
ईश्वर महादेवीला सांगतात—आग्नेय दिशेत, ‘पाच धनुष्यां’च्या मर्यादेत स्थित असलेल्या वैश्वानरेश्वर देवाकडे जा. त्या देवाचे दर्शन व स्पर्श—दोन्ही पापघ्न, मलनाशक मानले आहेत. यानंतर बोधकथा येते—एकदा एका शुकाने राजवाड्यात घरटे बांधले व जोडीदारासह दीर्घकाळ तेथे राहिला. भक्तीने नव्हे, तर घरट्याच्या आसक्तीने ते नियमित प्रदक्षिणा करीत; कालांतराने दोघांचा मृत्यू झाला. त्या क्षेत्राच्या प्रभावाने ते जातिस्मर होऊन पुनर्जन्मात लोपा-मुद्रा व अगस्त्य म्हणून प्रसिद्ध झाले. पूर्वदेह स्मरून अगस्त्य गाथा म्हणतो—जो विधिपूर्वक प्रदक्षिणा करून वह्नीश (अग्निपती) दर्शन घेतो, तो कीर्ती प्राप्त करतो, जशी मला पूर्वी मिळाली. शेवटी विधी—घृतस्नानाने देवाचा अभिषेक करावा, नियमाने पूजा करावी आणि श्रद्धेने योग्य ब्राह्मणास सुवर्ण दान द्यावे. असे केल्याने तीर्थयात्रेचे पूर्ण फळ मिळते; भक्त वह्निलोकास जाऊन अक्षय काळ आनंदित राहतो.
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि देवं वैश्वानरेश्वरम् । तस्यैवाग्नेयकोणस्थं धनुषां पंचके स्थितम्
ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी! त्यानंतर वैश्वानरेश्वर देवाकडे जावे. तो त्याच स्थळाच्या आग्नेय कोपऱ्यात, पाच धनुष्यांच्या अंतरावर स्थित आहे।
Verse 2
पापघ्नं सर्वजंतूनां दर्शनात्स्पर्शनादपि । तत्र कश्चिच्छुकः पूर्वं नीडं देवि चकार ह
हे सर्व प्राण्यांचे पाप नष्ट करणारे आहे—केवळ दर्शनाने किंवा स्पर्शानेही. हे देवी, तेथे पूर्वी एका शुकाने (पोपटाने) आपले घरटे केले होते.
Verse 3
प्रासादे भार्यया सार्द्धं निवस न्सुचिरं स्थितः । ततस्तौ दंपती नित्यं प्रदक्षिणं प्रचक्रतुः
तो आपल्या भार्येसह त्या प्रासादरूप मंदिरात दीर्घकाळ राहिला. त्यानंतर ते दांपत्य नित्य प्रदक्षिणा करू लागले.
Verse 4
कुलायस्य वशाद्देवि न तु भक्त्या कथंचन । कालेन महता तौ च पंचत्वं समुपस्थितौ
हे देवी, हे सर्व त्यांच्या घरट्याच्या (आश्रयाच्या) वशामुळे झाले; भक्तीमुळे कधीच नव्हे. दीर्घ काळानंतर ते दोघेही पंचत्वास गेले.
Verse 5
जातौ तेन प्रभावेन उक्तौ जातिस्मरौ भुवि । लोपामुद्रागस्त्यनामप्रसिद्धिं परमां गतौ
त्या प्रभावामुळे ते पृथ्वीवर जातिस्मर (पूर्वजन्मस्मरणयुक्त) होऊन जन्मले. आणि लोपामुद्रा व अगस्त्य या नावांनी परम प्रसिद्धीला पोहोचले.
Verse 6
अथ गाथा पुरी गीता अगस्त्येन महात्मना । स्मरता पूर्वदेहं तु विस्मयेनानुभूतिजा
तेव्हा महात्मा अगस्त्यांनी, पूर्वदेहाचे स्मरण करत, विस्मय व अंतःअनुभवातून उत्पन्न झालेली एक पूर्ण गाथा गायली.
Verse 7
कृत्वा प्रदक्षिणं सम्यग्वह्नीशं यः प्रपश्यति । नूनं प्रसिद्धिमाप्नोति इतश्चाहं यथा पुरा
जो विधिपूर्वक प्रदक्षिणा करून अग्निदेवस्वरूप वह्नीशाचे दर्शन घेतो, तो निश्चयच कीर्ती प्राप्त करतो—जशी मी पूर्वी येथे प्राप्त केली होती।
Verse 8
एवं देवि तवाख्यातं माहात्म्यं वह्निदैवतम् । श्रुतं पापहरं नृणां सर्वकामफलप्रदम्
हे देवी, अशा प्रकारे तुला अग्निदेवतेचे माहात्म्य सांगितले; याचे श्रवण मनुष्यांचे पाप हरते आणि सर्व कामनांचे फल देते।
Verse 9
घृतेन तं तु संस्नाप्य विधिना वै समर्चयेत् । हेम दद्याच्च विप्रेंद्र सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः
घृताने त्या देवतेचा अभिषेक करून विधिपूर्वक पूजन करावे; हे विप्रश्रेष्ठा, मग योग्य श्रद्धेसह सुवर्णदानही करावे।
Verse 10
एवं कृत्वा विधानेन सम्यग्यात्राफलं लभेत् । वह्निलोकं तु संप्राप्य मोदते कालमक्षयम्
अशा प्रकारे विधीनुसार केल्यास यात्रेचे पूर्ण फल मिळते; आणि वह्निलोक प्राप्त करून तो अक्षय काळ आनंदित राहतो।
Verse 78
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहरुया संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये वैश्वानरेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टसप्तति तमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीति-साहस्र्या संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यात ‘वैश्वानरेश्वरमाहात्म्यवर्णन’ नामक अठ्ठ्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला।