Adhyaya 165
हा अध्याय शिव–देवी संवादरूपाने सांगतो की सावित्रीचा प्रभासक्षेत्राशी संबंध कसा जुळला आणि यज्ञाची तातडी कशी नैतिक व तत्त्वचिंतनात्मक तणाव निर्माण करते. शिव म्हणतात—ब्रह्माने पुष्कर येथे महायज्ञ ठरविला; परंतु दीक्षा व होमासाठी पत्नीची उपस्थिती आवश्यक होती. गृहकर्तव्यांमुळे सावित्री उशिरा आली; तेव्हा इंद्राने एक गोपालकन्या आणून तिला गायत्री म्हणून पत्नीस्थान दिले आणि यज्ञ सुरू झाला. नंतर सावित्री इतर देविंसह सभेत येऊन ब्रह्माला जाब विचारते व शापांची मालिका देते—ब्रह्माची पूजा वर्षातून फक्त कार्तिकीमध्येच मर्यादित राहो, इंद्राला पुढे अपमान व बंधन भोगावे लागो, विष्णूला मर्त्यावतारात पत्नी-वियोगाचे दुःख होवो, रुद्राला दारुवन-प्रसंगात संघर्ष होवो, तसेच अग्नी व विविध ऋत्विज/याजक दोषभागी ठरोत. यात कामनेने प्रेरित कृती व सोयीसाठी केलेली प्रक्रिया-घाई यांची टीका दिसते. मग विष्णू सावित्रीची स्तुती करतात; सावित्री प्रतिवर देऊन शापांचे शमन करते व यज्ञ पूर्ण होऊ देते. गायत्री जप, प्राणायाम, दान आणि यज्ञदोष-निवारण यांचे महत्त्व, विशेषतः प्रभास व पुष्कर संदर्भात, प्रतिपादित करते. अध्यायाच्या शेवटी सावित्री प्रभासात सोमेश्वराजवळ वास करते असे सांगितले आहे. पंधरवडाभर पूजा, पांडुकूपात स्नान, पांडव-प्रतिष्ठित पाच लिंगांचे दर्शन, आणि ज्येष्ठ पौर्णिमेला सावित्रीस्थानी ब्रह्मसूक्तांचे पठण—असे विधी सांगितले आहेत. फलश्रुती—पापमुक्ती व परम पदप्राप्ती।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि सावित्रीं लोकमातरम् । महा पापप्रशमनीं सोमेशादीशदिक्स्थिताम्
ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर, हे महादेवि, लोकमाता सावित्रीकडे जावे; ती महापापांचे शमन करणारी असून सोमेश इत्यादी दिशेकडे स्थित आहे.
Verse 2
संयतात्मा नरः पश्येत्तत्र तां नियतात्मवान्
तेथे संयमी व नियमबद्ध चित्त असलेल्या पुरुषाने तिचे दर्शन घ्यावे.
Verse 3
ब्रह्मणा यष्टुकामेन सावित्री सहधर्मिणी । कृता तां बलतो ज्ञात्वा गायत्रीं कोपमाविशत्
यज्ञ करण्याची इच्छा धरून ब्रह्मदेवांनी सावित्रीला सहधर्मिणी केले; हे बलपूर्वक झाले असे कळताच गायत्री क्रोधाने संतप्त झाली।
Verse 4
ततः संत्यज्य सा देवी ब्रह्माणं कमलोद्भवम् । सपत्नीरोषसन्तप्ता प्रभासं क्षेत्रमाश्रिता
त्यानंतर ती देवी कमलोद्भव ब्रह्मदेवांना सोडून, सौतिणीच्या रोषाने संतप्त होऊन, प्रभास क्षेत्राचा आश्रय घेतला।
Verse 5
तपः करोति विपुलं देवैरपि सुदुःसहम् । तत्र स्थले स्थिता देवी साऽद्यापि प्रियदर्शना
ती तेथे विपुल तपश्चर्या करते, जी देवांनाही अत्यंत दु:सह आहे; त्या स्थळी स्थित ती देवी आजही प्रियदर्शना आहे।
Verse 6
श्रीदेव्युवाच । किमर्थं सा परित्यक्ता सावित्री ब्रह्मणा पुरा । गायत्री च कथं प्राप्ता केन चास्य निवेदिता
श्रीदेवी म्हणाल्या—पूर्वी ब्रह्मदेवांनी सावित्रीला कोणत्या कारणाने परित्याग केले? आणि गायत्री त्यांना कशी प्राप्त झाली, तसेच तिला कोणाने अर्पण केले?
Verse 7
कीदृशीं तां च गायत्रीं लब्धवान्पद्मसंभवः । यस्तां पत्नीं समुत्सृज्य तस्यामेव मनो दधौ
ती गायत्री कशी होती, जिला पद्मसंभव ब्रह्मदेवांनी प्राप्त केले—ज्यांनी पत्नीला टाकून केवळ तिच्यावरच मन स्थिर केले?
Verse 8
कस्य सा दुहिता देव किमर्थं च विवाहिता । एतन्मे कौतुकं सर्वं यथावद्वक्तुमर्हसि
हे देव! ती कोणाची कन्या होती आणि कोणत्या हेतुने तिचा विवाह झाला? हे सर्व माझे कुतूहल आहे; कृपा करून यथावद्, जसे घडले तसेच सांगावे।
Verse 9
ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि सावित्र्याश्चरितं महत् । यथा सा ब्रह्मणा त्यक्ता गायत्री च विवाहिता
ईश्वर म्हणाले—हे देवी, ऐक; मी सावित्रीचे महान चरित्र सांगतो—जशी ती ब्रह्म्याने त्यागली आणि गायत्रीचा विवाह झाला।
Verse 10
पुरा बुद्धिः समुत्पन्ना ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । इति वेदा मया प्रोक्ता यज्ञार्थं नात्र संशयः
पूर्वी अव्यक्त-जन्मा ब्रह्माच्या मनात अशी बुद्धी उत्पन्न झाली—‘यज्ञार्थ मीच वेद प्रकट केले; यात संशय नाही।’
Verse 11
यज्ञैः संतर्पिता देवा वृष्टिं दास्यंति भूतले । ततश्चौषधयः सर्वा भविष्यंति धरातले
यज्ञांनी संतुष्ट झालेले देव भूमीवर पाऊस देतील; मग धरतीवर सर्व औषधी व धान्य-वनस्पती भरभराटीस येतील।
Verse 12
तस्मात्संजायते शुक्रं शुक्रात्सृष्टिः प्रवर्तते । सृष्ट्यर्थं सर्वलोकानां ततो यज्ञं करोम्यहम्
त्यातून शुक्र उत्पन्न होते आणि शुक्रातून सृष्टीचा प्रवाह चालतो; म्हणून सर्व लोकांच्या सृष्टीसाठी मी यज्ञ करीत आहे।
Verse 13
दृष्ट्वा मां यज्ञ आसक्तं ये च विप्रा धरातले । ते यज्ञान्प्रचरिष्यंति शतशोऽथ सहस्रशः
मला यज्ञात आसक्त पाहून पृथ्वीवरील विप्र यज्ञांचा प्रसार करतील—शेकडो आणि पुढे हजारो यज्ञ.
Verse 14
एवं स निश्चयं कृत्वा यज्ञार्थं सुरसुंदरि । तीर्थं निवेशयामास पुष्करं नाम नामतः
अशा रीतीने यज्ञासाठी निश्चय करून, हे सुरसुंदरी, त्याने तेथे एक तीर्थ स्थापन केले; ते ‘पुष्कर’ या नावाने प्रसिद्ध झाले।
Verse 15
यज्ञवाटो महांस्तत्र आसीत्तस्य महात्मनः । तत्र देवर्षयः सर्वे देवाः सेन्द्रपुरोगमाः
तेथे त्या महात्म्याचा विशाल यज्ञवाट होता; आणि तेथेच इंद्राच्या नेतृत्वाखाली सर्व देव व देवर्षी एकत्र जमले।
Verse 16
समायाता महादेवि यज्ञे पैतामहे तदा । पुण्यास्तेऽपि द्विजश्रेष्ठास्तत्रर्त्विजः प्रजज्ञिरे
तेव्हा, हे महादेवी, ते पैतामह यज्ञासाठी एकत्र आले; आणि तेथे ते पुण्यवान श्रेष्ठ द्विज ऋत्विज म्हणून नियुक्त झाले।
Verse 17
सावित्री लोकजननी पत्नी तस्य महात्मनः । गृहकार्ये समासक्ता दीक्षा कालव्यतिक्रमात् । अध्वर्युणा समाहूता सावित्री वाक्यमब्रवीत्
लोकजननी सावित्री, त्या महात्म्याची पत्नी, गृहकार्यांत गुंतली होती; दीक्षेचा काळ ओलांडू लागल्याने अध्वर्युने तिला बोलावले, तेव्हा सावित्रीने हे वचन उच्चारले।
Verse 18
सावित्र्युवाच । अद्यापि न कृतो वेषो न गृहे गृहमण्डनम् । लक्ष्मीर्नाद्यापि संप्राप्ता न भवानी न जाह्नवी
सावित्री म्हणाली—अद्यापि माझा वेश तयार झालेला नाही, आणि घराचेही मांडण झालेले नाही। लक्ष्मी अजून आलेली नाही—भवानीही नाही, जाह्नवीही नाही।
Verse 19
न स्वाहा न स्वधा चैव तथा चैवाप्यरुंधती । इन्द्राणी देवपत्न्योऽन्याः कथमेकाकिनी व्रजे
इथे ना स्वाहा, ना स्वधा, तसेच अरुंधतीही नाही; इंद्राणी व इतर देवपत्नीही नाहीत। मग मी एकटी तिथे कशी जाऊ?
