Adhyaya 304

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि गंगां त्रिपथगामिनीम् । संगालेशादथैशान्यां धनुषां सप्तके स्थिताम्

ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर, हे महादेवी, त्रिपथगामिनी गंगेकडे जावे. ती संगालेशापासून ईशान्य दिशेस सात धनुष्य अंतरावर स्थित आहे.

Verse 2

तस्यां त्रिनेत्रा मत्स्याः स्युर्नित्यमांभसिकाः प्रिये । कलौयुगेऽपि दृश्यंते सत्यंसत्यं मयोदितम्

हे प्रिये, त्या नदीत त्रिनेत्री मासे आहेत, जे सदैव पाण्यातच वास करतात. कलियुगातही ते दिसतात—हे सत्य, सत्य, मी सांगितले आहे.

Verse 3

तस्यां स्नात्वा महादेवि मुच्यते पञ्चपातकैः

हे महादेवी! तेथे स्नान केल्याने मनुष्य पाच महापातकांपासून मुक्त होतो.

Verse 4

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विस्मिता गिरिजा सती । उवाच तं द्विजश्रेष्ठाः प्रचलच्चंद्रशेखरम्

सूत म्हणाले—ते वचन ऐकून गिरिजा सती विस्मित झाली. मग जटा हलविणाऱ्या चंद्रशेखर, द्विजश्रेष्ठ प्रभूंना ती म्हणाली.

Verse 5

पार्वत्युवाच । कथं तत्र समायाता गंगा त्रिपथगामिनी । कथं त्रिनेत्राः संजाता मत्स्या आंभसिकाः शिव

पार्वती म्हणाली—त्रिपथगामिनी गंगा तेथे कशी आली? आणि हे शिवा, जलचर त्रिनेत्री मासे कसे उत्पन्न झाले?

Verse 6

एतद्विस्तरतो ब्रूहि यद्यहं ते प्रिया विभो

हे विभो! मी तुला प्रिय असेन तर हे सर्व मला विस्ताराने सांग.

Verse 7

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यदि पृच्छसि मां शुभे । आस्तिकाः श्रद्दधानाश्च भवंतीति मतिर्मम

ईश्वर म्हणाले—हे देवी, ऐक; हे शुभे, तू विचारतेस म्हणून मी सांगतो. माझ्या मते तू आस्तिक व श्रद्धायुक्त आहेस.

Verse 8

यदा शप्तो महादेवो ह्यज्ञानतिमिरावृतैः । ऋषिभिः कोपयुक्तैश्च कस्मिंश्चित्कारणांतरे

एकदा कोणत्यातरी विशेष कारणाने, अज्ञानाच्या अंधाराने आच्छादित व क्रोधयुक्त ऋषींनी महादेवांना शाप दिला।

Verse 9

तदा ते मुनयः सर्वे शप्तं ज्ञात्वा महेश्वरम् । निरानंदं जगत्सर्वं दृष्ट्वा चात्मानमेव च

तेव्हा ते सर्व मुनी महेश्वर शापित झाल्याचे जाणून, सारे जग निरानंद झालेले पाहून आणि आपलाच दोष ओळखून व्याकुळ झाले।

Verse 10

आराध्य परमेशानं दधतं गजरूपकम् । उन्नतं स्थानमानीय सानंदं चक्रिरे द्विजाः

गजरूप धारण करणाऱ्या परमेशानाची आराधना करून, द्विजांनी त्यांना उन्नत स्थानी आणून प्रतिष्ठित केले आणि जग पुन्हा सानंद केले।

Verse 11

ततः प्रभृति सर्वे ते शिवद्रोहकरं परम् । आत्मानं मेनिरे नित्यं प्रसन्नेऽपि महेश्वरे

तेव्हापासून ते सर्व, महेश्वर प्रसन्न झाले तरीही, आपण शिवद्रोहाचा घोर अपराध केला आहे असे स्वतःला नेहमी मानू लागले।

Verse 12

महोदयान्महातीर्थं सर्व आगत्य सत्वरम् । तपस्तेपुर्महाघोरं संगालेश्वरसन्निधौ

म्हणून ते सर्वजण त्वरेने ‘महोदया’ नावाच्या महातीर्थी आले आणि संगालेश्वराच्या सान्निध्यात अत्यंत घोर तप करू लागले।

Verse 13

संगालेश्वरनामानं सर्वे पूज्य यथाविधि । भृगुरत्रिस्तथा मंकिः कश्यपः कण्व एव च

त्या सर्वांनी विधिपूर्वक ‘संगालेश्वर’ नामक परमेश्वराची पूजा केली—भृगु, अत्रि, मंकि, कश्यप आणि कण्वही।

Verse 14

गौतमः कौशिकश्चैव कुशिकश्च महातपाः । शूकरोऽथ भरद्वाजो भार्गविश्च महातपाः

गौतम, कौशिक आणि कुशिक हे महातपस्वी; तसेच शूकर, भरद्वाज आणि भार्गवीही—सर्वच महातपस्वी (तेथे आले)।

Verse 15

जातूकर्ण्यो वसिष्ठश्च सावर्णिश्च पराशरः । शांडिल्यश्च पुलस्त्यश्च वत्सश्चैव महातपाः

जातूकर्ण्य, वसिष्ठ, सावर्णि आणि पराशर; तसेच शांडिल्य, पुलस्त्य आणि वत्सही—हे सर्व महातपस्वी (तेथे होते)।

Verse 16

एते चान्ये च बहवो ह्यसंख्याता महर्षयः

हे आणि यांव्यतिरिक्त आणखी अनेक—असंख्य महर्षी होते।

Verse 17

संगालेश्वरमासाद्य प्रभासे पापनाशने । तपः कुर्वंति सततं प्रतिष्ठाप्य महेश्वरम्

पापनाशक प्रभासात संगालेश्वरास प्राप्त होऊन, तेथे महेश्वर (शिव) यांची प्रतिष्ठा करून ते सतत तपश्चर्या करीत राहिले।

Verse 18

ततः कालेन महता ते सर्वे मुनिपुंगवाः । ध्यानात्त्रिलोचनस्यैव अदृष्टे तु महेश्वरे

त्यानंतर बराच काळ गेल्यावर ते सर्व मुनिपुंगव—महेश्वर प्रत्यक्ष न दिसताही—केवळ त्रिलोचन प्रभूच्या ध्यानाने अद्भुत अवस्थेस प्राप्त झाले।

Verse 19

त्रिनेत्रत्वमनुप्राप्तास्तपोनिष्ठास्तपोधनाः । परस्परं वीक्षमाणास्त्रिनेत्रस्याभिशंकया

तपात निष्ठावंत व तपोधन असे ते त्रिनेत्रत्वास प्राप्त झाले; आणि परस्परांकडे पाहून शंका करू लागले की आपण त्रिलोचनासारखे तर झालो नाही ना।

Verse 20

स्तुवंति विविधैः स्तोत्रैर्मन्यमाना महेश्वरम् । ज्ञात्वा ध्यानेन देवस्य त्रिनेत्रत्वमुपागताः

ती अवस्था महेश्वराची कृपा मानून ते विविध स्तोत्रांनी त्यांची स्तुती करू लागले; आणि देवाच्या ध्यानाने जाणले की आपण त्रिनेत्रत्वास पोहोचलो आहोत।

Verse 21

चकुरुग्रं तपस्ते तु पूजां देवस्य शूलिनः । तेषु वै तप्यमानेषु कृपाविष्टो महेश्वरः

त्यांनी उग्र तप केले आणि शूलधारी देवाची पूजा केली; ते तपात मग्न असता महेश्वर करुणेने परिपूर्ण झाले।

Verse 22

उवाच तान्मुनीन्सर्वाञ्छृणुध्वं वरमुत्तमम् । प्रसन्नोऽहं मुनिश्रेष्ठास्तपसा पूजयापि च

महेश्वर त्या सर्व मुनींना म्हणाले—“उत्तम वर ऐका। हे मुनिश्रेष्ठांनो, तुमच्या तपाने व पूजेमुळे मी प्रसन्न आहे।”

Verse 23

ऋषय ऊचुः । यदि प्रसन्नो देवेश वरं नो दातुमर्हसि । गंगामानय वेगेन ह्यभिषेकाय नो हर

ऋषी म्हणाले—हे देवेश! आपण प्रसन्न असाल व आम्हांस वर देणे योग्य मानाल, तर हे हर! आमच्या अभिषेकासाठी वेगाने गंगेला आणा।

Verse 24

तस्यां कृताभिषेकास्तु तव द्रोहकरा वयम् । अज्ञानभावात्पूतत्वं यास्यामः पृथिवीतले

त्या पवित्र धारेत अभिषेक झाल्यावर, आम्ही—जे तुमच्याशी द्रोह करणारे होतो—अज्ञानभावामुळे पृथ्वीवर पावित्र्य प्राप्त करू।

