Adhyaya 206

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथ श्राद्धविधिं वक्ष्ये पार्वणस्य विधानतः । यथाक्रमं महादेवि शृणुष्वैकमनाः प्रिये

ईश्वर म्हणाले—आता मी विधिनुसार पार्वण-श्राद्धाची विधी सांगतो. हे महादेवी, प्रिये, एकाग्र मनाने यथाक्रम ऐक.

Verse 2

कृत्वापसव्यं पूर्वेद्युः पितृपूर्वं निमंत्रयेत् । भवद्भिः पितृकार्यं नः संपाद्यं च प्रसीदथ

आदल्या दिवशी अपसव्य करून, पितरांना अग्र मानून (ब्राह्मणांना) निमंत्रण करावे—‘आपण आमचे पितृकार्य संपन्न करून प्रसन्न व्हावे.’

Verse 3

सवर्णान्प्रेषयेदाप्तान्द्विजानामुपमन्त्रणे

श्राद्धाच्या निमंत्रणासाठी द्विजांना बोलाविण्यास, आपल्या वर्णातील विश्वासू लोकांना पाठवावे.

Verse 4

अभोज्यं ब्राह्मणस्यान्नं क्षत्रियाद्यैर्निमन्त्रितैः । तथैव ब्राह्मणस्यान्नं ब्राह्मणेन निमन्त्रितौः

क्षत्रिय इत्यादींनी ब्राह्मणास निमंत्रित केल्यास ब्राह्मणाचे अन्न अभोज्य ठरते; तसेच अयोग्य रीतीने निमंत्रण झाल्यास ब्राह्मणाचे अन्नही वर्ज्य मानले जाते.

Verse 5

ब्राह्मणान्नं ददेच्छूद्रः शूद्रान्नं ब्राह्मणो ददेत् । उभावेतावभोज्यान्नौ भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्

शूद्र ब्राह्मणासाठी अन्न देऊ शकतो आणि ब्राह्मण शूद्रासाठी अन्न देऊ शकतो; पण ही दोन्ही अन्ने अभोज्य आहेत. ते खाल्ल्यास चान्द्रायण प्रायश्चित्त करावे.

Verse 6

उपनिक्षेपधर्मेण शूद्रान्नं यः पचेद्द्विजः । अभोज्यं तद्भवेदन्नं स च विप्रः पतेदधः

जो द्विज ‘उपनिक्षेप-धर्म’ या बहाण्याने शूद्राचे अन्न शिजवितो, ते अन्न अभोज्य ठरते; आणि तो ब्राह्मण सदाचारातून घसरून अधःपातास जातो।

Verse 7

शूद्रान्नं शूद्रसंपर्कः शूद्रेण च सहासनम् । शूद्राज्ज्ञानागमश्चैव ज्वलंतमपि पातयेत्

शूद्राचे अन्न, शूद्राचा निकट सहवास, शूद्रासह एकाच आसनावर बसणे, आणि शूद्राकडून ज्ञान-आगम स्वीकारणे—हे सर्व तपतेजाने ज्वलंत असलेल्यालाही पाडून टाकते।

Verse 8

शूद्रान्नोपहता विप्रा विह्वला रतिलालसाः । कुपिताः किं करिष्यंति निर्विषा इव पन्नगाः

शूद्रान्नाने बाधित झालेले ब्राह्मण डळमळीत होऊन विषयलालसेने ग्रासले जातात; रागावले तरी काय करणार—ते विषहीन सर्पांसारखे निष्प्रभ होतात।

Verse 9

नग्नः स्यान्मलवद्वासा नग्नः कौपीनवस्त्रधृक् । द्विकच्छोऽनुत्तरीयश्च विकच्छोऽवस्त्र एव च

मळकट वस्त्रे परिधान करणारा ‘नग्न’ समजला जातो; केवळ कौपीन धारण करणारा देखील ‘नग्न’ आहे। वरचे वस्त्र न घेता द्विकच्छ बांधणारा, सैल वस्त्र बांधणारा, आणि पूर्ण वस्त्रहीन—हे सर्वही ‘नग्न’ म्हणतात।