Verse 20
उक्तः पितामहो गत्वा पुलस्त्येन महात्मना । सावित्री देव नायाति प्रसक्ता गृहकर्मणि
मग महात्मा पुलस्त्य गेले आणि पितामहांना सांगितले—“हे देव! सावित्री येत नाही; ती गृहकर्मात गुंतली आहे।”
Verse 21
त्वत्पत्नी किमिदं कर्म फलेन संप्रवर्तते । तच्छ्रुत्वा दीक्षितो वाचं शिखी मुंडी मृगाजिनी
“तुझ्या पत्नीचे हे कृत्य काय? यापासून कोणते फळ प्राप्त होईल?” हे ऐकून दीक्षित—शिखाधारी, मुंडित-मस्तक, मृगचर्मधारी—(प्रतिक्रिया देऊ लागला)।
Verse 22
पत्नीकोपेन संतप्तः प्राह देवं पुरंदरम्
पत्नीच्या कोपाने संतप्त होऊन तो देव पुरंदर (इंद्र) यांस म्हणाला।
Verse 23
गच्छ मद्वचनाच्छक्र पत्नीमन्यां कुतश्चन । गृहीत्वा शीघ्रमागच्छ न स्यात्कालात्ययो यथा
माझ्या वचनाने, हे शक्रा! कुठूनतरी दुसरी पत्नी घेऊन ये आणि शीघ्र परत ये, जेणेकरून ठरलेला काळ ओलांडला जाऊ नये।
Verse 24
जगाम बलहा तूर्णं वचनात्परमेष्ठिनः । अपश्यमानः कांचित्स्त्रीं या योग्या हंसवाहने
परमेष्ठी (ब्रह्मा) यांच्या वचनाने बलहा त्वरेने निघाला आणि हंसवाहन प्रभूस योग्य अशी एखादी स्त्री शोधू लागला, यज्ञकर्मासाठी।
Verse 25
अथ शापाद्बिभीतेन सहस्राक्षेण धीमता । दृष्टा गोपालकन्यैका रूपयौवनशालिनी
तेव्हा शापामुळे भयभीत झालेल्या धीमान सहस्राक्ष (इंद्र) याने रूप-यौवनाने उजळलेली एक गोपालकन्या पाहिली।
Verse 26
बिभ्रती तत्र पूर्णं सा कुम्भं कन्येत्यचोदयत् । तां गृहीत्वा ततः शक्रः समायाद्यत्र दीक्षितः । देवदेवश्चतुर्वक्त्रो विष्णुरुद्रसमन्वितः
ती तेथे भरलेला कुंभ धारण करून उभी होती; (इंद्राने) ‘कन्ये!’ असे म्हणत तिला हाक मारली. तिला घेऊन शक्र त्या स्थानी आला जिथे दीक्षा चालू होती—जिथे देवदेव चतुर्मुख ब्रह्मा, विष्णु व रुद्र यांसह विराजमान होते।
Verse 27
संप्रदानं तु कृतवान्कन्याया मधुसूदनः
त्यानंतर मधुसूदन (विष्णु) यांनी कन्येचे विधिपूर्वक संप्रदान केले।
Verse 28
प्रेरितः शंकरेणैव ब्रह्मा देवर्षिभिस्तथा । परिणीयतां ततो दीक्षां तस्याश्चक्रे यथात्मनः
शंकर व देवर्षी यांच्या प्रेरणेने ब्रह्मदेवांनी मग तिचा विधिपूर्वक विवाह लावून दिला आणि जसा स्वतःसाठी करावा तशीच तिची दीक्षा-संस्कार विधीने केली।
Verse 29
ततः प्रवर्तितो यज्ञः सर्वकामसमन्वितः
त्यानंतर सर्व कामनांची पूर्ती करणारा, सर्वकामसमन्वित यज्ञ प्रवर्तित झाला।
Verse 30
अत्रिर्होतार्चिकस्तत्र पुलस्त्योऽध्वर्युरेव च । उद्गाताऽथो मरीचिश्च ब्रह्माहं सुरपुंगवः
तेथे अत्री होतृ व ऋचा-पाठक झाला; पुलस्त्य अध्वर्यु झाला; मरीची उद्गाता झाला; आणि मी, देवांतील श्रेष्ठ, ब्रह्मा-ऋत्विज् म्हणून यज्ञाचा अध्यक्ष होतो।
Verse 31
सनत्कुमारप्रमुखाः सदस्यास्तस्य निर्मिताः । वस्त्रैराभरणैर्युक्ता मुकुटैरंगुलीयकैः
त्या यज्ञासाठी सनत्कुमारप्रमुख सदस्य नेमले गेले; ते वस्त्रे व आभरणांनी युक्त, मुकुट व अंगठ्यांनी सुशोभित होते।
Verse 32
भूषिता भूषणोपेता एकैकस्य पृथक्पृथक् । त्रयस्त्रयः पृष्ठतोऽन्ये ते चैवं षोडशर्त्विजः
ते भूषणांनी अलंकृत होते—प्रत्येकाचे आभरण वेगळे वेगळे होते। इतर जण त्यांच्या पाठीमागे तीन-तीन जणांच्या गटाने उभे होते; अशा रीतीने सोळा ऋत्विज् मांडले गेले।
Verse 33
प्रोक्ता भवद्भि र्यज्ञेऽस्मिन्ननुगृह्योऽस्मि सर्वदा । पत्नी ममेयं गायत्री यज्ञेऽस्मिन्ननुगृह्यताम्
या यज्ञात आपण जे सांगितले व निर्देश दिले, त्याने मी सदैव अनुगृहीत आहे। ही माझी पत्नी गायत्री—या यज्ञात हिलाही कृपापूर्वक स्वीकारावे।
Verse 34
मृदुवस्त्रधरां साक्षात्क्षौमवस्त्रावगुण्ठिताम् । निष्क्रम्य पत्नीशालात ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः
ती मृदू वस्त्रे परिधान करून, क्षौमवस्त्राने आच्छादित होऊन, पत्नीशालातून बाहेर आली; वेदपारंगत ऋत्विज तिच्यासोबत होते.
Verse 35
औदुम्बरेण दण्डेन संवृतो मृगचर्मणा । तया सार्धं प्रविष्टश्च ब्रह्मा तं यज्ञमण्डपम्
औदुंबरकाष्ठाचा दंड धारण करून व मृगचर्माने आच्छादित होऊन, ब्रह्मा तिच्यासह त्या यज्ञमंडपात प्रविष्ट झाले.
Verse 36
ईश्वर उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु संप्राप्ता देवयोषितः । संप्राप्ता यत्र सावित्री यज्ञे तस्मिन्निमंत्रिताः
ईश्वर म्हणाले—त्याच वेळी देवयोषिता तेथे येऊन पोहोचल्या; ज्या यज्ञात सावित्री निमंत्रित होती, त्याच यज्ञात त्या सर्व उपस्थित झाल्या.
Verse 37
भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना विष्णुपत्नी यशस्विनी । आमन्त्रिता सा लक्ष्मीश्च तत्रायाता त्वरान्विता
भृगु व ख्याति यांच्यापासून उत्पन्न, विष्णुपत्नी यशस्विनी लक्ष्मी—निमंत्रित होताच—त्वरेने तेथे येऊन पोहोचली.
Verse 38
तत्र देवी महाभागा योगनिद्रादिभूषिता । देवी कांतिस्तथा श्रद्धा द्युतिस्तुष्टिस्तथैव च
तेथे महाभागा देवी योगनिद्रा इत्यादींनी विभूषित होऊन आली; तसेच देवी कान्ती, श्रद्धा, द्युती आणि तुष्टीही उपस्थित झाल्या।
Verse 39
सती या दक्षतनया उमा या पार्वती शुभा । त्रैलोक्यसुन्दरी देवी स्त्रीणां सौभाग्यदायका
जी सती, दक्षाची कन्या; जी शुभा उमा पार्वती—तीच देवी त्रैलोक्यसुंदरी, स्त्रियांना सौभाग्य देणारी आहे।
Verse 40
जया च विजया चैव गौरी चैव महाधना । मनोजवा वायुपत्नी ऋद्धिश्च धनदप्रिया
जया व विजया, तसेच गौरी व महाधना; वायूची पत्नी मनोजवा आणि धनदाची प्रिया ऋद्धीही (तेथे आली)।
Verse 41
देवकन्यास्तथाऽयाता दानव्यो दनुवंशजाः । सप्तर्षीणां तथा पत्न्य ऋषीणां च तथैव च
देवकन्याही आल्या, दनुवंशातील दानवी स्त्रियाही; तसेच सप्तर्षींच्या पत्नी आणि इतर ऋषींच्याही पत्नी (तेथे पोहोचल्या)।
Verse 42
प्लवा मित्रा दुहितरो विद्याधरगणास्तथा । पितरो रक्षसां कन्यास्तथाऽन्या लोकमातरः
प्लवा व मित्रा या कन्याही, तसेच विद्याधरांचे गण; पितर, राक्षसांच्या कन्या आणि इतर लोकमाताही (तेथे जमल्या)।
Verse 43
वधूभिश्चैव मुख्याभिः सावित्री गन्तुमिच्छति । अदित्याद्यास्तथा देव्यो दक्षकन्याः समागताः
मुख्य वधूंसह सावित्री जाण्याची इच्छा करू लागली. अदितीपासून आरंभ होणाऱ्या देव्या—दक्षाच्या कन्या—तेथे एकत्र जमल्या.
Verse 44
ताभिः परिवृता सार्धं ब्रह्माणी कमलालया । काश्चिन्मोदकमादाय काश्चित्पूपं वरानने
त्या स्त्रियांनी वेढलेली ब्रह्माची पत्नी ब्रह्माणी—कमलालयेची देवी—त्यांच्यासह निघाली. हे वरानने, काहींनी मोदक, काहींनी पूप (पक्वान्न) घेतले.
Verse 45
फलानि तु समादाय प्रयाता ब्रह्मणोऽन्तिकम् । आढकीश्चैव निष्पावान्राजमाषांस्तथाऽपराः
फळे घेऊन त्या ब्रह्माच्या सान्निध्यात गेल्या. काहींनी आढकी (डाळ), काहींनी निष्पाव (शेंगा), तर काहींनी राजमाष (उत्तम शेंग) घेतले.
Verse 46
दाडिमानि विचित्राणि मातुलिंगानि शोभने । करीराणि तथा चान्या गृहीत्वा करमर्दकान्
हे शोभने, काहींनी रंगीबेरंगी दाडिम (डाळिंब) व सुंदर मातुलिंग (बिजोरा) घेतले. इतरांनी करीर व करमर्दक फळेही वेचून आणली.
Verse 47
कौसुंभं जीरकं चैव खर्जूरं चापरास्तथा । उततीश्चापरा गृह्य नालिकेराणि चापराः
इतरांनी कौसुम्भ (कुसुम-रंग), जीरक व खर्जूर आणले. काहींनी उतती घेतली, तर काहींनी नारिकेल (नारळ) आणले.
Verse 48
द्राक्षया पूरितं चाम्रं शृङ्गाराय यथा पुरा । कर्बुराणि विचित्राणि जंबूकानि शुभानि च
द्राक्षांनी भरलेले आंबे, जसे पूर्वी शृंगार-आनंदासाठी आणले जात; तसेच रंगीबेरंगी कर्बूर फळे आणि शुभ जांभूळही आणली गेली.
Verse 49
अक्षोडामलकान्गृह्य जंबीराणि तथा पराः । बिल्वानि परिपक्वानि चिर्भटानि वरानने
अखरोट व आवळे घेऊन, इतरांनी जंबीर (लिंबू)ही आणले; हे वरानने, पूर्ण पिकलेली बेलफळे आणि चिर्भट (खरबुजे)ही होते.
Verse 50
अन्नपानाधिकाराणि बहूनि विविधानि च । शर्करापुत्तलीं चान्या वस्त्रे कौसुम्भके तथा
अन्न-पानाची अनेक प्रकारची सामग्री आणली गेली. दुसरीने साखरेच्या मिठाया आणि कौसुम्भ (कुसुम) रंगाने रंगवलेली वस्त्रेही आणली.
Verse 51
एवमादीनि चान्यानि गृह्य पूर्वे वरानने । सावित्र्या सहिताः सर्वाः संप्राप्तास्तु तदा शुभाः
अशा प्रकारच्या इतरही वस्तू घेऊन त्या पूर्वेकडून आल्या; हे वरानने, त्या सर्व सावित्रीसह तेव्हा शुभ रीतीने तेथे पोहोचल्या.
Verse 52
सावित्रीमागतां दृष्ट्वा भीतस्तत्र पुरंदरः । अधोमुखः स्थितो ब्रह्मा किमेषा मां वदिष्यति
सावित्रीला येताना पाहून तेथे पुरंदर (इंद्र) भयभीत झाला. ब्रह्मा अधोमुख उभा राहिला—‘ही मला काय म्हणेल?’
Verse 53
त्रपान्वितौ विष्णुरुद्रौ सर्वे चान्ये द्विजातयः । सभासदस्तथा भीतास्तथैवान्ये दिवौकसः
विष्णु व रुद्र लज्जित झाले; इतर सर्व द्विजही तसेच झाले. सभासद भयभीत झाले, तसेच अन्य दिव्यलोकवासी देवही त्रस्त झाले.
Verse 54
पुत्रपौत्रा भागिनेया मातुला भ्रातरस्तथा । ऋतवो नाम ये देवा देवानामपि देवताः
तेथे पुत्र-पौत्र, भगिनीपुत्र, मामा व भाऊही होते; तसेच ‘ऋतु’ नावाचे देवही उपस्थित होते, जे देवांमध्येही देवतास्वरूप पूज्य मानले जातात.
Verse 55
विलक्षास्तु तथा सर्वे सावित्री किं वदिष्यति । ब्रह्मवाक्यानि वाच्यानि किं नु वै गोपकन्यया
सर्वजण गोंधळून म्हणाले—“सावित्री काय बोलेल? ब्रह्मदेवांचे गंभीर वचन कसे उच्चारले जाईल—आणि तेही गोपकन्येकडून?”
Verse 56
मौनीभूतास्तु शृण्वानाः सर्वेषां वदतां गिरः । अध्वर्युणा समाहूता नागता वरवर्णिनी
ते सर्वजण मौन झाले व बोलणाऱ्यांचे शब्द ऐकू लागले. अध्वर्यु पुरोहिताने बोलावले तरी ती सुंदर स्त्री आली नाही.
Verse 57
शक्रेणान्या तथाऽनीता दत्ता सा विष्णुना स्वयम् । अनुमोदिता च रुद्रेण पित्रा दत्ता स्वयं तथा
मग शक्र (इंद्र) यांनी दुसरी स्त्री आणली. तिचा विवाह स्वयं विष्णूंनी लावून दिला; रुद्रांनी त्यास अनुमोदन दिले, आणि पित्यानेही स्वतःच्या हाताने कन्यादान केले.
Verse 58
कथं सा भविता यज्ञः समाप्तिं वा कथं व्रजेत् । एवं चिन्तयतां तेषां प्रविष्टा कमलालया
“हा यज्ञ कसा चालेल आणि कसा पूर्ण होईल?”—असा विचार करीत असतानाच कमलालयेची श्रीलक्ष्मी सभेत प्रविष्ट झाली.
Verse 59
वृतो ब्रह्मा भार्यया स ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः । हूयन्ते चाग्नयस्तत्र ब्राह्मणैर्वेदपारगैः
ब्रह्मा पत्नीसमवेत वेदपारंगत ऋत्विजांनी वेढलेले होते; आणि तेथे वेदविद् ब्राह्मण विधिपूर्वक पवित्र अग्नीत आहुती देत होते.
Verse 60
पत्नीशाले तथा गोपी रौप्यशृंगा समेखला । क्षौमवस्त्रपरीधाना ध्यायन्ती परमेश्वरम्
पत्नीशाळेत ती गोपी उभी होती—रौप्य अलंकार व मेखला धारण केलेली, क्षौमवस्त्र परिधान केलेली—आणि परमेश्वराचे ध्यान करीत होती.
Verse 61
पतिव्रता पतिप्राणा प्राधान्येन निवेशिता । कृपान्विता विशालाक्षी तेजसा भास्करोपमा
ती पतिव्रता, पतीलाच प्राण मानणारी; मानाच्या स्थानी विराजमान—करुणामयी, विशालनेत्रा, आणि तेजाने सूर्यसम.
Verse 62
द्योतयंती सदस्तत्र सूर्यस्येव यथा प्रभा । ज्वलमानस्तथा वह्निर्भ्रमंते चर्त्विजस्तथा
ती तेथे यज्ञसभेला सूर्यप्रभेसारखी उजळवीत होती; अग्नीही प्रज्वलित होता, आणि ऋत्विज यथाक्रम आपल्या कर्मात फिरत होते.
Verse 63
पशूनामवदानानि गृह्णंति द्विजसत्तमाः । प्राप्ता भागार्थिनो देवा विलंबसमयोऽभवत्
द्विजसत्तमांनी पशूंचे नियत अवदान-भाग स्वीकारले. आपल्या भागासाठी आलेले देवही उपस्थित झाले; परंतु तेथे विलंब झाला.
Verse 64
कालहीनं न कर्तव्यं कृतं न फलदं भवेत् । वेदेष्वयमधीकारो दृष्टः सर्वो मनीषिभिः
अकाळी कर्म करू नये; केले तरी ते फलदायी होत नाही. अधिकार व काळाचा हा नियम वेदांत सर्वत्र मनीषींनी पाहिला आहे.
Verse 65
प्रवर्ग्ये क्रियमाणे तु ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । क्षीरद्वये हूयमाने मंत्रेणाध्वर्युणा तथा
वेदपारंगत ब्राह्मण प्रवर्ग्यकर्म करीत असता, आणि अध्वर्यु यथाविधी मंत्रोच्चार करून अग्नीत दोन क्षीराहुती अर्पण करीत असता—
Verse 66
उपहूतोपहूतेन आगतेषु द्विजन्मसु । क्रियमाणे तथा भक्ष्ये दृष्ट्वा देवी क्रुधान्विता । उवाच देवी ब्रह्माणं सदोमध्ये तु मौनिनम्
निमंत्रण-प्रतिनिमंत्रणाने द्विज आले होते आणि भोजनाची तयारी चालू होती. ते पाहून देवी क्रोधाने भरून सभामंडपाच्या मध्यभागी मौन बसलेल्या ब्रह्म्याला म्हणाली.
Verse 67
किमेवं बुध्यते देव कृतमेतद्विचेष्टितम् । मां परित्यज्य यः कामात्कृतवानसि किल्बिषम्
“हे देव! तू असे कसे विचारलेस आणि असे कृत्य कसे केलेस? कामवश मला सोडून तू पापरूप अपराध केला आहेस.”
Verse 68
न तुल्या पादरजसा समा साऽधिशिरः कृता
ती पादरजेसुद्धा तुल्य नाही; तरीही तिला समकक्ष मानून, शिरोपरि स्थापित केले आहे।
Verse 69
यद्वदंति नराः सर्वे संगताः सदसि स्थिताः । आश्चर्यं च प्रभूणां तु कुरुते यं यमिच्छति
सभेत जमून बसलेले सर्वजण असे म्हणतात—समर्थ प्रभू जे जसे इच्छितात, तसेच आश्चर्य घडवितात।
Verse 70
भवता रूपलोभेन कृतं कर्म विगर्हितम्
रूपलोभाने मोहित होऊन आपण निंद्य कर्म केले आहे।
Verse 71
न पुत्रेषु कृता लज्जा पौत्रेषु च न ते विभो । कामकारकृतं मन्ये ह्येतत्कर्म विगर्हितम्
हे विभो! पुत्रांसमोरही लाज वाटली नाही, पौत्रांसमोरही नाही. मला वाटते, कामवश हे निंद्य कर्म झाले आहे।
Verse 72
पितामहोऽसि देवानामृषीणां प्रपितामहः । कथं न ते त्रपा जाता आत्मनः पश्यतस्तनुम्
आप देवांचे पितामह आणि ऋषींचे प्रपितामह आहात; स्वतःचेच शरीर पाहताना देखील आपल्याला लज्जा कशी वाटली नाही?
Verse 73
लोकमध्ये कृतं हास्यमिह चैव विगर्हितः । यद्येष ते स्थितो भावस्तिष्ठ देव नमोऽस्तु ते
लोकांत तू हसण्याचा विषय झालास आणि येथेही निंदित आहेस. जर हाच तुझा स्थिर भाव असेल, तर तसाच राहा, हे देव—तुला नमस्कार असो।
Verse 74
अहं कथं सखीनां तु दर्शयिष्यामि वै मुखम् । भर्त्रा मे विहिता पत्नी कथमेतदहं वदे
मी माझ्या सखींना चेहरा कसा दाखवू? मी हे कसे सांगू की माझ्या पतीने मला पत्नी म्हणून नेमले आहे?
Verse 75
ब्रह्मोवाच । ऋत्विग्भिरहमाज्ञप्तो दीक्षा कालोऽतिवर्तते । पत्नीं विना न होमोत्र शीघ्रं पत्नीमिहानय
ब्रह्मा म्हणाले—ऋत्विजांनी मला आज्ञा दिली आहे; दीक्षेचा काळ निघून जात आहे. पत्नीशिवाय येथे होम होत नाही; लवकर पत्नीला इथे आणा।
Verse 76
शक्रेणैषा समानीता दत्ता चैवाऽथ विष्णुना । गृहीता च मया त्वं हि क्षमस्वैकं मया कृतम् । न चापराध्यं भूयोऽन्यं करिष्ये तव सुव्रते
हिला शक्राने आणले आणि विष्णूंनी दिले; आणि मी स्वीकारले. हे सुव्रते, माझ्याकडून झालेले हे एकच कृत्य क्षमा कर; पुढे तुझ्याविरुद्ध दुसरा अपराध मी करणार नाही।
Verse 77
ईश्वर उवाच । एवमुक्ता तदा क्रुद्धा ब्रह्माणं शप्तुमुद्यता । यदि मेऽस्ति तपस्तप्तं गुरवो यदि तोषिताः
ईश्वर म्हणाले—असे बोलल्यावर ती क्रुद्ध झाली आणि ब्रह्माला शाप देण्यास उद्यत झाली—“जर मी खरोखर तप केले असेल, जर माझे गुरु संतुष्ट झाले असतील…”
Verse 78
सर्वब्राह्मणशालासु स्थानेषु विविधेष्वपि । न तु ते ब्राह्मणाः पूजां करिष्यंति कदाचन
सर्व ब्राह्मणशाळांत व विविध स्थानीही, ब्राह्मण तुझ्यासाठी कधीही पूजा करणार नाहीत।
Verse 79
ऋते वै कार्तिकीमेकां पूजां सांवत्सरीं तव । करिष्यंति द्विजाः सर्वे सत्येनानेन ते शपे । एतद्बुद्ध्वा न कोपोस्तु हतो हन्ति न संशयः
कार्तिकातील एक वार्षिक पूजेस वगळता, सर्व द्विज तुझी पूजा करणार नाहीत—या सत्याने मी तुला शपथ देतो. हे जाणून क्रोध करू नकोस; जखमी झालेला प्रतिघात करतो, यात संशय नाही.
Verse 80
सावित्र्युवाच । भोभोः शक्र त्वयानीता आभीरी ब्रह्मणोऽन्तिकम् । यस्मादीदृक्कृतं कर्म तस्मात्त्वं लप्स्यसे फलम्
सावित्री म्हणाली—अरे अरे शक्रा! तूच आभीरी गोपस्त्रीला ब्रह्माजवळ आणलेस. असे कर्म घडविल्यामुळे त्याचे फळ तुलाच मिळेल.
Verse 81
यदा संग्राममध्ये त्वं स्थाता शक्र भविष्यसि । तदा त्वं शत्रुभिर्बद्धो नीतः परमिकां दशाम्
हे शक्रा, जेव्हा तू संग्रामाच्या मध्यभागी उभा राहशील, तेव्हा शत्रू तुला बांधून नेऊन अत्यंत दयनीय अवस्थेत टाकतील.
Verse 82
अकिंचनो नष्टसुतः शत्रूणां नगरे स्थितः । पराभवं महत्प्राप्य अचिरादेव मोक्ष्यसे
तू निरुपाय व निर्धन होशील, पुत्रनाश झालेला, शत्रूंच्या नगरात राहशील; मोठा पराभव भोगून लवकरच मुक्त होशील.
