Adhyaya 199

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि तस्य दक्षिणतः स्थितम् । सरस्वत्यास्तटे रम्ये देवं तत्र कृतस्मरम्

ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी, मग त्याच्या दक्षिणेस असलेल्या सरस्वतीच्या रम्य तीरावर, जिथे कृतस्मरदेव विराजमान आहेत, तेथे जावे।

Verse 2

स्वयंभूतं महादेवि सर्वपापप्रणाशनम् । तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि यथा जातं महीतले

हे महादेवी, ते स्वयंभू असून सर्व पापांचा नाश करणारे आहेत. आता त्यांची उत्पत्ती सांगतो—ते पृथ्वीवर कसे प्रकट झाले.

Verse 3

पुरा कामो मया दग्धो यदा तत्र वरानने । तदा रतिः समागम्य विललाप सुदुःखिता

हे वरानने! पूर्वी जेव्हा मी तेथे कामदेवाला दग्ध केले, तेव्हा रती माझ्यापाशी येऊन अत्यंत दुःखाने विलाप करू लागली।

Verse 4

तां तु शोकातुरां दृष्ट्वा तत्राहं करुणान्वितः । अवोचं मा रुदिष्वेति तव भर्ता पुनः शुभे । समुत्थास्यति कालेन मत्प्रसादान्न संशयः

तिला शोकाने व्याकुळ पाहून मी करुणायुक्त होऊन तेथे म्हणालो—‘हे शुभे! रडू नकोस; माझ्या प्रसादाने योग्य काळी तुझा पती पुन्हा उठेल, यात संशय नाही।’

Verse 5

देव्युवाच । किमर्थं स पुरा दग्धः कामदेवस्त्वया विभो । कथमाप पुनर्जन्म विस्तरात्कथयस्व मे

देवी म्हणाली—हे विभो! पूर्वी तुम्ही कामदेवाला का दग्ध केले? आणि त्याला पुनर्जन्म कसा मिळाला? मला सविस्तर सांगा।

Verse 6

ईश्वर उवाच । दक्षः प्रजापतिः पूर्वं बभूव त्वत्पिता प्रिये । शतं सुतानां जज्ञेऽस्य गौरीणां दीर्घचक्षुषाम्

ईश्वर म्हणाले—हे प्रिये! पूर्वी प्रजापती दक्ष तुझा पिता होता. त्याच्या गौरवर्ण, दीर्घनेत्र अशा शंभर कन्या जन्मल्या।

Verse 7

ददौ त्वां प्रथमं मह्यं सतीनामेति कीर्तिताम् । ददौ दश च धर्माय श्रद्धा मेधा धृतिः क्षमा

त्याने तुला प्रथम मला दिले—‘सती’ म्हणून कीर्तित. आणि त्याने धर्माला दहा कन्या दिल्या—श्रद्धा, मेधा, धृती, क्षमा इत्यादी।

Verse 8

अनसूया शुचिर्लज्जा स्मृतिः शक्तिः श्रुतिस्तथा । द्वे भार्ये कामदेवाय रतिः प्रीतिस्तथैव च

अनसूया, शुचि, लज्जा, स्मृती, शक्ती आणि श्रुती—या (कन्या) होत्या; आणि कामदेवाला दोन भार्या दिल्या—रती व तसेच प्रीती।

Verse 9

एकां स्वाहां ददौ वह्नेः पितॄणां च ततः स्वधाम् । सप्तविंशच्छशाङ्काय अश्विन्याद्याः प्रकीर्तिताः

एक कन्या स्वाहा अग्नीस दिली, आणि त्यानंतर पितरांना स्वधा दिली. तसेच चंद्राला सत्तावीस कन्या दिल्या—अश्विनी आदि नक्षत्ररूपाने प्रसिद्ध।

