितीर्थात स्नान करून मनुष्याने विधिपूर्वक तिची पूजा करावी। तेथे दांपत्याला भोजन द्यावे आणि वस्त्रे व कंचुकी (अंगवस्त्र) दान करावे।

Verse 34

दत्त्वा ततो महादेवं पूजयेच्च कपर्द्दिनम् । इति वृत्तं पुरा देवि चाक्षुषस्यांतरेऽभवत्

दान दिल्यानंतर मग महादेव—कपर्दिन (जटाधारी प्रभू)—याची पूजा करावी. हे देवी, हा वृत्तांत प्राचीन काळी चाक्षुष मन्वंतरात घडला.

Verse 35

दधीच्यन्वयजातस्य वाडवस्य महा त्मनः । अस्मिन्पुनर्महादेवि प्राप्ते वैवस्वतेंऽतरे । और्वस्तु भार्गवे वंशे समुत्पन्नो महाद्विजः

दधीचीच्या वंशात महात्मा वाडव उत्पन्न झाला. पुन्हा, हे महादेवी, वैवस्वत मन्वंतर येताच भार्गव वंशात महाद्विज और्व जन्मला.

Verse 36

संक्षिप्तोऽसौ सरस्वत्या देवमात्रा महाप्रभः । तावत्स्थास्यत्यपां गर्भे यावन्मन्वतरावधिः

तो महाप्रभू देवमाता सरस्वतीने संक्षिप्त (समाहित) केला. मन्वंतराचा अवधी संपेपर्यंत तो जलांच्या गर्भात स्थित राहील.

Verse 37

इति ते कथितं देवि सरस्वत्याः समुद्भवम् । श्रुतं पापहरं नृणां कीर्त्तिदं पुण्यवर्द्धनम्

हे देवी, अशा प्रकारे मी तुला सरस्वतीच्या समुद्भवाचे वर्णन सांगितले. हे ऐकल्याने मनुष्यांचे पाप नष्ट होते, कीर्ती मिळते आणि पुण्य वाढते.