Verse 83
शक्रं शप्त्वा तदा देवी विष्णुं चाऽथ वचोब्रवीत्
शक्राला शाप देऊन तेव्हा देवीने विष्णूसही वचन उच्चारले।
Verse 84
गुरुवाक्येन ते जन्म यदा मर्त्ये भवि ष्यति । भार्याविरहजं दुःखं तदा त्वं तत्र भोक्ष्यसे
गुरुवचनाने जेव्हा तुझा जन्म मर्त्यलोकी होईल, तेव्हा तेथे पत्नी-वियोगजन्य दुःख तू भोगशील।
Verse 85
हृतां शत्रुगणैः पत्नीं परे पारे महोदधेः । न च त्वं ज्ञायसे सीतां शोकोपहचेतनः
शत्रुगणांनी तुझी पत्नी महोदधीच्या पलीकडील तीरावर नेऊन हरली असता, शोकाने व्याकुळ चित्तामुळे तू सीतेला ओळखू शकणार नाहीस।
Verse 86
भ्रात्रा सह परां काष्ठामापदं दुःखितस्तथा । पशूनां चैव संयोगश्चिरकालं भविष्यति
भ्रात्यासह तू दुःखी होऊन आपत्तीच्या पराकाष्ठेस पोहोचशील; आणि दीर्घकाळ पशूंशीही संग (गोपाल-जीवन) राहील।
Verse 87
तथाऽह रुद्रं कुपिता यदा दारुवने स्थितः । तदा ते मुनयः क्रुद्धाः शापं दास्यंति ते हर
तसेच, रुद्र दारुवनात स्थित असता (मी) कुपित झाल्यावर, ते मुनि क्रुद्ध होऊन, हे हर, तुला शाप देतील।
Verse 88
भोभोः कापालिक क्षुद्र पत्न्योऽस्माकं जिहीर्षसि । तदेतद्भूषितं लिंग भूमौ रुद्र पतिष्यति
अरे अरे, नीच कापालिका! तू आमच्या पत्नींना पळवू पाहतोस. म्हणून हे रुद्रा, हे भूषित लिंग भूमीवर पडेल.
Verse 89
विहीनः पौरुषेण त्वं मुनिशापाच्च पीडितः । गंगातीरे स्थिता पत्नी सा त्वामाश्वासयिष्यति
तू पौरुषहीन होशील आणि मुनींच्या शापाने पीडित राहशील. गंगातिरी राहणारी तुझी पत्नी तुला धीर देईल.
Verse 90
अग्ने त्वं सर्वभक्षोऽसि पूर्वं पुत्रेण मे कृतः । भ्रूणहा धर्म इत्येष कथं दग्धं दहाम्यहम्
हे अग्ने, तू सर्वभक्षक आहेस; पूर्वी माझ्या पुत्राने तुला असे केले. ‘भ्रूणहत्या अधर्म’—मग जे आधीच दग्ध आहे ते मी कसे जाळू?
Verse 91
जातवेदस रुद्रस्त्वां रेतसा प्लावयिष्यति । मेध्येषु च कृतज्वाला ज्वालया त्वां ज्वलिष्यति
हे जातवेद! रुद्र आपल्या रेताने तुला प्लावित करील; आणि यज्ञात प्रज्वलित झालेली ज्वाला आपल्या ज्वलनाने तुझ्यावर भडकून उठेल.
Verse 92
ब्राह्मणानृत्विजः सर्वान्सावित्री ह्यशपत्तदा
तेव्हा सावित्रीने सर्व ऋत्विज ब्राह्मणांना खरोखरच शाप दिला.
Verse 93
प्रतिग्रहाग्निहोत्राश्च वृथा दारा वृथाश्रमाः । सदा क्षेत्राणि तीर्थानि लोभादेव गमिष्यथ
तुमचा प्रतिग्रह व अग्निहोत्र निष्फळ ठरेल; तुमचे संसारधर्म व आश्रमही व्यर्थ ठरतील। तुम्ही सदैव लोभामुळेच क्षेत्र-तीर्थांना जाल।
Verse 94
परान्नेषु सदा तृप्ता अतृप्ताः स्वगृहेषु च । अयाज्ययाजनं कृत्वा कुत्सितस्य प्रतिग्रहम्
परक्या अन्नाने ते सदैव तृप्त, पण आपल्या घरी अतृप्त; अयाज्यांचा याजन करून आणि नीचांकडून दान-प्रतिग्रह करून वागतात।
Verse 95
वृथा धनार्जनं कृत्वा व्यवश्चैव तथा वृथा । मृतानां तेन प्रेतत्वं भविष्यति न संशयः
व्यर्थ धनसंचय करून आणि व्यर्थच जीवन घालवून—त्यामुळे मृतांना प्रेतत्व प्राप्त होईल; यात संशय नाही।
Verse 96
एवं शक्रं तथा विष्णुं रुद्रं वै पावकं तथा । ब्रह्माणं ब्राह्मणांश्चैव सर्वांस्तानशपत्तदा
अशा रीतीने त्या वेळी तिने शक्र (इंद्र), विष्णु, रुद्र, पावक (अग्नी), ब्रह्मा आणि ब्राह्मण—सर्वांनाच शाप दिला।
Verse 97
शापं दत्त्वा तथा तेषां तदा सावस्थिता स्थिरा
त्यांना शाप देऊन ती तेव्हा स्थिर, अचल भावाने उभी राहिली।
Verse 98
लक्ष्मीः प्राह सखीं तां च इन्द्राणी च वरानना । अन्या देव्यस्तथा प्राहुः साऽह स्थास्यामि नात्र वै । तत्र चाहं गमिष्यामि यत्र श्रोष्ये न तु ध्वनिम्
लक्ष्मीने सखीला सांगितले आणि वरानना इंद्राणीनेही तसेच म्हटले; इतर देवतांनीही तसेच उच्चारले. ती म्हणाली—“मी येथे राहणार नाही; जिथे कोणताही ध्वनी ऐकू येणार नाही, तिथे मी जाईन.”
Verse 99
ततस्ताः प्रमदाः सर्वाः प्रयाताः स्वं निकेतनम् । सावित्री कुपिता तासां पुनः शापाय चोद्यता
त्यानंतर त्या सर्व दिव्य रमणी आपल्या-आपल्या निवासस्थानी निघून गेल्या. त्यांच्यावर क्रुद्ध झालेली सावित्री पुन्हा शाप देण्यासाठी उद्युक्त झाली.
Verse 100
यस्मान्मां संपरित्यज्य गतास्ता देवयोषितः । तासामपि तथा शापं प्रदास्ये कुपिता भृशम्
“ज्या अर्थी त्या देवयोषिता मला सोडून निघून गेल्या, म्हणून मीही अत्यंत क्रुद्ध होऊन त्यांनाही तसाच शाप देईन.”
Verse 101
नैकत्र वासो लक्ष्म्यास्तु भविष्यति कदाचन । रुद्रापि चंचला तावन्मूर्खेषु च वसिष्यसि
“लक्ष्मीचा वास कधीही एका ठिकाणी स्थिर राहणार नाही. आणि तू ‘रुद्रा’ असूनही तितकीच चंचल राहशील व मूर्खांमध्येच वास करशील.”
Verse 102
म्लेच्छेषु पर्वतीयेषु कुत्सिते कुष्ठिते तथा । वाचाटे चावलिप्ते च अभिशस्ते दुरात्मनि । एवंविधे नरे तुभ्यं वसतिः शापकारिता
“या शापामुळे तुझा वास अशा नरांमध्ये होईल—म्लेच्छांमध्ये, पर्वतवासी लोकांमध्ये, कुत्सितांमध्ये, कुष्ठरोग्यांमध्ये, वाचाळांमध्ये, गर्विष्ठांमध्ये, अभिशस्तांमध्ये आणि दुरात्म्यांमध्ये.”
Verse 103
शापं दत्त्वा ततस्तस्या इन्द्राणीमशपत्तदा
असा शाप देऊन तिने त्याच वेळी इंद्राणीला देखील शाप दिला।
Verse 104
त्वष्टुर्वाचा गृहीतेन्द्रे पत्यौ ते दुष्टकारिणि । नहुषाय गते राज्ये दृष्ट्वा त्वां याचयिष्यति
हे दुष्कर्मिणी! त्वष्ट्याच्या शापाने तुझा पती इंद्र ग्रासला जाईल आणि राज्य नहुषाकडे गेल्यावर तो तुला पाहून (अनुचित कामनेने) तुला मागेल।
Verse 105
अहमिन्द्रः कथं चैषा नोपतिष्ठति चालसा । सर्वान्देवान्हनिष्यामि लप्स्ये नाहं शचीं यदि
मी इंद्र आहे—ही उद्धट स्त्री माझी सेवा का करत नाही? मला शची मिळाली नाही तर मी सर्व देवांचा संहार करीन!