Verse 10

नग्नः काषायवस्त्रः स्यान्नग्नश्चार्धपटः स्मृतः । अच्छिन्नाग्रं तु यद्वस्त्रं मृदा प्रक्षालितं तु यत्

काषाय वस्त्र धारण करणारा देखील (या नियमात) ‘नग्न’ मानला आहे, आणि अर्धपट धारण करणारा सुद्धा ‘नग्न’ म्हटला आहे. परंतु ज्याचा कडा फाटलेला नाही आणि जो मातीने धुऊन शुद्ध केलेला आहे—ते वस्त्र ग्राह्य आहे।

Verse 11

अहतं धातुरक्तं वा तत्पवित्रमिति स्थितम् । अग्रतो वसते मूर्खो दूरे चास्य गुणान्वितः

अहत किंवा धातुरंगाने रंगविलेले वस्त्रही पवित्र मानले जाते. तरीही मूर्ख पुढे येऊन बसतो, आणि गुणी मनुष्य दूर राहतो.

Verse 12

गुणान्विते च दातव्यं नास्ति मूर्खे व्यतिक्रमः । यस्त्वासन्नमतिक्रम्य ब्राह्मणं पतितादृते । दूरस्थं पूजयेन्मूढो गुणाढ्यं नरकं व्रजेत्

गुणी जनास दान-सन्मान द्यावा; मूर्खाला वगळण्यात दोष नाही. पण जवळच्या ब्राह्मणास (पतितास वगळून) ओलांडून दूरच्या—even गुणाढ्य—व्यक्तीचे पूजन करणारा मूढ नरकास जातो.

Verse 13

वेदविद्याव्रतस्नाते श्रोत्रिये गृहमागते । क्रीडन्त्योषधयः सर्वा यास्यामः परमां गतिम्

वेदविद्या, व्रत आणि स्नानाने पवित्र झालेला श्रोत्रिय जेव्हा घरी येतो, तेव्हा सर्व औषधी आनंदाने क्रीडा करीत जणू म्हणतात—“आम्ही परम गतीस जाऊ.”

Verse 15

संध्ययोरुभयोर्जाप्ये भोजने दंतधावने । पितृकार्ये च दैवे च तथा मूत्रपुरीषयोः । गुरूणां संनिधौ दाने योगे चैव विशेषतः । एतेषु मौनमातिष्ठन्स्वर्गं प्राप्नोति मानवः

दोन्ही संध्यांच्या जपात, भोजनकाळी, दात घासताना, पितृकार्य व देवपूजेत, तसेच मूत्र-पुरीषाच्या वेळी; गुरूंच्या सान्निध्यात, दानकाळी आणि विशेषतः योगात—या सर्व प्रसंगी मौन पाळणारा मनुष्य स्वर्ग प्राप्त करतो.

Verse 16

यदि वाग्यमलोपः स्याज्जपादिषु कथंचन । व्याहरेद्वैष्णवं मंत्रं स्मरेद्वा विष्णुमव्ययम्

जर जप इत्यादींमध्ये कशामुळे तरी वाणीचा संयम तुटला, तर वैष्णव मंत्र उच्चारावा, किंवा अव्यय विष्णूचे स्मरण करावे.

Verse 17

दाने स्नाने जपे होमे भोजने देवतार्चने । देवानामृजवो दर्भाः पितॄणां द्विगुणास्तथा

दान, स्नान, जप, होम, भोजन व देवतार्चनात देवांसाठी दर्भा सरळ ठेवावेत; आणि पितरांसाठी तेच दर्भा द्विगुण करून मांडावेत।

Verse 18

उदङ्मुखस्तु देवानां पितॄणां दक्षिणामुखः । अग्निना भस्मना वापि यवेनाप्युदकेन वा । द्वारसंक्रमणेनापि पंक्तिदोषो न विद्यते

देवकर्मात उत्तरमुख व पितृकर्मात दक्षिणमुख असावे. अग्नीने, भस्माने, यवाने, पाण्याने किंवा केवळ द्वार ओलांडून शुद्धी केली तरी पंक्तिदोष होत नाही.

