Adhyaya 338

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि देविकातटसंस्थितम् । जालेश्वरेति विख्यातं सुरासुरनमस्कृतम्

ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर, हे महादेवी, देविका तीरावर स्थित त्या तीर्थास जावे; जे ‘जालेश्वर’ म्हणून विख्यात असून देव-दानव दोघांनीही नमस्कृत आहे.

Verse 2

मन्वन्तरे चाक्षुषे च सम्प्राप्ते द्वापरे युगे । नाम्ना जालेश्वरं लिंगं देविकातटसंस्थितम्

चाक्षुष मन्वंतरात, द्वापर युग येताच देविका तीरावर ‘जालेश्वर’ नावाचे लिंग प्रतिष्ठित होते.

Verse 3

पूज्यते नागकन्याभिर्न तत्पश्यंति मानवाः । महा तेजोमणिमयं चंद्रबिंबसमप्रभम् । स्मरणात्तस्य देवस्य ब्रह्महत्या प्रणश्यति

त्याची पूजा नागकन्या करतात; परंतु मानवांना ते दर्शन होत नाही. ते महातेजस्वी, मणिमय असून चंद्रबिंबासारखे प्रकाशमान आहे. त्या देवाचे स्मरणमात्र केल्याने ब्रह्महत्येचे पाप नष्ट होते.

Verse 4

देव्युवाच । कथं जालेश्वरं नाम कस्मिन्काले बभूव तत्

देवी म्हणाली—‘जालेश्वर’ हे नाव कसे पडले, आणि ते कोणत्या काळी प्रकट झाले?

Verse 5

साधुभिः सह संवासात्के गुणाः परिकीर्त्तिताः । के लोकाः कानि पुण्यानि तत्सर्वं शंस मे प्रभो

हे प्रभो, साधूंच्या सहवासाने कोणते गुण सांगितले आहेत? कोणते लोक प्राप्त होतात आणि कोणती पुण्ये मिळतात? ते सर्व मला सांगा।

Verse 6

ईश्वर उवाच । अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । नाभागस्य च संवादमापस्तंबतपोनिधेः

ईश्वर म्हणाले—येथेच मी एक प्राचीन पवित्र इतिवृत्त सांगतो—नाभाग आणि तपोनिधी आपस्तंब यांचा संवाद।

Verse 7

महर्षिरात्मवान्पूर्वमापस्तंबो द्विजाग्रणीः । उपावसन्सदा रम्भो बभूव भगवांस्तदा

पूर्वी आत्मसंयमी महर्षी आपस्तंब, द्विजांमध्ये अग्रणी, सदैव उपवासपरायण होते; त्या तपाने ते तेजस्वी व भगवद्भावयुक्त झाले।

Verse 8

नित्यं क्रोधं च लोभं च मोहं द्रोहं विसृज्य सः । देविकासरितो मध्ये विवेश सलिलाशये

तो नित्य क्रोध, लोभ, मोह व द्रोह यांचा त्याग करून देविका नदीच्या मध्यातील जलाशयात प्रविष्ट झाला।

Verse 9

क्षेत्रे प्राभासिके रम्ये सम्यग्ज्ञात्वा शिवप्रिये । तत्रास्य वसतः कालः समतीतो महांस्तदा

शिवप्रिय रम्य प्राभासक्षेत्र यथार्थ रीतीने जाणून तो तेथेच वास करू लागला; आणि तेथे राहता राहता फार दीर्घ काळ लोटला.

Verse 10

परेण ध्यानयोगेन स्थाणुभूतस्य तिष्ठतः । ततः कदाचिदागत्य तं देशं मत्स्यजीविनः

परम ध्यानयोगात लीन होऊन तो स्तंभासारखा अचल उभा होता; तेव्हा कधीतरी मासेमारी करणारे त्या ठिकाणी आले.