Verse 10

तवापि विदिता देवि रेवत्यन्तास्तथा जने । कश्यपाय ददौ देवि स तु कन्यास्त्रयोदश

हे देवी! रेवतीपर्यंत (नक्षत्रकन्या) तुलाही विदित आहेत आणि लोकांतही प्रसिद्ध आहेत. हे देवी! कश्यपाला त्याने तेरा कन्या दिल्या।

Verse 11

अदितिश्च दितिश्चैव विनता कद्रुरेव च । सिंहिका सुप्रभा चैव उलूकी या वरानने

अदिती व दिती, तसेच विनता व कद्रू; आणि सिंहिका, सुप्रभा व उलूकी—या (कन्या) होत्या, हे वरानने।

Verse 12

अनुविद्धा सिता चैव ईर्ष्या हिंसा तथा परा । माया निष्कृतिसंयुक्ता दक्षः पूर्वं महामतिः

अनुविद्धा व सीता; तसेच ईर्ष्या, हिंसा व परा; आणि निष्कृतीने संयुक्त माया—अशी नावे सांगितली. पूर्वी दक्ष महाबुद्धिमान होता।

Verse 13

गौरी च सुप्रभा चैव वार्त्ता साध्वी सुमालिका । वरुणाय ददौ पञ्च तदाऽसौ पर्वतात्मजे

हे पर्वतात्मजे! त्याने गौरी, सुप्रभा, वार्ता, साध्वी आणि सुमालिका—या पाच जणींना तेव्हा वरुणदेवांस अर्पण केले।

Verse 14

भद्रा च मदिरा चैव विद्या धन्या धना शुभा । ददौ पञ्च कुबेराय पत्न्यर्थं पर्वतात्मजे

हे पर्वतात्मजे! भद्रा, मदिरा, विद्या, धन्या आणि धना-शुभा—या पाच जणींना त्याने पत्नी म्हणून कुबेरदेवांस दिले।

Verse 15

जया च विजया चैव मधुस्पन्दा इरावती । सुप्रिया जनका कान्ता सुभद्रा धार्मिका शुभा

जया व विजया, मधुस्पन्दा व इरावती; तसेच सुप्रिया, जनका, कान्ता, सुभद्रा, धार्मिका आणि शुभा—अशी नावे सांगितली गेली।

Verse 16

रुद्राणां प्रददौ कन्या दशानां धर्मवित्तदा । प्रभावती सुभद्रा च विमला निर्मलाऽनृता

हे पर्वतात्मजे! धर्म व संपत्ती देणाऱ्या कन्यांना त्याने दहा रुद्रांना अर्पण केले—प्रभावती, सुभद्रा, विमला, निर्मला आणि अनृता इत्यादी।

Verse 17

तीव्रा दक्षारुणा विद्या धारपाला च वर्चसा । आदित्यानां ददौ दक्षः कन्याद्वादशकं प्रिये

हे प्रिये! तीव्रा, दक्षारुणा, विद्या, धारपाला आणि वर्चसा—अशी नावे असलेल्या; दक्षाने आदित्यांना बारा कन्यांचा समूह दिला।

Verse 18

योगनिद्राभिभूतस्य संसर्पा सरमा गुहा । माला चंपा तथा ज्योत्स्ना स विश्वेभ्यश्च एव च

योगनिद्रेने अभिभूत (त्याच्या) हेतु संसर्पा, सरमा व गुहा; तसेच माला, चंपा व ज्योत्स्ना—या कन्याही त्याने विश्वेदेवांना अर्पण केल्या।

Verse 19

अश्विभ्यां द्वे तथा कन्ये सुवेषा भूषणा शुभा । एका कन्या तथा वायोर्दत्ता एताः प्रकीर्तिताः

अश्विनीकुमारांना दोन कन्या—सुंदर वेषधारी व शुभ अलंकारांनी भूषित—अर्पण केल्या; आणि एक कन्या वायूलाही दिली. अशा रीतीने या कन्या प्रकीर्तित आहेत।

Verse 20

सावित्रीं ब्रह्मणे प्रादाल्लक्ष्मीं विष्णोर्महात्मनः । कस्यचित्त्वथ कालस्य स ईजे दक्षिणावता