Verse 25

ईश्वर उवाच । यूयं पवित्रकरणाः पावनानां च पावनाः । गंगां चैवानयिष्यामि युष्माकं चित्ततुष्टये

ईश्वर म्हणाले—तुम्ही पावित्र्य घडविणारे, पावनांमध्येही परम पावन आहात; तुमच्या चित्ततुष्टीसाठी मी गंगेलाही आणीन।

Verse 26

पावित्र्याद्भवतां जातं त्रैनेत्र्यं मुनिसत्तमाः । एवमुक्त्वा ततः शंभुर्ध्यानस्तिमितलोचनः । सस्मार क्षणमात्रेण गंगां मीनकुलावृताम्

हे मुनिश्रेष्ठांनो! तुमच्या पावित्र्यामुळेच त्रिनेत्रत्व उत्पन्न झाले आहे. असे म्हणून शंभू ध्यानात स्थिर नेत्रांनी क्षणातच मीनकुलांनी वेढलेल्या गंगेचे स्मरण करू लागले।

Verse 27

स्मृतमात्रा तदा देवी गंगा त्रिपथगामिनी । भित्वा भूमितलं प्राप्ता तत्र मीनकुलावृता

स्मरण होताच त्या क्षणी त्रिपथगामिनी देवी गंगा भूमितल भेदून तेथे आली, आणि मीनकुलांनी वेढलेली होती।

Verse 28

ऋषिभिश्च यदा दृष्टा गंगा मीनयुता शुभा । दृष्टमात्रास्तु ते मत्स्यास्त्रिनेत्रत्वमुपागताः

ऋषींनी जेव्हा माशांनी युक्त अशी शुभ गंगेचे दर्शन केले, तेव्हा ते मत्स्य केवळ दर्शनमात्रानेच त्रिनेत्रत्वास प्राप्त झाले।

Verse 29

ईश्वर उवाच । युष्माकं दर्शनाद्विप्रास्त्रिनेत्रत्वमुपागताः । एतन्निदर्शनं सर्वं लोकानां च प्रदर्शनम्

ईश्वर म्हणाले—हे विप्रहो, तुमच्या दर्शनाने ते मत्स्य त्रिनेत्रत्वास प्राप्त झाले. हे सर्व लोकांच्या बोधासाठी पूर्ण निदर्शन व प्रदर्शन आहे।

Verse 30

ऋषय ऊचुः । अस्मिन्कुंडे महादेव मत्स्यानां संततिः सदा । त्रिनेत्रा त्वत्प्रसादेन भूयात्सर्वा युगेयुगे

ऋषी म्हणाले—हे महादेव, या कुंडात मत्स्यांची संतती सदैव राहो; आणि तुमच्या प्रसादाने ती सर्व युगेयुगे त्रिनेत्र होवोत।

Verse 31

अस्मिन्कुंडे समागत्य नरः स्नानं करोति यः । ददाति हेम विप्राय गाश्च वस्त्रं तथा तिलान्

जो मनुष्य या कुंडात येऊन स्नान करतो आणि विप्राला सुवर्ण दान देतो—तसेच गायी, वस्त्रे व तीळही अर्पण करतो—

Verse 32

अमावास्यां विशेषेण त्रिनेत्रः स प्रजायताम् । एवं भविष्यतीत्युक्त्वा ह्यन्तर्धानं गतो हरः

विशेषतः अमावास्येला तो नर त्रिनेत्र जन्मास येवो. ‘असेच होईल’ असे म्हणून हर अंतर्धान पावले।

Verse 33

ब्राह्मणास्तुष्टिसंयुक्ता गताः सर्वे महोदयम्

ते सर्व ब्राह्मण तृप्तीने युक्त होऊन महान् उदय, समृद्धी व उन्नतीस प्राप्त झाले।

Verse 34

एतत्ते कथितं देवि गंगामाहात्म्यमुत्तमम् । श्रुतं पापप्रशमनं सर्वकामफलप्रदम्

हे देवि! मी तुला गंगेचे परम उत्तम माहात्म्य सांगितले; ते श्रवण केल्याने पाप शमते आणि सर्व धर्म्य कामनांचे फल मिळते।

Verse 304

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये संगालेश्वरसमीपवर्ति गंगामाहात्म्यवर्णनंनाम चतुरुत्तरत्रिशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम ‘प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य’ मध्ये ‘संगालेश्वरसमीपवर्ती गंगामाहात्म्यवर्णन’ नामक ३०४वा अध्याय समाप्त झाला।