Verse 11

प्रसार्य सुमहज्जालं सर्वे चाकर्षयन्बलात् । अथ तं च महामत्स्यं निषादा बलदर्पिताः

त्यांनी अतिशय मोठे जाळे पसरवून सर्वांनी बलपूर्वक ओढले; मग बळाच्या गर्वाने मत्त निषादांनी एक महा मासाही वर काढला.

Verse 12

तस्मादुत्तारयामासुः सलिलाद्ब्रह्मनंदनम् । तं दृष्ट्वा तपसा दीप्तं कैवर्त्ता भयविह्वलाः । शिरोभिः प्रणिपत्योच्चैरिदं वचनमब्रुवन्

त्या पाण्यातून त्यांनी ब्रह्मनंदन (ब्राह्मण-मुनी) यास वर काढले. तपस्येने तेजस्वी झालेला त्याला पाहून मासेमारे भयाने व्याकुळ झाले; मस्तक झुकवून प्रणाम करून मोठ्याने हे वचन बोलले.

Verse 13

निषादा ऊचुः । अज्ञानात्कृतपापानामस्माकं क्षन्तुमर्हसि । किं वा कार्यं प्रियं तेऽद्य तदाज्ञापय सुव्रत

निषाद म्हणाले—अज्ञानाने पाप केलेल्या आम्हांस आपण क्षमा करावी. आज आम्ही आपले कोणते प्रिय कार्य करू? हे सुव्रत, आज्ञा द्या.

Verse 14

स मुनिस्तन्महद्दृष्ट्वा मत्स्यानां कदनं कृतम् । कृपया परयाविष्टो दाशान्प्रोवाच दुःखितः

तो मुनी मत्स्यांचा तो महान संहार पाहून परम करुणेने व्याकुळ झाला; शोकाकुल होऊन दुःखी मनाने त्याने मच्छिमारांना सांगितले।

Verse 15

केन मे स्यादुपायो हि सर्वे स्वार्थे बत स्थिताः । ज्ञानिनामपि यच्चेतः केवलात्महिते रतम्

माझ्यासाठी उपाय तरी कोणता? अहो, सर्वजण स्वार्थातच स्थिर आहेत; ज्ञान्यांचेही चित्त केवळ आत्महितातच रमते.

Verse 16

ज्ञानिनोपि यदा स्वार्थमाश्रित्य ध्यानमास्थिताः । दुःखार्त्तानीह सत्त्वानि क्व यास्यंति सुखं ततः

जेव्हा ज्ञान्यांचेही ध्यान स्वार्थाचा आधार घेऊन होते, तेव्हा इहलोकी दुःखार्त प्राणी सुख कुठे मिळवतील?

Verse 17

योऽभिवांछति भोक्तुं वै दुःखान्येकांततो जनः । पापात्पापतरं तं हि प्रवदंति मुमुक्षवः

जो मनुष्य एकांततः फक्त दुःखच ‘भोगावे’ अशी इच्छा करतो, त्याला मुमुक्षु पापापेक्षाही अधिक पापी म्हणतात.

Verse 18

को नु मे स्यादुपायो हि येनाहं दुःखितात्मवान् । अंतः प्रविष्टः सत्त्वानां भवेयं सर्वदुःखभुक्

माझ्यासाठी असा कोणता उपाय, ज्यायोगे मी—दुःखी अंतःकरणाचा—सर्व प्राण्यांच्या अंतरी प्रवेश करून त्यांच्या सर्व दुःखांचा भोक्ता होईन?

Verse 19

यन्ममास्ति शुभं किचित्तदेनानुपगच्छतु । यत्कृतं दुष्कृतं तैश्च तदशेषमुपेतु माम्

माझ्याकडे जे काही थोडेसे पुण्य आहे ते या दुःखी प्राण्यांना मिळो. आणि त्यांच्याकडून जे दुष्कर्म झाले आहे ते सर्व निरवशेष माझ्यावर येवो.