Verse 106
नष्टा त्वं च तदा शस्ता वने महति दुःखिता । वसिष्यसि दुराचारे शापेन मम गर्विते
तेव्हा तू टाकली जाशील व हाकलली जाशील, आणि मोठ्या वनात दुःखी होऊन राहशील। हे गर्विष्ठ दुराचारी! माझ्या शापाने तिथेच वसशील।
Verse 107
देवभार्यासु सर्वासु तदा शापमयच्छत
तेव्हा तिने सर्व देवपत्नींवर शाप उच्चारला।
Verse 108
न चापत्यकृता प्रीतिः सर्वास्वेव भविष्यति । दह्यमाना दिवारात्रौ वंध्याशब्देन दुःखिताः
त्यांपैकी कोणालाही अपत्यजन्य आनंद होणार नाही। दिवस-रात्र शोकाने दग्ध होऊन ‘वंध्या’ या निंद्य शब्दाने त्या दुःखी होतील।
Verse 109
गौरीमेवं तथा शप्त्वा सा देवी वरवर्णिनी । उच्चै रुरोद सावित्री भर्तृ यज्ञाद्बहिः स्थिता
अशा रीतीने गौरीला शाप देऊन ती वरवर्णिनी देवी सावित्री पतीच्या यज्ञाबाहेर उभी राहून मोठ्याने रडू लागली।
Verse 110
रोदमाना तु सा दृष्टा विष्णुना च प्रसादिता । मा रोदीस्त्वं विशालाक्षि एह्यागच्छ सदः शुभे
तिला रडताना पाहून विष्णूंनी तिला धीर दिला—“हे विशालाक्षि, रडू नकोस; ये, शुभ यज्ञसभेत प्रवेश कर.”
Verse 111
प्रविष्टा च शुभे यागे मेखलां क्षौमवाससी । गृहाण दीक्षां ब्रह्माणि पादौ ते प्रणमे शुभे
मेखला व क्षौमवस्त्रे धारण करून ती शुभ यज्ञात प्रविष्ट झाली. (म्हणाले)—“हे ब्रह्माणी, दीक्षा स्वीकार; हे शुभे, मी तुझ्या चरणांना प्रणाम करतो.”
Verse 112
एवमुक्ताऽब्रवीदेनं नाहं कुर्यां वचस्तव । तत्राहं च गमिष्यामि यत्र श्रोष्ये न च ध्वनिम्
असे म्हटल्यावर ती म्हणाली—“मी तुझे वचन मानणार नाही. मी अशा ठिकाणी जाईन जिथे याचा ध्वनीसुद्धा ऐकू येणार नाही.”
Verse 113
एतावदुक्त्वा व्यरमदुच्चैः स्थाने क्षितौ स्थिता
एवढे बोलून ती देवी मौन झाली व थांबली। उंच स्थानी पृथ्वीवर उभी राहून ती तेथेच स्थिर राहिली।
Verse 114
विष्णुस्तदग्रतः स्थित्वा बद्ध्वा च करसंपुटम् । तुष्टाव प्रणतो भूत्वा भक्त्या परमया युतः
मग विष्णू तिच्या समोर उभा राहिला, हात जोडून. प्रणाम करून परम भक्तीने युक्त होऊन त्याने देवीची स्तुती केली.
Verse 115
विष्णुरुवाच । नमोऽस्तु ते महादेवि भूर्भुवःस्वस्त्रयीमयि । सावित्रि दुर्गतरिणि त्वं वाणी सप्तधा स्मृता
विष्णू म्हणाला—हे महादेवी, तुला नमस्कार; तू भूः-भुवः-स्वः आणि त्रयी-वेदमयी आहेस. हे सावित्री, दुर्गतीतून तारिणी, तू वाणीच्या सात रूपांनी स्मरली जातेस.
Verse 116
सर्वाणि स्तुतिशास्त्राणि लक्षणानि तथैव च । भविष्या सर्वशास्त्राणां त्वं तु देवि नमोऽस्तु ते
सर्व स्तुति-शास्त्रे आणि लक्षणेही—हे देवी, सर्व शास्त्रांची भावी आधाररूपा तूच आहेस; तुला नमस्कार.
Verse 117
श्वेता त्वं श्वेतरूपासि शशांकेन समानना । शशिरश्मिप्रकाशेन हरिणोरसि राजसे । दिव्यकुंडलपूर्णाभ्यां श्रवणाभ्यां विभूषिता
तू श्वेतवर्णा, श्वेतरूपा आहेस; तुझे मुख चंद्रासारखे आहे. चंद्रकिरणांच्या प्रकाशाने तू हरिणचर्मावर शोभून दिसतेस. दिव्य कुंडलांनी पूर्ण तुझे दोन्ही कान अलंकृत आहेत.
Verse 118
त्वं सिद्धिस्त्वं तथा ऋद्धिः कीर्तिः श्रीः संततिर्मतिः । संध्या रात्रि प्रभातस्त्वं कालरात्रिस्त्वमेव च
तूच सिद्धी व ऋद्धी; तूच कीर्ती, श्री, संतती व मती आहेस। तूच संध्या, रात्र व प्रभात आहेस—आणि तूच कालरात्रि देखील आहेस।
Verse 119
कर्षुकाणां यथा सीता भूतानां धारिणी तथा । एवं स्तुवंतं सावित्री विष्णुं प्रोवाच सुव्रता
जशी कर्षकांसाठी सीता (नांगराची रेघ) असते, तशी ती सर्व भूतांची धारिणी आहे। असे स्तवन करणाऱ्या विष्णूस सुव्रता सावित्री म्हणाली।
Verse 120
सम्यक्स्तुता त्वया पुत्र अजेयस्त्वं भविष्यसि । अवतारे सदा वत्स पितृमातृसु वल्लभः
हे पुत्रा, तू माझे योग्य स्तवन केले आहेस; तू अजेय होशील। हे वत्सा, अवतारांमध्येही तू सदैव पितामातांना प्रिय राहशील।
Verse 121
अनेन स्तवराजेन स्तोष्यते यस्तु मां सदा । सर्वदोषविनिर्मुक्तः परं स्थानं गमिष्यति
जो या स्तवराजाने सदैव माझे स्तवन करील, तो सर्व दोषांपासून मुक्त होऊन परम स्थानास जाईल।
Verse 122
गच्छ यज्ञं चिरं तस्य समाप्तिं नय पुत्रक
जा पुत्रका, त्या दीर्घकाळ चाललेल्या यज्ञाची समाप्ती करून आण।
Verse 123
कुरुक्षेत्रे प्रयागे च भविष्ये यज्ञकर्मणि । समीपगा स्थिता भर्तुः करिष्ये तव भाषितम्
कुरुक्षेत्री व प्रयागी, तसेच पुढे होणाऱ्या यज्ञकर्मांत, मी पतीच्या सन्निधानी राहून तुमचे सांगितलेले आचरीन।
Verse 124
एवमुक्तो गतो विष्णुर्ब्रह्मणः सद उत्तमम् । सावित्री तु समायाता प्रभासे वरवर्णिनि
असे संबोधिल्यावर जगन्नाथ विष्णू ब्रह्म्याच्या परम उत्तम धामास गेले; आणि हे सुंदरवर्णे, सावित्री प्रभासात येऊन पोहोचली।
Verse 125
गतायामथ सावित्र्यां गायत्री वाक्यमब्रवीत्
सावित्री निघून गेल्यावर गायत्रीने हे वचन उच्चारले।
Verse 126
शृण्वंतु मुनयो वाक्यं मदीयं भर्तृसन्निधौ । यदहं वच्मि संतुष्टा वरदानाय चोद्यता
माझ्या स्वामीच्या सन्निधानी मुनिगणांनी माझे वचन ऐकावे. मी संतुष्ट होऊन वरदान देण्यासाठी प्रेरित होऊन जे बोलते ते ऐका.
Verse 127
ब्रह्माणं पूजयिष्यंति नरा भक्तिसमन्विताः । तेषां वस्त्रं धनं धान्यं दाराः सौख्यं सुताश्च वै
भक्तियुक्त नर ब्रह्मदेवाची पूजा करतील. त्यांना वस्त्र, धन, धान्य, पत्नी, सुख आणि निश्चयच पुत्रप्राप्ती होईल.
Verse 128
अविच्छिन्नं तथा सौख्यं गृहं वै पुत्रपौत्रिकम् । भुक्त्वाऽसौ सुचिरं कालं ततो मोक्षं गमिष्यति
त्याला अखंड सुख लाभेल आणि पुत्र-पौत्रांनी युक्त असे घर मिळेल. ते दीर्घकाळ भोगून अखेरीस तो मोक्षास प्राप्त होईल.
Verse 129
शक्राहं ते वरं वच्मि संग्रामे शत्रुभिः सह । तदा ब्रह्मा मोचयिता गत्वा शत्रुनिकेतनम्
हे शक्रा, मी तुला वर सांगतो—जेव्हा तू शत्रूंशी संग्राम करशील, तेव्हा ब्रह्मा शत्रुनिकेतनास जाऊन तुझा उद्धारकर्ता होईल.