त्याने सावित्री ब्रह्माला दिली आणि लक्ष्मी महात्मा विष्णूला अर्पण केली. नंतर काही काळ गेल्यावर त्याने दक्षिणांनी समृद्ध असा यज्ञ केला।

Verse 21

यज्ञेन पर्वतसुते हिमवन्ते महागिरौ । यज्ञवाटो ह्यभूत्तस्य सर्वकामसमृद्धिमान्

हे पर्वतसुते! हिमवंताच्या त्या महागिरीवर त्या यज्ञामुळे त्याचा यज्ञवाट सर्व कामनांनी समृद्ध असा झाला।

Verse 22

तस्मिन्यज्ञे समायाता आदित्या वसव स्तथा । विश्वेदेवाश्च मरुतो लोकपालाश्च सर्वशः

त्या यज्ञात आदित्य, वसु, विश्वेदेव, मरुत तसेच लोकपाल—सर्व दिशांतून—समायात झाले।

Verse 23

ब्रह्मा विष्णुः सहस्राक्षो वारुणो यम एव च । धनदश्च कुमारश्च तथा नद्यश्च सागराः

ब्रह्मा व विष्णू, सहस्राक्ष (इंद्र), वरुण आणि यमही आले. धनद (कुबेर) व कुमार (स्कंद) तसेच नद्या व सागरही उपस्थित झाले.

Verse 24

वाप्यः कूपास्तथा चैव तडागाः पल्वलानि च । सुपर्णश्चाथ ये नागाः सर्वे मूर्ता व्यवस्थिताः

वापी, कूप तसेच तडाग व पल्वलही; आणि सुपर्ण (गरुड) व नाग—हे सर्वजण मूर्त रूपाने तेथे उभे होते.

Verse 25

दानवाप्सरसश्चैव यक्षाः किन्नरगुह्यकाः । सानुगास्ते सभार्याश्च वेदवेदांगपारगाः

दानव व अप्सरा, यक्ष, किन्नर आणि गुह्यकही आले. ते अनुचरांसह व भार्यांसह—वेद व वेदांगांत पारंगत—उपस्थित झाले.

Verse 26

महर्षयो महाभागास्तथा देवर्षयश्च ये । ते भार्यासहितास्तत्र वसंति च वरानने

महाभाग महर्षी आणि देवर्षीही—हे वरानने—भार्यांसहित तेथे वास करीत आहेत.

Verse 27

कपालमालाभरणश्चिताभस्म बिभर्ति यः । अपवित्रतया शंभुर्नाहूतस्तु तथाविधः

जो कपालमाळ धारण करतो आणि चिताभस्म अंगी लावतो—अशा शंभूला ‘अपवित्र’ मानून त्या रूपात निमंत्रित केले नाही.

Verse 28

यतस्ततः समायाताः कैलासे पर्वतोत्तमे । अश्विन्याद्या भगिन्यस्तास्त्वां प्रतीदं वचोऽबुवन्

इकडून-तिकडून सर्वजणी पर्वतश्रेष्ठ कैलासावर येऊन जमल्या. अश्विनी आदी भगिनींनी तुला उद्देशून हे वचन उच्चारले.

Verse 29

किं तुष्टेव च कल्याणि तिष्ठसि त्वं सुमध्यमे । वयं च प्रस्थिताः सर्वाः पितुर्यज्ञे सभर्तृकाः

हे कल्याणी, हे सुमध्यमा! तू तृप्त झाल्यासारखी इथे का उभी आहेस? आम्ही सर्वजणी पतींसह पित्याच्या यज्ञाला निघालो आहोत.

Verse 30

वयमाकारितास्तेन सुताः सर्वा यशस्विनि । न त्वामाहूतवान्दक्षस्त्रपते शंकराद्यतः

हे यशस्विनी! आम्ही सर्वजणी त्याच्या कन्या; त्याने आम्हाला बोलावले आहे. पण दक्षाने तुला बोलावले नाही; शंकरामुळे तो लज्जित (आणि द्वेषयुक्त) आहे.