Verse 20

दृष्ट्वांधान्कृपणान्व्यंगाननाथान्रोगिणस्तथा । दया न जायते यस्य स रक्ष इति मे मतिः

आंधळे, दीन, अपंग, अनाथ आणि रोगी यांना पाहूनही ज्याच्या अंतःकरणात दया उत्पन्न होत नाही, तो माझ्या मते राक्षस आहे.

Verse 21

प्राणसंशयमापन्नान्प्राणिनो भयविह्वलान् । यो न रक्षति शक्तोपि स तत्पापं समश्नुते

प्राणसंकटात पडलेले व भयाने थरथरणारे प्राणी—समर्थ असूनही जो त्यांचे रक्षण करत नाही, तो त्या पापाचा भोगी होतो.

Verse 22

आहुर्जनानामार्त्तानां सुखं यदुपजायते । तस्य स्वर्गोऽपवर्गो वा कलां नार्हति षोडशीम्

म्हणतात—आर्त जनांना मदत करून जे सुख उत्पन्न होते, त्याच्या सोळाव्या अंशाइतकेही स्वर्ग वा मोक्ष नाही.

Verse 23

तस्मान्नैतानहं दीनांस्त्यक्त्वा मीनान्सुदुःखितान् । पदमात्रं तु यास्यामि किं पुनस्त्रिदशालयम्

म्हणून मी या दीन, अत्यंत दुःखी माशांना सोडून जाणार नाही. मी एक पाऊलही पुढे टाकणार नाही; मग देवांचे धाम तर किती दूर!

Verse 24

ईश्वर उवाच । निशम्यैतदृषेर्वाक्यं दाशास्ते जातसंभ्रमाः । यथावृत्तं तु तत्सर्वं नाभागाय न्यवेदयन्

ईश्वर म्हणाले—ऋषीचे वचन ऐकून दाश भयचकित झाले आणि जे जसे घडले होते ते सर्व नाभागाला यथावत् निवेदन केले।

Verse 25

नाभागोऽपि ततः श्रुत्वा तं द्रष्टुं ब्रह्मनन्दनम् । त्वरितः प्रययौ तत्र सामात्यः सपुरोहितः

हे ऐकून नाभागही ब्रह्मपुत्राचे दर्शन घेण्यासाठी त्वरेने निघाला; तो मंत्र्यांसह व पुरोहितासह तेथे गेला।

Verse 26

स सम्यक्पूजयित्वा तं देवकल्पमुनिं नृपः । प्रोवाच भगवन्ब्रूहि किं करोमि तवाज्ञया

देवतुल्य तेजस्वी त्या मुनींचे यथाविधी पूजन करून राजा म्हणाला—“भगवन्, आपल्या आज्ञेनुसार मी काय करू? कृपा करून सांगा.”

Verse 27

आपस्तंब उवाच । श्रमेण महताविष्टाः कैवर्त्ता दुःखजीविनः । मम मूल्यं प्रयच्छेति यद्योग्यं मन्यसे नृप

आपस्तंब म्हणाले—“मोठ्या श्रमाने पीडित, दुःखाने जगणारे कैवर्त म्हणतात—‘आमचे मूल्य द्या.’ हे नृपा, योग्य वाटल्यास ते पारितोषिक द्या.”

Verse 28

नाभाग उवाच । सहस्राणां शतं मूल्यं निषादेभ्यो ददाम्यहम् । निग्रहाख्यस्य भगवन्यथाह ब्रह्मनंदनः

नाभाग म्हणाला—“भगवन्, मी निषादांना एक लक्ष मूल्य देईन—‘निग्रह’ नावाच्या विषयात ब्रह्मपुत्राने जसे सांगितले तसेच.”

Verse 29

आपस्तंब उवाच । नाहं शतसहस्रैश्च नियम्यः पार्थिव त्वया । सदृशं दीयतां मूल्यममात्यैः सह चिंतय

आपस्तंब म्हणाले—हे राजन्, शतसहस्रांनीही मी ‘विकत’ घेता येत नाही. योग्य मूल्य द्या; अमात्यांसह विचार करा.

