Adhyaya 9
या अध्यायात देवी प्रभासक्षेत्री शंकराला सोमेश्वर म्हणून नमस्कार करून कालाग्निकेंद्रित दिव्य रूपाचे स्मरण करते. तिचा तात्त्विक संशय असा—जो प्रभू अनादी व प्रलयातीत आहे, तो मुण्डमाळा कशी धारण करतो? ईश्वर उत्तर देतात की अनंत कल्पचक्रांत असंख्य ब्रह्मा व विष्णू उत्पन्न होऊन लय पावतात; मुण्डमाळा ही पुनःपुन्हा होणाऱ्या सृष्टी-प्रलयांवरील प्रभुत्वाची खूण आहे. पुढे प्रभासातील शिवाचे शांत, तेजोमय, आदिमध्यांतवर्जित रूप वर्णिले आहे—डावीकडे विष्णू, उजवीकडे ब्रह्मा, अंतःस्थ वेद, आणि नेत्ररूपाने विश्वदीप्ती; याने देवीचा संशय निवळतो व ती विस्तृत स्तुती करते. यानंतर देवी प्रभासक्षेत्राची महिमा अधिक सांगावी अशी विनंती करते आणि विष्णू द्वारका सोडून प्रभासातच देहत्याग का करतो, याविषयी अनेक प्रश्न विचारते—त्याची विश्वकार्ये, अवतारधर्म, नियती इत्यादी. सूत प्रसंग मांडतो आणि ईश्वर ‘रहस्य’ उलगडतात—प्रभास इतर तीर्थांपेक्षा फलदायी; येथे ब्रह्म-तत्त्व, विष्णु-तत्त्व आणि रौद्र-तत्त्व यांचा अद्वितीय संगम आहे. २४/२५/३६ तत्त्वसंख्या अनुक्रमे ब्रह्मा-विष्णू-शिवसन्निधीशी जोडून सांगितली आहे. शेवटी फलश्रुतीत प्रभासात मरण हे सर्व वर्ण-आश्रम व सर्व योनीतील जीवांना—अतिपापभारितांनाही—उच्च गती व शुद्धी देणारे आहे, असे क्षेत्रशुद्धितत्त्व प्रतिपादिले आहे.
Shlokas
Verse 1
देव्युवाच । दिव्यं तेजो नमस्यामि यन्मे दृष्टं पुरातने । कालाग्निरुद्रमध्यस्थं प्रभासे शंकरोद्भवम्
देवी म्हणाली: मी त्या दिव्य तेजाला नमस्कार करते, जे मी प्राचीन काळी पाहिले—प्रभासात शंकरापासून उद्भवलेले, कालाग्निरुद्राच्या मध्यभागी स्थित।
Verse 2
यो वेदसंघैरृषिभिः पुराणैर्वेदोक्तयोगैरपि इज्यमानः । तं देवदेवं शरणं व्रजामि सोमेश्वरं पापविनाशहेतुम्
जो वेदसमूह, ऋषी, पुराणे आणि वेदांनी सांगितलेल्या योगमार्गांनीही पूजिले जातात—त्या देवाधिदेव सोमेश्वराला मी शरण जातो/जाते; ते पापनाशाचे कारण आहेत.
Verse 3
देवदेव जगन्नाथ भक्तानुग्रहकारक । संशयो हृदि मे कश्चित्तं भवाञ्छेत्तुमर्हति
हे देवाधिदेव, जगन्नाथ, भक्तांवर कृपा करणारे! माझ्या हृदयात एक संशय आहे; तो छेदण्यास आपणच योग्य आहात.
Verse 4
ईश्वर उवाच । कः संशयः समुत्पन्नस्तव देवि यशस्विनि । तन्मे कथय कल्याणि तत्सर्वं कथयाम्यहम्
ईश्वर म्हणाले: हे यशस्विनी देवी! तुझ्या मनात कोणता संशय उत्पन्न झाला आहे? हे कल्याणी, तो मला सांग; मी ते सर्व सांगीन.
Verse 5
देव्युवाच । यदि त्वं च महादेवो मुण्डमाला कथं कृता । अनादि निधनो धाता सृष्टिसंहारकारकः
देवी म्हणाली—जर तू खरोखर महादेव असशील, तर मुण्डमाळा कशी धारण केली आहेस? तू अनादि-अनंत विधाता, सृष्टी व संहाराचा कर्ता आहेस.
Verse 6
ततो विहस्य देवेशः शंकरो वाक्यमब्रवीत् । अनेकमुण्डकोटीभिर्या मे माला विराजते
तेव्हा देवेश शंकर हसून म्हणाले—“अनेक कोटी मुण्डांनी बनलेली ही माळ माझ्या गळ्यात शोभते.”
Verse 7
नारायण सहस्राणां ब्रह्मणामयुतस्य च कृता शिरःकरोटीभिरनादिनिधना ततः
“ही माळ हजारो नारायण आणि अयुत ब्रह्म्यांच्या शिरःकरोट्यांनी बनली आहे; म्हणून ती अनादि-अनंत आहे.”
Verse 8
अन्यो विष्णुश्च भवति अन्यो ब्रह्मा भवत्यपि । कल्पे कल्पे मया सृष्टः कल्पे विष्णुः प्रजापतिः
“प्रत्येक कल्पात विष्णू वेगळा असतो आणि ब्रह्माही वेगळा होतो. प्रत्येक कल्पात माझ्याच द्वारा विष्णू व प्रजापती उत्पन्न होतात.”
Verse 9
अहमेवंविधो देवि क्षेत्रे प्राभासिके स्थितः । कालाग्निलिंगमूले तु मुंडमालाविभूषितः
“हे देवी, मी असाच आहे—प्रभासक्षेत्रात स्थित; कालाग्निलिंगाच्या मूळी मुण्डमाळेने विभूषित.”
Verse 10
अक्षसूत्रधरः शान्त आदिमध्यांतवर्जितः । पद्मासनस्थो वरदो हिमकुन्देन्दुसन्निभः
अक्षसूत्र धारण करणारा, शांत, आदि-मध्य-अंतवर्जित; पद्मासनस्थ, वरद, हिम-कुंद-चंद्रासारखा तेजस्वी।
Verse 11
मम वामे स्थितो विष्णुर्दक्षिणे च पितामहः । जठरे चतुरो वेदाः हृदये ब्रह्म शाश्वतम्
माझ्या वामभागी विष्णू स्थित आहे आणि उजवीकडे पितामह ब्रह्मा। माझ्या जठरात चार वेद; माझ्या हृदयात शाश्वत ब्रह्म आहे।
Verse 12
अग्निः सोमश्च सूर्यश्च लोचनेषु व्यवस्थिताः
अग्नी, सोम आणि सूर्य माझ्या नेत्रांत प्रतिष्ठित आहेत।
Verse 13
एवंविधो महादेवि प्रभासे संव्यवस्थितः । आप्यतत्त्वात्समानीते मा ते भूत्संशयः क्वचित्
हे महादेवी! अशा प्रकारे मी प्रभासात दृढपणे प्रतिष्ठित आहे. हे रूप आप्य (जल) तत्त्वातून प्रकट झाले आहे; म्हणून तुला कधीही संशय येऊ नये।
Verse 14
एवमुक्ता तदा देवी हर्षगद्गदया गिरा । तुष्टाव देवदेवेशं भक्त्या परमया युता
असे ऐकल्यावर देवीने तेव्हा आनंदाने गद्गदलेल्या वाणीने, परम भक्तीने युक्त होऊन, देवदेवेश्वराची स्तुती केली।
Verse 15
देव्युवाच जय देव महादेव सर्वभावन ईश्वर । नमस्तेऽस्तु सुरेशाय परमेशाय वै नमः
देवी म्हणाली—जय जय हे देव, हे महादेव, सर्वभावांना प्रेरणा देणाऱ्या ईश्वरा! सुरेश्वरास नमस्कार; परमेश्वरासही नमस्कार।
Verse 16
अनादिसृष्टिकर्त्रे च नमः सर्वगताय च । सर्वस्थाय नमस्तुभ्यं धाम्नां धाम्ने नमोऽस्तु ते
अनादि सृष्टीकर्त्यास नमस्कार; सर्वत्र व्याप्त प्रभूस नमस्कार। सर्वांमध्ये स्थित असणाऱ्या तुला नमस्कार; धामांच्या धामाला नमो नमः।
Verse 17
षडंताय नमस्तुभ्यं द्वादशान्ताय ते नमः । हंसभेद नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं च मोक्षद
षडंत-तत्त्वस्वरूप तुला नमस्कार; द्वादशांत-पर्यंत प्रभूस नमस्कार। हंसभेद (आत्मविवेक) करणाऱ्या तुला नमस्कार; हे मोक्षद, तुला नमस्कार।
Verse 18
इति स्तुतस्तदा देव्या प्रचलच्चन्द्रशेखरः । ततस्तुष्टस्तु भगवानिदं वचनमब्रवीत्
देवीने अशी स्तुती केल्यावर चंद्रशेखर (शिव) आनंदाने हलले; मग प्रसन्न होऊन भगवान हे वचन बोलले।
Verse 19
ईश्वर उवाच । साधुसाधु महाप्राज्ञे तुष्टोऽहं व्रियतां वरः
ईश्वर म्हणाले—साधु साधु! हे महाप्राज्ञे, मी प्रसन्न आहे; इच्छित वर माग।
Verse 20
देव्युवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश वरार्हा यदि वाप्यहम् । प्रभास क्षेत्रमाहात्म्यं पुनर्विस्तरतो वद
देवी म्हणाली—हे देवेश! आपण प्रसन्न असाल आणि मी वरास पात्र असेन, तर प्रभास-क्षेत्राचे माहात्म्य पुन्हा सविस्तर सांगावे।
Verse 21
भूतेश भगवान्विष्णुर्दैत्यानामन्तकाग्रणीः । स कस्माद्द्वारकां हित्वा प्रभासक्षेत्रमाश्रितः
हे भूतेश! दैत्यांचा संहार करणारे अग्रणी भगवान विष्णू यांनी द्वारका सोडून प्रभास-क्षेत्राचा आश्रय का घेतला?
Verse 22
षष्टि तीर्थसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च । द्वारकामध्यसंस्थानि कथं न्यक्कृतवान्हरिः
द्वारकेमध्ये साठ हजार तीर्थे आणि साठ कोटी (अधिक) प्रतिष्ठित आहेत—तरी हरिने त्यांना गौण मानून (प्रभासाला) कसे श्रेष्ठ केले?
Verse 23
अमरैरावृतां पुण्यां पुण्यकृद्भिर्निषेविताम् । एवं तां द्वारकां त्यक्त्वा प्रभासं कथमागतः
द्वारका पुण्य आहे—अमरांनी वेढलेली आणि पुण्यकर्म करणाऱ्यांनी सेविलेली। तरीही ती द्वारका सोडून तो प्रभासाला कसा आला?
Verse 24
देवमानुषयोर्नेता द्योभुवोः प्रभवो हरिः । किमर्थं द्वारकां त्यक्त्वा प्रभासे निधनं गतः
हरि देव-मानवांचे नेते, द्युलोक व भुलोकांचे आदिकारण आहेत; मग कोणत्या हेतुने त्यांनी द्वारका सोडून प्रभासात आपला अंत प्राप्त केला?
Verse 25
यश्चक्रं वर्त्तयत्येको मानुषाणां मनोमयम् । प्रभासे स कथं कालं चक्रे चक्रभृतां वरः
जो एकटाच मनुष्यांच्या मनोमय व्यवहारचक्राला प्रवृत्त करतो, तो चक्रधारी श्रेष्ठ प्रभासात काळ कसा घालवीत होता?
Verse 26
गोपायनं यः कुरुते जगतः सार्वलौकिकम् । स कथं भगवान्विष्णुः प्रभासक्षेत्रमाश्रितः
जो संपूर्ण जगताचे सार्वलौकिक रक्षण करतो, तोच भगवान विष्णू प्रभासक्षेत्राचा आश्रय कसा घेईल?
Verse 27
योंतकाले जलं पीत्वा कृत्वा तोयमयं वपुः । लोकमेकार्णवं चक्रे दृष्ट्या दृष्टेन चात्मना
जो प्रलयकाळी जल पिऊन तोयमय देह धारण करतो, आणि दृष्टीने व प्रकट आत्मस्वरूपाने लोकाला एक महासागर करतो—तो प्रभासे लौकिक वाणीने कसा वर्णावा?
Verse 28
स कथं पञ्चतां प्राप प्रभासे पार्वतीपते । यः पुराणे पुराणात्मा वाराहं वपुरास्थितः
हे पार्वतीपते! जो पुराणांत ‘पुराणात्मा’ म्हणून वर्णिला असून वाराहवपु धारण करतो, तो प्रभासे पंचतत्त्वावस्था (लय/मृत्यू) कशी प्राप्त झाला?
Verse 29
उद्दधार महीं कृत्स्नां सशैलवनकाननाम् । स कथं त्यक्तवान्गात्रं प्रभासे पापनाशने
ज्याने पर्वत, वने व कानने सहित संपूर्ण पृथ्वी उचलून धरली, तो पापनाशक प्रभासे आपले शरीर कसे त्यागील?
Verse 30
येन सिंहं वपुः कृत्वा हिरण्यकशिपुर्हतः । स कथं देवदेवेशः प्रभासं क्षेत्रमाश्रितः
ज्याने नरसिंह-रूप धारण करून हिरण्यकशिपूचा वध केला, तो देवदेवेश्वर प्रभास-क्षेत्रात आश्रय कसा घेईल?
Verse 31
सहस्रचरणं देवं सहस्राक्षं महाप्रभम् । सहस्रशिरसं वेदा यमाहुर्वै युगेयुगे
सहस्र चरणांचा, सहस्र नेत्रांचा, महाप्रभ असा तो देव—ज्याला वेद युगायुगांत सहस्रशिरा म्हणतात।
Verse 32
तत्याज स कथं देवः प्रभासे स्वं कलेवरम् । नाभ्यरण्यां समुद्भूतं यस्य पैतामहं गृहम्
ज्याच्या नाभिकमळातून पितामह ब्रह्म्याचे धाम उत्पन्न झाले, तो देव प्रभासे आपले देह कसा त्यागील?
Verse 33
एकार्णवगते लोके तत्पंकजमपंकजम् । येनोद्धृतं क्षणेनैव प्रभासस्थः स किं हरिः
जेव्हा जग एकाच महासागरात बुडाले होते, तेव्हा निर्मळ कमळ ज्याने क्षणात उचलले—तो हरि प्रभासे असेल तर मग काय म्हणावे?
Verse 34
उत्तरांशे समुद्रस्य क्षीरोदस्या मृतोदधेः । यः शेते शाश्वतं योगमास्थाय परवीरहा । स कथं त्यक्तवान्देहं प्रभासे परमेश्वरः
जो समुद्राच्या उत्तर भागी, क्षीरसागर—अमृतोदधी—वर शाश्वत योग धारण करून शयन करतो, तो परवीरहा परमेश्वर प्रभासे देह कसा त्यागील?
Verse 35
हव्यादान्यः सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितॄ नपि । स कथं देवदेवेशः प्रभासं क्षेत्रमाश्रितः
ज्याने देवांना हव्याचे भागी आणि पितरांना कव्याचे भागी ठरविले, तो देवदेवेश प्रभास-क्षेत्राचा आश्रय कसा घेईल?
Verse 36
युगानुरूपं यः कृत्वा रूपं लोकहिताय वै । धर्ममुद्धरते देवः स कथं क्षेत्रमाश्रितः
जो लोकहितासाठी युगानुरूप रूप धारण करून धर्माचा उद्धार करतो, तो देव एका क्षेत्रावर कसा अवलंबून राहील?
Verse 37
त्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रैविद्यं पाठकास्त्रयः । त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि त्रयो देवास्त्रयो गुणाः । सृष्टं येन पुरा देवः स कथं क्षेत्रमाश्रितः
तीन वर्ण, तीन लोक, त्रैविद्या व तिचे तीन पाठक, तीन काळ, तीन कर्मे, तीन देव व तीन गुण—हे सर्व ज्याने पूर्वी निर्माण केले, तो स्रष्टा-देव एका क्षेत्रावर कसा आश्रित असेल?
Verse 38
या गतिर्द्धर्मयुक्तानामगतिः पापकर्मिणाम् । चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता
धर्मयुक्तांची तो परम गती आहे आणि पापकर्म्यांची अगती; चातुर्वर्ण्याचा तो उद्गम आणि त्याचा रक्षकही तोच आहे.
Verse 39
चातुर्विद्यस्य यो वेत्ता चातुराश्रम्यसंस्थितः । कस्मात्स द्वारकां हित्वा प्रभासे पंचतां गतः
जो चातुर्विद्येचा ज्ञाता व चातुराश्रम-धर्मात स्थित आहे, तो द्वारका सोडून प्रभासात ‘पंचता’ का प्राप्त झाला?
Verse 40
दिगंतरं नभोभूमिरापो वायुर्विभावसुः । चंद्रसूर्यद्वयं ज्योतिर्युगेशः क्षणदातनुः
तोच दिगंतांचा विस्तार, आकाश व पृथ्वी; तोच जल, वायू आणि प्रज्वलित अग्नी आहे। चंद्र-सूर्य युगुलाचे जे तेज, तेही तोच; तोच युगांचा ईश्वर—ज्याचे देह क्षणक्षण मोजल्या जाणाऱ्या काळरूप आहे।
Verse 41
यः परं श्रूयते ज्योतिर्यः परं श्रूयते तपः । यः परं परतः प्रोक्तः परं यः परमात्मवान्
जो ‘परम ज्योती’ म्हणून श्रवणात येतो, जो ‘परम तप’ म्हणूनही ऐकला जातो। जो परात्पर असे घोषित आहे; जो परम—परमात्मस्वभावाने युक्त आहे।
Verse 42
आदित्यादिश्च यो दिव्यो यश्च दैत्यांतको विभुः । स कथं देवकीसूनुः प्रभासे सिद्धिमीयिवान्
जो दिव्य—आदित्याप्रमाणे अग्रणी—आणि जो दैत्यांचा संहार करणारा सर्वसमर्थ विभू आहे; तोच प्रभू देवकीसुत होऊन प्रभासे ‘सिद्धी’ कशी प्राप्त झाला?
Verse 43
युगांते चांतको यश्च यश्च लोकांतकांतकः । सेतुर्यो लोकसत्तानां मेध्यो यो मेध्यकर्मणाम्
जो युगांती अंतक आहे, आणि जो लोकांचा अंत करणाऱ्याचाही अंत करणारा आहे। जो लोकसत्तांसाठी सेतू आहे, आणि जो मेध्य कर्म करणाऱ्यांसाठी स्वयं पावित्र्य आहे।
Verse 44
वेत्ता यो वेदविदुषां प्रभुर्यः प्रभवात्मनाम् । सोमभूतस्तु भूतानामग्निभूतोऽग्निवर्त्मनाम्
जो वेदविद्वानांमध्येही परम वेत्ता आहे, आणि जो प्रभवस्वरूपांचा प्रभू आहे। तोच भूतांसाठी सोमरूप होतो, आणि अग्निवर्त्माने चालणाऱ्या अनुष्ठानकर्त्यांसाठी अग्निरूप होतो।
Verse 45
मनुष्याणां मनोभूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम् । विनयो नयभूतानां तेजस्तेजस्विनामपि
मनुष्यांमध्ये तोच मनरूप होतो, तपस्व्यांमध्ये तोच तप होतो। नीतिमानांमध्ये तोच विनय आहे आणि तेजस्व्यांमध्येही तोच तेज आहे।
Verse 46
विग्रहो विग्रहाणां यो गतिर्गतिमतामपि । स कथं द्वारकां हित्वा प्रभासक्षेत्रमाश्रितः
जो सर्व विग्रहांचा आदिविग्रह आहे आणि गतिमानांचीही परमगती आहे—तो द्वारका सोडून प्रभासक्षेत्राचा आश्रय कसा घेईल?
Verse 47
आकाशप्रभवो वायुर्वायुप्राणो हुताशनः । देवा हुताशनप्राणाः प्राणोऽग्नेर्मधुसूदनः । सकथं पद्मजप्राणः प्रभासं क्षेत्रमाश्रितः
आकाशातून वायू उत्पन्न होतो, वायूचा प्राण अग्नी आहे। देव अग्नीवरच जगतात, आणि अग्नीचाही प्राण मधुसूदन (विष्णू) आहे। मग जो पद्मज (ब्रह्मा) याचाही प्राण आहे, तो प्रभासक्षेत्राचा आश्रय कसा घेईल?
Verse 48
सूत उवाच । इति प्रोक्तस्तदा देव्या शंकरो लोकशंकरः । उवाच प्रहसन्वाक्यं पार्वतीं द्विजसत्तमाः
सूत म्हणाले—देवीने असे म्हटल्यावर, लोककल्याणकारी शंकर तेव्हा हसत पार्वतीला हे वचन बोलला, हे श्रेष्ठ द्विजांनो।
Verse 49
ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि प्रभासक्षेत्रविस्तरम् । रहस्यं सर्वपापघ्नं देवानामपि दुर्ल्लभम्
ईश्वर म्हणाले—हे देवि, ऐक; मी प्रभासक्षेत्राचे माहात्म्य विस्ताराने सांगतो. हे रहस्य सर्व पापांचा नाश करणारे असून देवांनाही दुर्लभ आहे।
Verse 50
देवि क्षेत्राण्यनेकानि पृथिव्यां संति भामिनि । तीर्थानि कोटिसंख्यानि प्रभावस्तेषु संख्यया
हे देवी, हे भामिनी! पृथ्वीवर अनेक पवित्र क्षेत्रे आहेत; आणि तीर्थे तर कोटीसंख्येने आहेत—त्यांचा आध्यात्मिक प्रभावही प्रत्येकाचा वेगळा, यथासंख्य आहे।
Verse 51
असंख्येय प्रभावं हि प्रभासं परिकीर्तितम् । ब्रह्मतत्त्वं विष्णुतत्त्वं रौद्रतत्त्वं तथैव च
प्रभासाचा प्रभाव खरोखरच असंख्येय म्हणून कीर्तिला आहे; कारण तेथे ब्रह्मतत्त्व, विष्णुतत्त्व आणि रौद्रतत्त्वही प्रतिष्ठित आहे।