Verse 31

तासां वचनमाकर्ण्य सती प्राह क्रुधान्विता । हा धिग्दक्ष दुराचार किं वदिष्ये महेश्वरम्

त्यांचे वचन ऐकून सती क्रोधाने भरून म्हणाली—“हाय! धिक् त्या दुराचारी दक्षाला! मी महेश्वराला काय सांगू?”

Verse 32

कथं संदर्शये वक्त्रमित्युक्त्वाऽत्मानमात्मना । विससर्ज तपोयोगात्सस्मारान्यन्न किञ्चन

“मी चेहरा कसा दाखवू?” असे म्हणत तिने स्वतःच्या संकल्पाने तपोयोगाने देहाचा त्याग केला; मग तिला दुसरे काहीच स्मरण राहिले नाही.

Verse 33

अथ दृष्ट्वा महादेवः सतीं प्राणैर्विना स्थिताम् । अवमानात्तथाऽत्मानं त्यक्त्वा मत्वा कपालिनम्

तेव्हा महादेवांनी सतीला प्राणविहीन पडलेली पाहून, अपमान मनात धरला; आणि स्वतःला कपालधारी मानून सर्व लौकिक आत्मगौरव त्यागला।

Verse 34

गणान्संप्रेषयामास यज्ञविध्वंसनाय च । ते गताश्च गणा रौद्राः शतशोऽथ सहस्रशः

यज्ञाचा विध्वंस करण्यासाठी त्यांनी गणांना पाठविले; ते रौद्र गण शेकडो, किंबहुना हजारोंच्या संख्येने निघाले।

Verse 35

विकृता विकृताकारा असंख्याता महाबलाः । रुद्रेण प्रेरितान्दृष्ट्वा वीरभद्रपुरोगमान्

ते विकृत, विकृताकृती, असंख्य आणि महाबली होते—रुद्राने प्रेरित केलेले, आणि अग्रभागी वीरभद्र होता।

Verse 36

ततो देवगणाः सर्वे वसवः सह भास्करैः । विश्वेदेवाश्च साध्याश्च धनुर्हस्ता महाबलाः

मग सर्व देवगण—भास्करांसह वसु; तसेच विश्वेदेव व साध्य—धनुष्य हातात घेऊन महाबलवान होऊन पुढे आले।

Verse 37

युद्धाय च विनिष्क्रान्ता मुञ्चन्तः सायकाञ्छितान् । ते समेत्य ततोऽन्योन्यं प्रमथा विबुधैः सह

ते युद्धासाठी बाहेर पडले आणि इच्छेनुसार बाण सोडू लागले; मग प्रमथगण व देवगण परस्परांशी भिडले।

Verse 38

मुमुचुः शरवर्षाणि वारिधारां यथा घनाः । तेषां हस्ती गणेनाथ शूलेन हृदि भेदितः

ते मेघांच्या पावसाच्या धारांसारखे बाणांचे वर्षाव सोडू लागले। तेव्हा त्यांच्या एका हत्तीचे हृदय गणनाथाने त्रिशूळाने भेदिले।

Verse 39

स तु तेन प्रहारेण विसंज्ञो निषसाद ह । अथ मुष्ट्या हतः कुम्भे नाग ऐरावणस्तदा

त्या प्रहाराने तो बेशुद्ध होऊन कोसळला. तेव्हा त्याच क्षणी ऐरावत हत्तीच्या कुम्भस्थळी मुष्टीचा घाव बसला.

Verse 40

सहसा स हतस्तेन वारणो भैरवान्रवान् । विनदञ्जवमास्थाय यज्ञवाटमुपाद्रवत्

सहसा त्याच्या आघाताने तो हत्ती भयंकर गर्जना करू लागला. मोठ्याने चिंघाडत वेग धरून यज्ञवाटेकडे धावला.