Verse 30

नाभाग उवाच । कोटिः प्रदीयतां मूल्यं निषादेभ्यो द्विजोत्तम । यद्येतदपि ते मूल्यं ततो भूयः प्रदीयते

नाभाग म्हणाले—हे द्विजोत्तम, निषादांना मूल्य म्हणून एक कोटी द्या. तेही योग्य नसेल तर त्याहून अधिक दिले जाईल.

Verse 31

आपस्तंब उवाच । नार्हं मूल्यं च मे कोटिरधिकं वापि पार्थिव । सदृशं दीयतां मूल्यं ब्राह्मणैः सह चिंतय

आपस्तंब म्हणाले—हे राजन्, माझ्यासाठी कोटीही मूल्य योग्य नाही, अधिक तर नाहीच. योग्य दान द्या; ब्राह्मणांसह विचार करा.

Verse 32

नाभाग उवाच । अर्द्धराज्यं समस्तं वा निषादेभ्यः प्रदीयताम् । एतन्मूल्यमहं मन्ये किं वाऽन्यन्मन्यसे द्विज

नाभाग म्हणाले—निषादांना अर्धे राज्य किंवा संपूर्ण राज्य द्या. हेच मूल्य योग्य आहे असे मला वाटते; हे द्विज, तुला दुसरे काही योग्य वाटते काय?

Verse 33

आपस्तंब उवाच । अर्धराज्यसमस्तं वा नाहमर्हामि पार्थिव । सदृशं दीयतां मूल्यमृषिभिः सह चिंतय

आपस्तंब म्हणाले—हे राजन्, अर्धे राज्य किंवा संपूर्ण राज्य मी पात्र नाही. योग्य दान द्या; ऋषींंसह विचार करा.

Verse 34

महर्षेस्तद्वचः श्रुत्वा नाभागः स विषादवान् । चिन्तयामास दुःखार्तः सामात्यः सपुरोहितः

महर्षींचे ते वचन ऐकून नाभाग अत्यंत विषण्ण झाला. दुःखाने व्याकुळ होऊन तो मंत्र्यांसह व पुरोहितासह विचार करू लागला.

Verse 35

ततः कश्चिदृषिस्तत्र लोमशस्तु महातपाः । नाभागमब्रवीन्मा भैस्तोषयिष्यामि तं मुनिम्

तेव्हा तेथे महातपस्वी लोमश ऋषी प्रकट झाले. त्यांनी नाभागास म्हटले—“भिऊ नकोस; मी त्या मुनीस संतुष्ट करीन.”

Verse 36

नाभाग उवाच । ब्रूहि मूल्यं महाभाग मुनेरस्य महात्मनः । परित्रायस्व मामस्मात्सज्ञातिकुलबांधवम्

नाभाग म्हणाला—“हे महाभाग! त्या महात्मा मुनीसाठी योग्य मूल्य/अर्पण सांगावे. मला या संकटातून वाचवा—माझ्या स्वजन, कुल व बांधवांसह.”

Verse 37

निर्दहेद्भगवान्रुद्रस्त्रैलोक्यं सचराचरम् । किं पुनर्मानुषं हीनमत्यंतवि षयात्मकम्

भगवान रुद्र चराचरांसह त्रैलोक्यही जाळून भस्म करू शकतात; मग विषयासक्त, दीन अशा या मनुष्याची काय कथा?

Verse 39

लोमश उवाच । त्वमीड्यो हि महाराज जगत्पूज्यो द्विजोत्तमः । गावश्च दिव्यास्तस्माद्गौर्मूल्यमम्यै प्रदीयताम्

लोमश म्हणाले—“हे महाराज! तुम्ही स्तुत्य आहात, जगत्पूज्य द्विजोत्तम आहात. गायी दिव्य आहेत; म्हणून त्यांना मूल्य/अर्पण म्हणून एक गाय द्यावी.”

