Adhyaya 54
ईश्वर देवीला प्रभास-क्षेत्रातील एका स्थानिक तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. दण्डपाणि यांच्या निवासाच्या उत्तरेस असलेल्या ‘उत्तम गन्धर्वेश्वर’ लिंगाचे दर्शन-पूजन करण्याचा निर्देश आहे. या कथेत गन्धर्वराज घनवाह आणि त्याची कन्या गन्धर्वसेना प्रमुख आहेत. रूपगर्वामुळे गन्धर्वसेना शिखण्डिन् व त्याच्या गणांकडून शापित होते; नंतर गोशृंग ऋषी सोम/शिवभक्ती आणि सोमवार-व्रताशी संबंधित कृपा देऊन शापशमनाचा उपाय सांगतात. घनवाह कठोर तप करून तेथे लिंगाची स्थापना करतो आणि कन्याही तेथेच लिंग स्थापते; हे पूज्य लिंग ‘घनवाहेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध होते. दण्डपाणि समीपे श्रद्धेने व नियमाने पूजा केल्यास शुद्ध व संयमी भक्ताला गन्धर्वलोकप्राप्ती होते असे सांगितले आहे. फलश्रुतीत हे ‘तृतीय’ पापनाशक व पुण्यवर्धक शक्तिस्थान मानले आहे; अग्नितीर्थस्नान व गन्धर्ववंदित लिंगार्चन प्रशंसिले आहे, तसेच उत्तरायणाच्या आगमनाशी निर्वाणप्राप्तीचा विशेष संबंध सांगितला आहे. या माहात्म्याचे श्रवण व सन्मान केल्याने महाभयातून मुक्ती मिळते.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि गंधर्वेश्वरमुत्तमम् । दण्डपाणेस्तु भवनादुत्तरे निकटे स्थितम्
ईश्वर म्हणाले—हे महादेवि! त्यानंतर दण्डपाणि यांच्या भवनाच्या उत्तरेस जवळ स्थित असलेल्या उत्तम गंधर्वेश्वराकडे जावे।
Verse 2
यत्र गंधर्वराजो वै घनवाहेति विश्रुतः । तस्य गंधर्वसेनेति ख्याता पुत्री महाप्रभा
जिथे गंधर्वांचा राजा ‘घनवाह’ या नावाने प्रसिद्ध (वसत होता)। त्याची महाप्रभा कन्या ‘गंधर्वसेना’ या नावाने ख्यात होती।
Verse 3
शिखंडिना गणेनैव सा शप्ता रूपगर्विता । ततो गोशृंगऋषिणा दत्तस्तस्या अनुग्रहः
रूपगर्वाने मदोन्मत्त झालेली ती शिखंडिन् नामक गणाने शापित केली; नंतर गोशृंग ऋषींनी तिच्यावर अनुग्रह केला।
Verse 4
सोमवारव्रतेनैव सोमेशाराधनं प्रति । ततः क्षेत्रं समागत्य तपः कृत्वा सुदुश्चरम्
सोमेशाच्या आराधनेसाठी सोमवार-व्रत करून तो या क्षेत्रात आला आणि अत्यंत दुष्कर तपश्चर्या केली।
Verse 5
लिंगं प्रतिष्ठयामास तत्र गंधर्वराट् स्वयम् । तथैव पुत्र्या तस्यैव तत्र लिंगं प्रतिष्ठितम्
तेथे गंधर्वांचा राजा स्वतः लिंगाची प्रतिष्ठा करू लागला; तसेच त्याच्या कन्येनेही तेथे लिंग प्रतिष्ठित केले।
Verse 6
अथ तत्रैव देवेशि दंडपाणेः समीपतः । घनवाहेश्वरं नाम यो लिंगं यत्नतोऽर्चयेत्
हे देवेशि! तेथेच दंडपाणीजवळ ‘घनवाहेश्वर’ नावाच्या लिंगाची जो कोणी यत्नपूर्वक पूजा करतो…
Verse 7
गंधर्वलोकमाप्नोति दृष्ट्वा स प्रयतः शुचिः । इति ते कथितं देवि गांधर्वं लिंगमुत्तमम्
त्याचे दर्शन घेतल्यावर संयमी व शुद्ध भक्त गंधर्वलोक प्राप्त करतो. हे देवि! हे उत्तम ‘गांधर्व-लिंग’ तुला सांगितले आहे.
Verse 8
तृतीयं सर्वपापानां नाशनं पुण्यवर्द्धनम् । अग्नितीर्थे नरः स्नात्वा पूज्य गंधर्वपूजितम्
तिसरे (लिंग/तीर्थ) सर्व पापांचा नाश करणारे व पुण्यवर्धक आहे। अग्नितीर्थात स्नान करून मनुष्याने गंधर्वांनी पूजिलेल्या त्या देवाचे विधिपूर्वक पूजन करावे।
Verse 9
अयने चोत्तरे प्राप्ते निर्वाणमधिगच्छति । श्रुत्वा ऽभिनंद्य माहात्म्यं मुच्यते महतो भयात्
उत्तरायण प्राप्त झाल्यावर तो निर्वाण (मोक्ष) प्राप्त करतो। हे माहात्म्य ऐकून व श्रद्धेने अनुमोदन केल्यास मनुष्य महान भयापासून मुक्त होतो।
Verse 54
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्र माहात्म्ये गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुःपंचाशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीति-साहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम ‘प्रभासक्षेत्र-माहात्म्य’ मध्ये ‘गंधर्वेश्वर-माहात्म्य-वर्णन’ नामक चौपन्नावा अध्याय समाप्त झाला।