Verse 41

विश्वेदेवा निरुच्छ्वासाः कृता रौद्रैर्महाशरैः । चकर्ष स धनुष्येण वसुमान्बलवतरः

त्याच्या रौद्र महाबाणांनी विश्वेदेवांचा श्वास कोंडला. तेव्हा अतिबलवान वसुमानाने धनुष्य पूर्ण ताणून धरले.

Verse 42

निस्तेजसस्तदादित्याः कृतास्तेन रणाजिरे । एतस्मिन्नन्तरे देवाः कृतास्तेन पराङ्मुखाः

रणांगणात त्याने आदित्यांचे तेज हरपवून त्यांना निस्तेज केले. त्याच वेळी त्याने देवांना पराङ्मुख करून मागे हटविले.

Verse 43

ततस्ते शरणं जग्मुर्विष्णुं तत्र च संस्थितम् । ततः कोपसमाविष्टो विष्णुर्देवान्सवासवान्

मग ते तेथेच स्थित असलेल्या भगवान् विष्णूच्या शरणास गेले. तेव्हा धर्मयुक्त क्रोधाने आविष्ट विष्णूंनी इंद्रासह देवांना संबोधिले.

Verse 44

दृष्ट्वा विद्रावितान्सर्वान्मुमोचाशु सुदर्शनम् । तमापतन्तं वेगेन विष्णोश्चक्रं सुदर्शनम्

सर्वांना पळवून लावलेले पाहून त्याने तत्काळ सुदर्शन चक्र सोडले. विष्णूचे सुदर्शन चक्र प्रचंड वेगाने धावून आले.

Verse 45

प्रसार्य वक्त्रं सहसा उदरस्थं चकार ह । तस्मिंश्चक्रे तदा ग्रस्ते अमोघे पर्वतात्मजे

तेव्हा त्याने सहसा तोंड पसरून ते आपल्या उदरात घातले. पर्वतात्मजाने ते अमोघ चक्र गिळून टाकल्यावर,

Verse 46

चुकोप भगवान्विष्णुः शार्ङ्गहस्तो ऽभ्यधावत । स हत्वा दशभिस्तीक्ष्णैर्नंदिं भृङ्गिं शतेन च

तेव्हा शार्ङ्गधनुष्य धारण केलेले भगवान् विष्णू क्रुद्ध होऊन धावले. दहा तीक्ष्ण बाणांनी नंदीला आणि शंभर बाणांनी भृंगीला त्यांनी पाडले.

Verse 47

महाकालं सहस्रेण ह्ययुतेन गणाधिपम् । बाणानामयुतैर्भित्त्वा वीरभद्रमुपाद्रवत्

हजार बाणांनी त्यांनी महाकालाला आणि दहा हजार बाणांनी गणाधिपाला विद्ध केले. मग असंख्य बाणांनी भेदून ते वीरभद्रावर धावून गेले.

Verse 48

तं हत्वा गदया विष्णुर्विह्वलं रुधिरोक्षितम् । गृहीत्वा पादयोर्भूमौ निजघानातिरोषितः

गदेने त्यास घायाळ करून विष्णूंनी, रक्ताने माखलेला व विव्हळलेला पाहून, त्याचे पाय धरून अतिशय क्रोधाने भूमीवर आपटले।

Verse 49

हन्यमानस्य तस्याथ भूमौ चक्रं सुदर्शनम् । रुधिरोद्गारसंयुक्तं प्रहारमकरोन्न तु

तो मारला जात असता सुदर्शन चक्र भूमीवर पडले; रक्ताच्या प्रवाहाने माखले असल्याने ते प्रहार करू शकले नाही।

Verse 50

रुद्रलब्धवरो देवि वीरभद्रो गणेश्वरः । यन्न पञ्चत्वमापन्नो गदया पीडितोऽपि सः

हे देवी! रुद्राकडून वर मिळालेला गणेश्वर वीरभद्र, गदेने पीडित झाला तरीही, मृत्यूला प्राप्त झाला नाही।