Verse 40

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भगवन्क्रीत एव न संशयः । एतद्योग्यतमं मूल्यं भवतो मुनिसत्तम

उठा, उठा, भगवन्—तुम्ही निःसंशय खरोखरच संतुष्ट (क्रीत) झाला आहात। हे मुनिश्रेष्ठा, हेच तुमच्यासाठी सर्वाधिक योग्य मूल्य आहे।

Verse 41

आपस्तंब उवाच । उत्तिष्ठाम्येष सुप्रीतः सम्यक्क्रीतोऽस्मि पार्थिव । गोभ्यो मूल्यं न पश्यामि पवित्रं परमं भुवि

आपस्तंब म्हणाले—हे राजन्, मी उठतो; मी अत्यंत प्रसन्न आहे, मी सम्यक् संतुष्ट (क्रीत) झालो आहे। पृथ्वीवर गायींपेक्षा श्रेष्ठ मूल्य मला दिसत नाही; त्या परम पवित्र आहेत।

Verse 42

गावः प्रदक्षिणीकार्याः पूजनीयाश्च नित्यशः । मंगलायतनं देव्यः सृष्टा ह्येताः स्वयंभुवा

गायींची प्रदक्षिणा करावी आणि नित्य त्यांचे पूजन करावे। या दिव्य गायी मंगलाचे धाम आहेत; स्वयंभू (ब्रह्मा) यांनीच त्यांची सृष्टी केली आहे।

Verse 43

अग्न्यगाराणि विप्राणां देवतायतनानि च । यद्गोमयेन शुद्ध्यंति किंभूतमधिकं ततः

जेव्हा ब्राह्मणांची अग्निगृहे आणि देवतांची मंदिरेही गोमयाने शुद्ध होतात, तेव्हा त्याहून अधिक महिमा आणखी काय असू शकते?

Verse 44

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिस्तथैव च । गवां पंच पवित्राणि पुनंति सकलं जगत्

गोमूत्र, गोमय, दूध, दही आणि तूप—गायीची ही पाच पवित्र द्रव्ये संपूर्ण जगताला पावन करतात।

Verse 45

गावो ममाग्रतो नित्यं गावः पृष्ठत एव च । गावो मे ह्रदये चैव गवां मध्ये वसाम्यहम

गायी नित्य माझ्या पुढे असतात आणि गायीच माझ्या पाठीमागेही असतात। गायी माझ्या हृदयात वास करतात, आणि मी गायींच्या मध्येतच वसतो।

Verse 46

एवं जपन्नरो मंत्रं त्रिसंध्यं नियतः शुचिः । मुच्यते सर्वपापेभ्यः स्वर्गलोकं च गच्छति

जो पुरुष नियमबद्ध व शुद्ध राहून त्रिसंध्येला (प्रातः, मध्यान्ह, सायं) हा मंत्र जपतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होऊन स्वर्गलोकास जातो।

Verse 47

तृणाहारपरा गावः कर्त्तव्या भक्तितोऽन्वहम् । अकृत्वा स्वयमाहारं कुर्वन्प्राप्नोति दुर्गतिम्

तृणाहार करणाऱ्या गायींची दररोज भक्तीने सेवा करावी. त्यांच्या चाऱ्याची व्यवस्था न करता जो स्वतः भोजन करतो, तो दुर्गतीस प्राप्त होतो.

Verse 48

तेनाग्नयो हुताः सम्यक्पितरश्चापि तर्पिताः । देवाश्च पूजितास्तेन यो ददाति गवाह्निकम्

जो गायींना त्यांचा नित्यभाग (दैनिक चारा/सेवा) देतो, त्याच्यामुळे अग्नींमध्ये योग्य हवन होते, पितर तृप्त होतात आणि देवतांची पूजाही पूर्ण होते.