Verse 19

इष्टश्राद्धे क्रतुर्दक्षो वृद्धौ सत्यवसू स्मृतौ । नैमित्तिके कालकामौ काम्ये चाध्वविरोचनौ

इष्ट-श्राद्धात क्रतु व दक्ष यांचे स्मरण करावे; वृद्धि-श्राद्धात सत्यवसूचे. नैमित्तिक-श्राद्धात काल व काम, आणि काम्य-श्राद्धात अध्व व विरोचन यांचे आवाहन करावे.

Verse 20

पुरूरवा आर्द्रवश्च पार्वणे समुदाहृतौ । पुष्टिं प्रजां च न्यग्रोधे बुद्धिं प्रज्ञां धृतिं स्मृतिम्

पार्वण-श्राद्धात पुरूरवा व आर्द्रव असे सांगितले आहेत. आणि न्यग्रोध (वट) पात्र/आश्रयाने केलेले कर्म पुष्टी व प्रजा देऊन बुद्धी, प्रज्ञा, धृती व स्मृतीही प्रदान करते.

Verse 21

रक्षोघ्नं च यशस्यं च काश्मीर्यं पात्रमुच्यते । सौभाग्यमुत्तमं लोके मधूके समुदाहृतम्

काश्मीर्य लाकडाचे पात्र रक्षोघ्न व यशप्रद असे म्हटले आहे; आणि मधूक पात्राने लोकी उत्तम सौभाग्य प्राप्त होते असे सांगितले आहे.

Verse 22

फाल्गुनपात्रे तु कुर्वाणः सर्वकामानवाप्नुयात् । परां द्युतिमथार्के तु प्राकाश्यं च विशेषतः

फाल्गुनपात्राने विधी करणारा सर्व कामनांची सिद्धी प्राप्त करतो. आणि अर्कपात्राने परम तेज तसेच विशेषतः उज्ज्वल प्रकाश प्राप्त होतो.

Verse 23

बिल्वे लक्ष्मीं तपो मेधां नित्यमायुष्यमेव च । क्षेत्रारामतडागेषु सर्वपात्रेषु चैव हि

बिल्वपात्राने लक्ष्मी, तपोफल, मेधा आणि नित्य आयुष्य प्राप्त होते. हे क्षेत्र, आराम व तळ्यांमध्ये—आणि तेथील सर्व पात्रांबाबतही—निश्चितच लागू आहे.

Verse 24

वर्षत्यजस्रं पर्जन्ये वेणुपात्रेषु कुर्वतः । एतेषां लभ्यते पुण्यं सुवर्णै रजतैस्तथा

पर्जन्यदेव अखंड वर्षा करीत असताना वेणुपात्रांनी विधी करणाऱ्यास जे पुण्य मिळते, ते सुवर्ण व रजतदानाने मिळणाऱ्या पुण्यास तुल्य असते.

Verse 25

पलाशफलन्यग्रोधप्लक्षाश्वत्थविकंकताः । औदुम्बरस्तथा बिल्वं चंदनं यज्ञियाश्च ये

पलाश, फलवृक्ष, न्यग्रोध, प्लक्ष, अश्वत्थ, विकंकत, औदुंबर, बिल्व, चंदन आणि यज्ञास योग्य अशी इतर काष्ठे—ही सर्वे विधिकर्मासाठी प्रशंसित आहेत.

Verse 26

सरलो देवदारुश्च शालाश्च खदिरास्तथा । समिदर्थं प्रशस्ताः स्युरेते वृक्षा विशेषतः

सरल, देवदारू, शाल आणि खदिर—हे वृक्ष विशेषतः समिधा (यज्ञकाष्ठ) म्हणून प्रशंसित आहेत.

Verse 27

श्लेष्मातको नक्तमाल्यः कपित्थः शाल्मली तथा । निंबो बिभीतकश्चैव श्राद्धकर्मणि गर्हिताः

श्लेष्मातक, नक्तमाल्य, कपित्थ, शाल्मली, निंब व बिभीतक—हे वृक्ष श्राद्धकर्मात निंद्य मानले आहेत।

Verse 28

अनिष्टशब्दां संकीर्णा रूक्षां जन्तुमतीमपि । प्रतिगंधां तु तां भूमिं श्राद्धकर्मणि गर्हयेत्

श्राद्धकर्मात अशुभ शब्दांनी भरलेली, गर्दीने संकीर्ण व व्याकुळ, रूक्ष-कठोर, कीटक-जन्तूंनी युक्त किंवा दुर्गंधीने दूषित अशी भूमी त्यागावी.