Verse 51

पतितं वीक्ष्य तं सर्वे विष्णुतेजोबलार्दिताः । विद्रुताः सर्वतो याता यत्र देवो महेश्वरः

तो पडलेला पाहून, विष्णूच्या तेजोबलाने दडपलेले ते सर्व जण सर्व दिशांनी पळाले आणि जिथे देव महेश्वर होते तिकडे गेले।

Verse 52

तस्मै सर्वं तथा वृत्तं समाचख्युः पराभवम् । विक्रमं वीरभद्रस्य ततः क्रुद्धो महेश्वरः

त्यांनी त्याला घडलेले सर्व—पराभव आणि वीरभद्राचा पराक्रम—सांगितले; तेव्हा महेश्वर क्रुद्ध झाले।

Verse 53

प्रगृह्य सहसा शूलं प्रस्थितः स्वगणैः सह । यज्ञवाटं तु दक्षस्य पराभवभवं ततः । विक्रमन्वीरभद्रेण यत्र विष्णुः स्वयं स्थितः

क्षणात त्रिशूळ हाती घेऊन तो आपल्या गणांसह निघाला। दक्षाच्या यज्ञवाटेकडे—जिथून अपमानाचा उगम झाला त्या स्थानी—तो गेला; तेथे वीरभद्र पराक्रम दाखवीत होता आणि स्वयं विष्णूही उपस्थित होता।

Verse 54

तमायान्तं समालोक्य कोपयुक्तं महेश्वरम् । संग्रामे सोऽजयं मत्वा तत्रैवान्तरधीयत

क्रोधयुक्त महेश्वर येताना पाहून त्याने त्यांना संग्रामात अजेय मानले आणि तो तेथेच तत्क्षणी अंतर्धान पावला।

Verse 55

मरुद्भिः सार्धमिन्द्रोऽपि वसुभिः सह किन्नरैः । शिवः क्रोधपरीतात्मा ततश्चादर्शनं गतः

मरुत, वसु आणि किन्नरांसह इंद्रही—शिवाचे चित्त क्रोधाने व्यापले असता—तेव्हाच अदृश्य झाला।

Verse 56

केवलं ब्राह्मणास्तत्र स्थिताः सदसि भामिनि । ते दृष्ट्वा शंकरं प्राप्तं कोपसंरक्तलोचनम्

हे सुंदरी, तेथे सभेत केवळ ब्राह्मणच उरले होते। त्यांनी क्रोधाने रक्त झालेल्या नेत्रांचा शंकर येताना पाहिला।

Verse 57

होमं चक्रुस्ततो भीता रुद्रमंत्रैः समंततः । अन्ये त्राससमायुक्ताः पलायंते दिशो दश

मग भयभीत होऊन त्यांनी सर्व बाजूंनी रुद्रमंत्रांनी होम केला; आणि इतर जण त्रासाने व्याकुळ होऊन दहा दिशांना पळून गेले।

Verse 58

अथागत्य महादेवो दृष्ट्वा तान्ब्राह्मणोत्तमान् । अपश्यमानो विबुधांस्तत्र यज्ञं जघान सः

तेव्हा महादेव तेथे आले; त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांना पाहून आणि तेथे देवांना न पाहता, त्यांनी तो यज्ञ उद्ध्वस्त केला।

Verse 59

स च मृगवपुर्भूत्वा प्रणष्टः शिवभीतितः । पृष्ठतस्तु धनुष्पाणिर्जगाम भगवाञ्छिवः । अद्यापि दृश्यते व्योम्नि तारारूपो महेश्वरि

शिवभयाने तो मृगरूप धारण करून पळून गेला. त्याच्या मागे धनुष्य हातात घेऊन भगवान शिव गेले. हे महेश्वरी, तो आजही आकाशात तारारूपाने दिसतो.

Verse 199

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये दक्षयज्ञविध्वंसनोनाम नवनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यात ‘दक्षयज्ञविध्वंसन’ नामक एकशे नव्याण्णवावा अध्याय समाप्त झाला।