Verse 49

मन्त्रः । सौरभेयी जगत्पूज्या देवी विष्णुपदे स्थिता । सर्वमेव मया दत्तं प्रतीच्छतु सुतोषिता

मंत्र: हे सौरभेयी! जगत्पूज्य देवी, विष्णुपदात स्थित—माझ्याकडून अर्पिलेले हे सर्व, पूर्ण प्रसन्न होऊन स्वीकार करावे.

Verse 50

रक्षणाद्बालपुत्राणां गवां कण्डूयनात्तथा । क्षीणार्तरक्षणाच्चैव नरः स्वर्गे महीयते

वासरांचे रक्षण केल्याने, गायींना कंडूयन करून सेवा केल्याने, तसेच क्षीण व आर्त गायींचे संरक्षण केल्याने मनुष्य स्वर्गात गौरविला जातो।

Verse 51

आदिर्गावो हि मर्त्यस्य मध्ये चांते प्रकीर्तिताः । रक्षंति तास्तु देवानां क्षीराज्यममृतं सदा

मर्त्याच्या जीवनाच्या आरंभी, मध्यभागी आणि शेवटीही गायींचेच महत्त्व सांगितले आहे। त्या दूध व तुपरूपी अमृताने देवांचे सदा पोषण करतात।

Verse 52

तस्माद्गावः प्रदातव्याः पूजनीयाश्च नित्यशः । स्वर्गस्य संगमा ह्येताः सोपानमिव निर्मिताः

म्हणून गायींचे दान करावे आणि नित्य त्यांची पूजा करावी; कारण त्या स्वर्गाशी संगम घडविणाऱ्या आहेत—जणू वर नेणाऱ्या पायऱ्यांसारख्या निर्मिलेल्या।

Verse 53

एतच्छ्रुत्वा निषादास्ते गवां माहात्म्यमुत्त मम् । प्रणिपत्य महात्मानमापस्तंबमथाब्रुवन्

गायींचे हे उत्तम माहात्म्य ऐकून ते निषाद महात्मा आपस्तंबांना साष्टांग प्रणाम करून मग बोलू लागले।

Verse 54

निषादा ऊचुः । संभाषो दर्शनं स्पर्शः कीर्तनं स्मरणं तथा । पावनानि किलैतानि साधूनामिति च श्रुतम्

निषाद म्हणाले—‘साधूंच्या संदर्भात संभाषण, दर्शन, स्पर्श, कीर्तन आणि स्मरण—ही सर्व पावन करणारी आहेत, असे आम्ही ऐकले आहे।’

Verse 55

संभाषो दर्शनं चैव सहास्माभिः कृतं त्वया । कुरुष्वानुग्रहं तस्माद्गौरेषा प्रतिगृह्यताम्

आपण आमच्याशी संभाषण केले आणि दर्शनही दिले. म्हणून कृपा करून ही गौ (गाय) स्वीकारावी.

Verse 56

आपस्तंब उवाच । एता वः प्रतिगृह्णामि गां यूयं मुक्तकिल्विषाः । निषादा गच्छत स्वर्गं सह मत्स्यैर्जलोद्धृतैः

आपस्तंब म्हणाले—मी तुमच्याकडून ही गाय स्वीकारतो; तुम्ही पापमुक्त झाला आहात. हे निषादांनो, पाण्यातून उचललेल्या माशांसह स्वर्गास जा.

Verse 57

प्राणिनां प्रीतिमुत्पाद्य निन्दिते नापि कर्मणा । नरकं यदि पश्यामि वत्स्यामि स्वर्ग एव तत्

प्राण्यांना आनंद देऊन—कर्म निंद्य मानले गेले तरी—जर मला नरक दिसला, तरी मी त्यातही स्वर्गासारखेच वसेन.

Verse 58

यन्मया सुकृतं किञ्चिन्मनोवाक्कायकर्मभिः । कृतं स्यात्तेन दुःखार्ताः सर्वे यांतु शुभां गतिम्

मन, वाणी आणि देहकर्मांनी मी जे काही अल्प पुण्य केले असेल, त्या पुण्याने दुःखार्त सर्वांनी शुभ गती प्राप्त करावी.