Verse 29

त्रैशंकवं त्यजेद्देशंसर्वद्वादशयोजनम् । उत्तरेण महानद्या दक्षिणेन च केवलम्

त्रैशंकव नावाचा, बारा योजन विस्तारलेला प्रदेश सर्वदा टाळावा; उत्तरेस महानदी व दक्षिणेस (उक्त) सीमा आहे.

Verse 30

देशस्त्रैशं कवोनाम वर्जितः श्राद्धकर्मणि । कारस्काराः कलिंगाश्च सिंधोरुत्तरमेव च । प्रणष्टाश्रमधर्माश्च वर्ज्या देशाः प्रयत्नतः

त्रैशंकव नावाचा देश श्राद्धकर्मात वर्ज्य आहे. तसेच कारस्कार, कलिंग व सिंधूच्या उत्तरेकडील प्रदेश; आणि जिथे आश्रमधर्म नष्ट झाले आहेत असे देश प्रयत्नपूर्वक टाळावेत.

Verse 31

ब्राह्मणं तु कृतं प्रोक्तं त्रेता तु क्षत्रियं स्मृतम् । वैश्यं द्वापरमित्याहुः शूद्रं कलियुगं स्मृतम्

कृतयुग ब्राह्मणस्वभावाचा सांगितला आहे; त्रेतायुग क्षत्रियस्वरूप मानला आहे; द्वापरयुग वैश्यस्वभावाचा म्हटला आहे; आणि कलियुग शूद्रस्वभावाचा स्मृत आहे—म्हणजे त्या त्या युगातील प्रधान वृत्तीप्रमाणे.

Verse 32

कृते तु पितरः पूज्यास्त्रेतायां च सुरास्तथा । मुनयो द्वापरे नित्यं पाखंडाश्च कलौ युगे

कृतयुगात पितरांची पूजा करावी, त्रेतायुगात देवांची; द्वापरयुगात नित्य मुनिंची; पण कलियुगात पाखंड व ढोंगी मार्गच प्रबळ होतात।

Verse 33

शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्णे श्राद्धं कुर्याद्विचक्षणः । कृष्णपक्षेऽपराह्ने तु रौहिणं न विलंघयेत्

विचक्षणाने शुक्लपक्षात पूर्वाह्नी श्राद्ध करावे; आणि कृष्णपक्षात अपराह्नी—रौहिणीचा नियम/विधी कधीही उल्लंघू नये।

Verse 35

रत्निमात्रप्रमाणं च पितृतीर्थं तु संस्कृतम् । उपमूले तथा लूनाः प्रस्तरार्थे कुशोत्तमाः । तथा श्यामाकनीवारा दूर्वाश्च समुदाहृताः । स्व कीर्तिमतां श्रेष्ठो बहुकेशः प्रजापतिः

रत्नीइतक्या मापाने पितृतिर्थ संस्कारित करावे. प्रस्तर-आधारासाठी मुळाजवळ कापलेली कुशा श्रेष्ठ सांगितली आहे; तसेच श्यामाक, नीवार व दूर्वा यांचाही गौरव केला आहे. कीर्तिमानांमध्ये ‘बहुकेश’ प्रजापती श्रेष्ठ मानला जातो.

Verse 36

तस्य केशा निपतिता भूमौ काशत्वमागताः । तस्मान्मेध्याः सदा काशाः श्राद्धकर्मणि पूजिताः

त्याचे केश भूमीवर पडून काश-गवत झाले. म्हणून काश सदैव मेध्य (पवित्र) मानली जाते आणि श्राद्धकर्मात पूजिली जाते.