Verse 52
तत्र भूयः समायोगो दुर्ल्लभोऽन्येषु पार्वति । प्रभासे देवदेवेशि तत्त्वानां त्रितयं स्थितम्
हे पार्वती! असा अधिक पूर्ण समायोग अन्यत्र दुर्मिळ आहे. हे देवदेवेशी! प्रभासात या तत्त्वांची त्रयी दृढपणे स्थित आहे।
Verse 53
चतुर्विंशतितत्त्वैश्च ब्रह्मा लोकपितामहः । बालरूपी च नाम्नां च तत्र स्थाने स्थितः स्वयम्
तेथे चतुर्विंशति तत्त्वांसह लोकपितामह ब्रह्मा स्वतः त्या स्थानी स्थित आहेत; ते बालरूप धारण करून प्रसिद्ध नामांनी कीर्तिमान आहेत।
Verse 54
पंचविशतितत्त्वानाम धिपो देवताग्रणीः । तस्मिन्स्थाने स्थितः साक्षाद्दैत्यानामंतकः शुभे
हे शुभे! पंचविंशति तत्त्वांचा अधिपती, देवतांमध्ये अग्रणी आणि दैत्यांचा अंत करणारा—तो प्रभू साक्षात् त्या स्थानी स्थित आहे।
Verse 55
अहं देवि त्वया सार्द्धं षट्त्रिंशत्तत्त्वसंयुतः । निवसामि महाभागे प्रभासे पापनाशने
हे देवि! मी स्वतः तुझ्यासह षट्त्रिंशत् तत्त्वांनी युक्त होऊन, पापनाशक प्रभासात, हे महाभागे, निवास करतो.
Verse 56
एवं तत्त्वमयं क्षेत्रं सर्वतीर्थमयं शुभम् । प्रभासमेव जानीहि मा कार्षीः संशयं क्वचित्
अशा रीतीने हे क्षेत्र तत्त्वमय, शुभ आणि सर्वतीर्थमय आहे. यास निश्चयाने प्रभासच जाण; कधीही संशय करू नकोस.
Verse 57
अपि कीटपतंगा ये म्रियंते तत्र ये नराः । तेऽपि यांति परं स्थानं नात्र कार्या विचारणा
तेथे जे कीटक-पतंग आणि जे मनुष्य मरतात, तेही परम स्थानास जातात; याविषयी विचार करण्याची गरज नाही.
Verse 58
स्त्रियो म्लेच्छाश्च शूद्राश्च पशवः पक्षिणो मृगाः । प्रभासे तु मृता देवि शिवलोकं व्रजंति ते
हे देवि! स्त्रिया, म्लेच्छ, शूद्र तसेच पशु—पक्षी व मृग—प्रभासात मरण पावले तर ते शिवलोकास जातात.
Verse 59
कामक्रोधेन ये बद्धा लोभेन च वशीकृताः । अज्ञानतिमिराक्रांता मायातत्त्वे च संस्थिताः
जे काम-क्रोधाने बांधलेले, लोभाने वशी झालेले, अज्ञानाच्या अंधाराने आक्रांत आणि मायातत्त्वात स्थित आहेत—
Verse 60
कालपाशेन ये बद्धास्तृष्णाजालेन मोहिताः । अधर्मनिरता ये च ये च तिष्ठंति पापिनः
जे काळाच्या पाशाने बद्ध आहेत, तृष्णेच्या जाळ्याने मोहित झाले आहेत, जे अधर्मात रत आहेत आणि जे पापातच टिकून राहतात—
Verse 61
ब्रह्मघ्नाश्च कृतघ्नाश्च ये चान्ये गुरुतल्पगाः । महापातकिनश्चापि ते यान्ति परमां गतिम्
ब्रह्महंता, कृतघ्न आणि जे गुरुतल्पगामी आहेत—असे महापातकीही परम गतीस जातात.
Verse 62
मातृहंता नरो यस्तु पितृहंता तथैव च । ते सर्वे मुक्तिमायांति किं पुनः शुभकारिणः
जो नर मातृहंता आहे आणि जो पितृहंता आहे—ते सर्वही मुक्तीस येतात; मग शुभकर्म करणाऱ्यांचे तर काय सांगावे!