Verse 59

ततस्तस्य प्रसादेन महर्षेर्भावितात्मनः । निषादास्तेन वाक्येन सह मत्स्यैर्दिवं गताः

त्यानंतर त्या भावितात्मा महर्षीच्या कृपेने आणि त्या वचनाच्या प्रभावाने, निषाद माशांसह स्वर्गास गेले.

Verse 60

तान्दृष्ट्वा व्रजतः स्वर्गं समत्स्यान्मत्स्यजीविनः । सामात्यभृत्यो नृपतिर्विस्मयादिदमब्रवीत्

त्या मत्स्यजीवी लोकांना, माशांसह स्वर्गाकडे जाताना पाहून राजा—मंत्री व सेवकांसह—विस्मयाने हे वचन बोलला।

Verse 61

सेव्याः श्रेयोऽर्थिभिः सन्तः पुण्यतीर्थे जलोपमाः । क्षणो पासनमप्यत्र न येषां निष्फलं भवेत्

परम श्रेय इच्छिणाऱ्यांनी संतांची सेवा करावी. या पुण्यतीर्थात ते जीवनदायी जलासारखे आहेत; येथे त्यांची क्षणभर उपासना-सान्निध्यही कधी निष्फळ ठरत नाही.

Verse 62

सद्भिः सह सदासीत सद्भिः कुर्वीत सत्कथाम् । सतां व्रतेन वर्तेत नासद्भिः किञ्चिदाचरेत्

नेहमी सज्जनांच्या संगतीत राहावे, आणि सज्जनांबरोबर सत्कथा करावी. सत्पुरुषांच्या व्रत-नियमाने वागावे, आणि दुर्जनांच्या संगतीत काहीही करू नये.

Verse 63

सतां समागमादेते समत्स्या मत्स्यजीविनः । त्रिविष्टपमनुप्राप्ता नराः पुण्यकृतो यथा

सत्संगामुळे हे मत्स्यजीवी माशांसह त्रिविष्टप (स्वर्ग) प्राप्त झाले, जसे पुण्यकर्म करणारे मनुष्य होतात.

Verse 64

आपस्तंबो मुनिस्तत्र लोमशश्च महामनाः । वरैस्तं विविधैरिष्टैश्छंदयामासतुर्नृपम्

तेथे मुनि आपस्तंब आणि महामना लोमश यांनी, मनास प्रिय असे विविध वर देऊन, त्या राजाला संतुष्ट केले.

Verse 65

ततः स वरयामास धर्मबुद्धिं सुदुर्लभाम् । तथेति चोक्त्वा तौ प्रीत्या तं नृपं वै शशंसतुः

त्यानंतर त्या राजाने अत्यंत दुर्लभ अशी धर्मबुद्धी हा वर मागितला। “तथास्तु” असे म्हणून ते दोघे ऋषी प्रसन्न होऊन त्या नृपाची स्तुती करू लागले।

Verse 66

अहो धन्योऽसि राजेन्द्र यत्ते धर्मपरा मतिः । धर्मः सुदुर्लभः पुंसां विशेषेण महीक्षिताम्

अहो राजेंद्र, तू धन्य आहेस; कारण तुझी मती धर्मपरायण आहे. धर्म मनुष्यांना अत्यंत दुर्लभ, विशेषतः पृथ्वीचे राज्य करणाऱ्यांना।

Verse 67

यदि राजा मदाविष्टः स्वधर्मं न परि त्यजेत् । ततो जगति कस्तस्मात्पुमानभ्यधिको भवेत्

जर राजा सत्तेच्या मदात असूनही आपला स्वधर्म सोडत नाही, तर या जगात त्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ पुरुष कोण असू शकेल?