Verse 130
सपुत्रशत्रुनाशात्त्वं लप्स्यसे च परं मुदम् । अकंटकं महद्राज्यं त्रैलोक्ये ते भविष्यति
पुत्रांसह शत्रूचा नाश झाल्यावर तुला परम आनंद मिळेल; आणि त्रैलोक्यात तुझे निष्कंटक, महान राज्य होईल.
Verse 131
मर्त्यलोके यदा विष्णो ह्यवतारं करिष्यसि । भ्रात्रा सह परं दुःखं स्वभार्या हरणं च यत्
हे विष्णो! जेव्हा तू मर्त्यलोकी अवतार घेशील, तेव्हा भावासह तुला परम दुःख भोगावे लागेल—स्वतःच्या पत्नीचे हरण होईल.
Verse 132
हत्वा शत्रुं पुनर्भार्यां लप्स्यसे सुरसन्निधौ । गृहीत्वा तां पुनः प्राज्यं राज्यं कृत्वा गमिष्यसि
शत्रूचा वध करून देवांच्या सन्निधीत तुला पत्नी पुन्हा मिळेल. तिला पुनः स्वीकारून समृद्ध राज्य स्थापून अखेरीस तू प्रस्थान करशील.
Verse 133
एकादश सहस्राणि कृत्वा राज्यं पुनर्दिवम् । ख्यातिस्ते विपुला लोके चानुरागो भविष्यति
अकरा सहस्र वर्षे राज्य करून तू पुन्हा स्वर्गलोकास जाशील. जगात तुझी कीर्ती अत्यंत व्यापक होईल आणि लोकांच्या अंतःकरणात तुझ्याविषयी भक्ती व अनुराग उत्पन्न होईल.
Verse 134
गायत्री ब्राह्मणांस्तांश्च सर्वानेवाब्रवीदिदम्
तेव्हा गायत्रीने त्या सर्व ब्राह्मणांना संबोधून हे वचन सांगितले.
Verse 135
युष्माकं प्रीणनं कृत्वाऽ तृप्तिं यास्यंति देवताः । भवंतो भूमिदेवा वै सर्वे पूज्या भविष्यथ
तुम्हाला संतुष्ट केल्याने देवता स्वतः तृप्त होतात. तुम्ही खरोखर ‘भूमिदेव’ आहात; तुम्ही सर्वजण पूज्य व्हाल.
Verse 136
युष्माकं पूजनं कृत्वा दत्त्वा दानान्यनेकशः । प्राणायामेन चैकेन सर्वमेतत्तरिष्यथ
तुमची पूजा करून, अनेक प्रकारची दाने देऊन, आणि केवळ एकदा प्राणायाम केल्यानेही तुम्ही हे सर्व (दोष व अडचणी) पार कराल.
Verse 137
प्रभासे तु विशेषेण जप्त्वा मां वेदमातरम् । प्रतिग्रहकृतान्दोषान्न प्राप्स्यध्वं द्विजोत्तमाः
परंतु प्रभासक्षेत्री विशेषतः मला—वेदमाता—जपल्यास, हे द्विजोत्तमांनो, प्रतिग्रहामुळे होणारे दोष तुम्हाला लागणार नाहीत.
Verse 138
पुष्करे चान्नदानेन प्रीताः सर्वे च देवताः । एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवतिभोजिता
पुष्करातही अन्नदानाने सर्व देवता प्रसन्न होतात. एकाच ब्राह्मणाला भोजन घातल्यास जणू कोटी ब्राह्मणांना भोजन घातल्यासारखे फळ मिळते.
Verse 139
ब्रह्महत्यादिपापानि दुरितानि च यानि च । तरिष्यंति नराः सर्वे दत्ते युष्मत्करे धने
ब्रह्महत्या इत्यादी पापे व इतर सर्व दुरिते—तुमच्या हाती धन दान केल्यास सर्व नर त्यांतून तरून जातात.
Verse 140
महीयध्वे तु जाप्येन प्राणायामैस्त्रिभिः कृतैः । ब्रह्महत्यासमं पापं तत्क्षणादेव नश्यति
जपाने तुम्ही अत्यंत पूज्य ठराल; तीन प्राणायाम केल्यास ब्रह्महत्येसमान पापही तत्क्षणी नष्ट होते.
Verse 141
दशभिर्जन्मजनितं शतेन तु पुरा कृतम् । त्रियुगं तु सहस्रेण गायत्री हंति किल्बिषम्
दहा जपांनी गायत्री या जन्मातील पाप नष्ट करते; शंभर जपांनी पूर्वकृत पाप, आणि हजार जपांनी त्रियुगांचे कलुषही हरते.
Verse 142
एवं ज्ञात्वा सदा पूज्या जाप्ये च मम वै कृते । भविष्यध्वं न सन्देहो नात्र कार्या विचारणा
हे जाणून सदैव माझी पूजा करा आणि माझा जप करा. तुम्हाला नक्कीच फल मिळेल—यात संशय नाही; येथे विचार करण्याची गरज नाही.
Verse 143
ओंकारेण त्रिमात्रेण सार्धेन च विशेषतः । पूज्याः सर्वे न सन्देहो जप्त्वा मां शिरसा सह
त्रिमात्रिक ओंकार व त्याच्या विशेष संयुक्त रूपाने—निःसंशय—सर्व पूज्य होतात, जेव्हा ते मला जपून शिरावर धारण करतात।
Verse 144
अष्टाक्षरस्थिता चाहं जगद्व्याप्तं मया त्विदम् । माताऽहं सर्ववेदानां वेदैः सर्वैरलङ्कता
मी अष्टाक्षरी रूपात स्थित आहे; हे सर्व जग माझ्याने व्यापलेले आहे. मी सर्व वेदांची माता आहे, आणि सर्व वेदांनी अलंकृत व प्रमाणित आहे.
Verse 145
जत्वा मां परमां सिर्द्धि पश्यन्ति द्विजसत्तमाः । प्राधान्यं मम जाप्येन सर्वेषां वो भविष्यति
माझा जप-पूजन केल्याने द्विजश्रेष्ठ परम सिद्धी पाहतात. माझ्या मंत्रजपाने तुम्हा सर्वांना सर्वांमध्ये प्रधान्य व विशेष प्रतिष्ठा प्राप्त होईल.
Verse 146
गायत्रीसारमात्रोऽपि वरं विप्रः सुयन्त्रितः । नायंत्रितश्चतुर्वेदः सर्वाशी सर्वविक्रयी
गायत्रीचा सारमात्र जाणणारा जरी असला, तरी संयमी ब्राह्मण श्रेष्ठ आहे; पण असंयमी मनुष्य चारही वेद जाणूनही सर्वभक्षी व सर्वविक्रयी होतो.
Verse 147
यस्माद्भवतां सावित्र्या शापो दत्तो सदे त्विह । अत्र दत्तं हुतं चापि सर्वमक्षयकारकम् । दत्तो वरो मया तेन युष्माकं द्विजसत्तमाः
कारण सावित्रीने येथे तुम्हांवर शाप दिला आहे; म्हणून येथे दिलेले दान आणि येथे केलेले हवन—सर्व अक्षय फल देणारे होते. म्हणूनच, हे द्विजश्रेष्ठांनो, मी तुम्हांला हा वर दिला आहे.
Verse 148
अग्निहोत्रपरा विप्रास्त्रिकालं होमदायिनः । स्वर्गं ते तु गमिष्यंति एकविंशतिभिः कुलैः
जे ब्राह्मण अग्निहोत्रपरायण होऊन त्रिकाळ होम अर्पितात, ते निःसंशय एकवीस पिढ्यांसह स्वर्गास जातील।
Verse 149
एवं शक्रे च विष्णौ च रुद्रे वै पावके तथा । ब्रह्मणो ब्रह्मणानां च गायत्री सा वरं ददौ । तस्मिन्काले वरं दत्त्वा ब्रह्मणः पार्श्वगाऽभवत्
अशा रीतीने शक्र (इंद्र), विष्णू, रुद्र, पावक (अग्नी) तसेच ब्रह्मा व ब्राह्मणांना गायत्रीने वर दिला; त्या वेळी वर देऊन ती ब्रह्माच्या पार्श्वभागी वास करू लागली।
Verse 150
हरिणा तु समाख्यातं लक्ष्म्याः शापस्य कारणम् । युवतीनां च सर्वासां शापस्तासां पृथक्पृथक्
त्यानंतर हरिने लक्ष्मीच्या शापाचे कारण सांगितले आणि त्या सर्व युवतींवर आलेले वेगवेगळे शापही स्वतंत्रपणे वर्णन केले।
Verse 151
लक्ष्म्यास्तदा वरं प्रादाद्गायत्री ब्रह्मणः प्रिया
तेव्हा ब्रह्माची प्रिया गायत्रीने लक्ष्मीला वर दिला।
Verse 152
अकुत्सिताः सदा पुत्रि तव वासेन शोभने । भविष्यति न संदेहः सर्वेभ्यः प्रीतिदायकाः
हे पुत्री, ते कधीही तुच्छ मानले जाणार नाहीत; हे शोभने, तुझ्या निवासामुळे—यात संशय नाही—ते सर्वांना प्रिय व प्रीतिदायक होतील।
Verse 153
ये त्वया वीक्षिताः सर्वे सर्वे वै पुण्यभाजनाः । तेषां जातिः कुलं शीलं धर्मश्चैव वरानने
हे वरानने! ज्यांच्यावर तुझी दृष्टी पडली ते सर्व खरोखर पुण्याचे पात्र आहेत. त्यांची जात, कुल, शील आणि धर्मही शुभ होऊन प्रतिष्ठित होतात.