Verse 68

ध्रुवं जन्म सदा राज्ञां मोहश्चापि सदा ध्रुवः । मोहाद्ध्रुवश्च नरको राज्यं निन्दन्त्यतो बुधाः

राजांना राज्यात जन्म मिळणे निश्चितच, आणि मोहही सदैव निश्चित असतो. मोहामुळे नरकही निश्चित होतो; म्हणून बुधजन (बंधनकारी) राजसत्तेची निंदा करतात।

Verse 69

राज्यं हि बहु मन्यंते नरा विषयलोलुपाः । मनीषिणस्तु पश्यन्ति तदेव नरकोपमम्

विषयलोलुप लोक राज्याला फार मोठे मानतात; पण मनीषीजन तेच राज्य नरकासमान पाहतात (जेव्हा ते तृष्णा व अहंकार वाढवते)।

Verse 70

तस्माल्लोकद्वयध्वंसी न कर्त्तव्यो मदस्त्वया । यदीच्छसि महाराज शाश्वतीं गतिमात्मनः

म्हणून जो उभय लोकांचा नाश करणारा आहे असा मद तू करू नकोस। हे महाराज, तुला जर स्वतःसाठी शाश्वत गती हवी असेल तर अहंकाराचा त्याग कर।

Verse 71

ईश्वर उवाच । इत्युक्त्वा तौ महात्मानौ जग्मतुः स्वं स्वमाश्रमम् । नाभागोऽपि वरं लब्ध्वा प्रहृष्टः प्राविशत्पुरम्

ईश्वर म्हणाले—असे बोलून ते दोघे महात्मे आपापल्या आश्रमास गेले. आणि नाभागही वर मिळवून आनंदित होऊन नगरात प्रवेश केला.

Verse 72

एतत्ते कथितं देवि प्रभावं देविकोद्भवम् । ऋषिणा स्थापितश्चापि भवो जाले श्वरस्तदा

हे देवि, देविकेतून उद्भवलेल्या त्या प्रभावाचे वर्णन तुला सांगितले. आणि तेथेच त्या वेळी ऋषींनी भव (शिव) यांना ‘जालेश्वर’ म्हणून स्थापित केले.

Verse 73

जाले निपतितो यस्माद्दाशानामृषिसत्तमः । जालेश्वरेति नामासौ विख्यातः पृथिवीतले

कारण मच्छीमारांच्या जाळ्यात तो श्रेष्ठ ऋषी पडला होता, म्हणून तो पृथ्वीवर ‘जालेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध झाला.

Verse 74

तत्र स्नात्वा महादेवि जालेश्वरसमर्चनात् । आपस्तंबश्च नाभागो निषादा मत्स्यजीविनः

हे महादेवि, तेथे स्नान करून आणि जालेश्वराचे विधिपूर्वक पूजन केल्याने आपस्तंब, नाभाग तसेच मासेमारीवर उपजीविका करणाऱ्या निषादांनाही शुभ फल प्राप्त झाले.

Verse 75

मत्स्यैः सह गताः स्वर्गं देविकायाः प्रभावतः । चैत्रस्यैव तु मासस्य शुक्लपक्षे त्रयोदशीम्

देविकेच्या प्रभावाने ते माशांसह स्वर्गास गेले। हे पुण्य चैत्रमासातील शुक्लपक्षाच्या त्रयोदशीशी संबंधित आहे।

Verse 76

दद्यात्पिण्डं पितृभ्यो यस्तस्यांतो नैव विद्यते । गोदानं तत्र देयं तु ब्राह्मणे वेदपारगे । श्रोतव्यं चैव माहात्म्यं द्रष्टव्यो जालकेश्वरः

जो तेथे पितरांना पिंडदान करतो, त्याच्या पुण्याला अंत नसतो. तेथे वेदपारंगत ब्राह्मणास गोदान द्यावे. तेथील माहात्म्य ऐकावे आणि जालकेश्वराचे दर्शन घ्यावे.