Verse 154
परित्यक्तास्त्वया ये तु ते नरा दुःखभागिनः । सभायां ते न शोभन्ते मन्यन्ते न च पार्थिवैः
परंतु ज्यांना तू परित्याग करतेस ते पुरुष दुःखाचे भागी होतात. सभेत ते शोभत नाहीत आणि राजेही त्यांना मान देत नाहीत.
Verse 155
आशिषश्चैव तेषां तु कुर्वते वै द्विजोत्तमाः । सौजन्यं तेषु कुर्वन्ति नप्ता भ्राता पिता गुरुः
त्यांच्यासाठी श्रेष्ठ द्विज आशीर्वाद करतात. त्यांच्याशी नातू, भाऊ, वडील आणि गुरुही सौजन्य व कृपा करतात.
Verse 156
बांधवोऽसि न संदेहो न जीवेऽहं त्वया विना । त्वयि दृष्टे प्रसन्ना मे दृष्टिर्भवति शोभना । मनः प्रसीदतेऽत्यर्थं सत्यंसत्यं वदामि ते
तू माझा बांधव आहेस—यात संशय नाही; तुझ्याविना मी जगू शकत नाही. तुला पाहताच माझी दृष्टी प्रसन्न व शोभिवंत होते; माझे मन अत्यंत शांत होते. सत्य-सत्य, हेच मी तुला सांगतो.
Verse 157
एवंविधानि वाक्यानि त्वया दृष्ट्या निरीक्षिते । सज्जनास्ते वदिष्यन्ति जनानां प्रीतिदायकाः
जेव्हा तुझ्या कृपामय दृष्टीने कोणावर नजर पडते, तेव्हा सज्जन असे वचन बोलतात की ते सर्व लोकांना प्रीती देणारे असते.
Verse 158
इन्द्राणि नहुषः प्राप्य स्वर्गं त्वां याचयिष्यति । अदृष्ट्वा तु हतः पापो अगस्त्यवचनाद्द्रुतम्
हे इंद्राणी! नहुष स्वर्ग प्राप्त करून तुझी याचना करील. पण तुला विधिपूर्वक न पाहता तो पापी अगस्त्य-मुनींच्या वचनाने त्वरेने दंडित होऊन पडेल.
Verse 159
सर्पत्वं समनुप्राप्य प्रार्थयिष्यति तं मुनिम् । दर्पेणाहं विनष्टोऽस्मि शरणं मे मुने भव
सर्पत्व प्राप्त झाल्यावर तो त्या मुनींना विनवेल— ‘दर्पामुळे मी नष्ट झालो आहे; हे मुने, माझे शरण व्हा.’
Verse 160
वाक्येन तेन तस्यासौ नृपस्य भगवानृषिः । कृत्वा मनसि कारुण्यमिदं वचनमब्रवीत्
राजाचे ते शब्द ऐकून भगवान ऋषींनी मनात करुणा आणली आणि हे वचन सांगितले.
Verse 161
उत्पत्स्यति कुले राजा त्वदीये कुरुनंदन । सार्पं कलेवरं दृष्ट्वा प्रश्नैस्त्वामुद्धरिष्यति
हे कुरुनंदन! तुझ्याच कुळात एक राजा उत्पन्न होईल. तो तुझे सर्परूप शरीर पाहून प्रश्नांनी तुला त्या अवस्थेतून उद्धरेल.
Verse 162
सोऽप्यजगरतां त्यक्त्वा पुनः स्वर्गं गमिष्यति । अश्वमेधे कृते भर्त्रा सह यासि पुनर्दिवि । प्राप्स्यसे वर दानेन ममानेन सुलोचने
तोही अजगरत्व सोडून पुन्हा स्वर्गाला जाईल. तुझ्या पतीने अश्वमेध यज्ञ केल्यावर तूही त्याच्यासह पुन्हा दिव्यलोकात जाशील. हे सुलोचने! माझ्या या वरदानाने तुला ते नक्की प्राप्त होईल.
Verse 163
देवपत्न्यस्तदा सर्वास्तुष्टया परिभाषिताः । अपत्यैरपि हीनाः स्युर्नैव दुःखं भविष्यति
तेव्हा समाधानाने संबोधित झालेल्या सर्व देवपत्नी—अपत्य नसले तरी—त्यांना कधीही दुःख होणार नाही।
Verse 164
इति दत्त्वा वरान्देवी गायत्री लोकसंमता । जगामादर्शनं देवी सर्वेषां पश्यतां तदा
अशा रीतीने वर देऊन, सर्वलोकमान्य देवी गायत्री, सर्वांच्या पाहता पाहता त्या क्षणी अदृश्य झाली।
Verse 165
सावित्री तु तदा देवी प्रभासं क्षेत्रमागता । कृतस्मरस्य शृङ्गे तु श्रीसोमेश्वरपूर्वतः
तेव्हा देवी सावित्री प्रभासाच्या पवित्र क्षेत्रात आली—कृतस्मर नावाच्या शिखरावर, श्री सोमेश्वराच्या पूर्वेस।
Verse 166
मन्वन्तरे चाक्षुषे च द्वितीये द्वापरे शुभे । तत्र यज्ञः समारब्धो ब्रह्मणा लोककारिणा
द्वितीय (चाक्षुष) मन्वंतरातील शुभ द्वापर युगात, लोककल्याणकारी ब्रह्म्याने तेथे यज्ञ आरंभ केला।
Verse 167
यज्ञे याता महात्मानो देवाः सप्तर्षयो वराः । स्वायंभुवे तु ये शस्ताः शप्तास्ते चाभवन्पुरा
त्या यज्ञात महात्मे देव आणि श्रेष्ठ सप्तर्षी आले. स्वायंभुव काळात जे प्रसिद्ध होते, ते प्राचीनकाळी शापितही झाले होते।
Verse 168
तस्मात्कालात्समारभ्य प्रभासं क्षेत्रमाश्रिताः
त्या काळापासून त्यांनी प्रभास या पवित्र क्षेत्राचा आश्रय घेतला आणि तेथेच प्रतिष्ठित झाले।
Verse 169
सावित्री लोकजननी लोकानुग्रहकारिणी । यस्तां पूजयते भक्त्या पक्षमेकं निरंतरम् । ब्रह्मपूजाविधानेन तस्य पुत्रो ध्रुवो भवेत्
सावित्री ही लोकजननी व लोकांवर अनुग्रह करणारी आहे। जो ब्रह्मपूजा-विधानाने एक पक्ष अखंड भक्तिभावाने तिची पूजा करतो, त्याला निश्चयाने ध्रुव (स्थिर) पुत्र प्राप्त होतो।
Verse 170
पाण्डुकूपे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा लिंगानि पञ्च वै । पाण्डवैः स्थापितानीह दृष्ट्वा यज्ञफलं लभेत्
पाण्डुकूपात स्नान करून आणि येथे पाण्डवांनी स्थापिलेल्या पाच लिंगांचे दर्शन घेतल्यास मनुष्याला यज्ञाचे फळ मिळते।
Verse 171
ज्येष्ठस्य पूर्णिमायां तु सावित्रीस्थलसंनिधौ । पठेद्यो ब्रह्मसूक्तानि मुच्यते सर्वपातकैः
ज्येष्ठ पौर्णिमेला सावित्रीस्थळाच्या सान्निध्यात जो ब्रह्मसूक्तांचे पठण करतो, तो सर्व पातकांतून मुक्त होतो।
Verse 172
एतत्ते सर्वविख्यातमाख्यातं कल्मषापहम् । यश्चेदं शृणुयाद्भक्त्या स गच्छेत्परमं पदम्
हे सर्वत्र विख्यात व कल्मषहर कथन तुला सांगितले आहे। जो हे भक्तिभावाने श्रवण करतो, तो परम पदाला प्राप्त होतो।