Verse 37

पिण्डनिर्वपणं तेषु कर्तव्यं भूतिमिच्छता । उष्णमन्नं द्विजातिभ्यः श्रद्धया विनिवेशयेत्

भूती (कल्याण-समृद्धी) इच्छिणाऱ्याने तेथे पिंड-निर्वपण करावे; आणि श्रद्धेने द्विजांना उष्ण, ताजे अन्न वाढावे.

Verse 39

अन्यत्र फलपुष्पेभ्यः पानकेभ्यश्च पण्डितः । हस्ते दत्त्वा तु वै स्नेहाल्लवणं व्यञ्जनानि च । आयसेन च पात्रेण तद्वै रक्षांसि भुञ्जते । द्विजपात्रेषु दत्त्वान्नं तूष्णीं संकल्पमाचरेत्

फळे, फुले व पानक (पेय) यांखेरीज पंडिताने स्नेहापोटी मीठ व व्यंजने हातात देऊ नयेत. लोखंडी पात्रात दिलेले अन्न राक्षस भोगतात. द्विजांच्या पात्रांत अन्न ठेवून मग मौनाने संकल्प करावा.

Verse 40

दर्व्यादिस्थेन नो तेषां संबन्धो दृश्यते यतः । यश्च शूकरवद्भुंक्ते यश्च पाणितले द्विजः । न तदश्नंति पितरो यः सवाचं समश्नुते

दर्वी इत्यादी साधने हातात धरून जे खातात त्यांचा विधीशी योग्य संबंध दिसत नाही. जो डुकरासारखा खातो, जो द्विज हाताच्या तळव्यावर खातो, आणि जो बोलत बोलत भोजन करतो—ते अन्न पितर स्वीकारत नाहीत.

Verse 41

द्विहायनस्य वत्सस्य विशंत्यास्यं यथा सुखम् । तथा कुर्यात्प्रमाणेन पिण्डान्व्यासेन भाषितम्

जसा दोन वर्षांच्या वासराच्या तोंडात अन्न सुखाने जाते, तसा योग्य प्रमाणाने पिंड तयार करून ठेवावेत—असे व्यासांनी सांगितले आहे.

Verse 42

न स्त्री प्रचालयेत्तानि ज्ञानहीनो न चाव्रतः । स्वयं पुत्रोऽथवा यस्य वाञ्छेदभ्युदयं परम्

स्त्रीने ते (पिंड/श्राद्ध-अर्पण) हाताळू नयेत; तसेच विधिज्ञान नसलेला किंवा व्रत-नियम नसलेला व्यक्तीही करू नये. स्वतः पुत्राने—किंवा जो परम कल्याण इच्छितो त्याने—विधिपूर्वक ते करावे.

Verse 43

भाजनेषु च तिष्ठत्सु स्वस्तिं कुर्वन्ति ये द्विजाः । तदन्नमसुरैर्भुक्तं निराशाः पितरो गताः

पात्रे अजून तशीच उभी असताना जर द्विजांनी आधीच ‘स्वस्ति’ म्हटले, तर ते अन्न असुर भोगतात आणि पितर निराश होऊन निघून जातात.

Verse 44

अप्स्वेकं प्लावयेत्पिण्डमेकं पत्न्यै निवेदयेत् । एकं वै जुहुयादग्नावेषा तु त्रिविधा गतिः

एक पिंड पाण्यात प्रवाहित करावा, एक पत्नीला निवेदावा, आणि एक अग्नीत आहुती द्यावी—ही त्रिविध विधी आहे.

Verse 45

छन्दोगं भोजयेच्छ्राद्धे वैश्वदेवे च बह्वृचम् । पुष्टिकर्मण्यथाध्वर्युं शान्तिकर्मण्यथर्वणम्

श्राद्धात छन्दोगास भोजन द्यावे, वैश्वदेवात बह्वृचास; पुष्टिकर्मात अध्वर्यूस, आणि शान्तिकर्मात अथर्वण पुरोहितास.

Verse 46

द्वौ देवेऽथर्वणौ विप्रौ प्राङ्मुखौ च निवेशयेत् । पित्र्ये ह्युदङ्मुखान्कुर्याद्बह्वृचाध्वर्युसामगान्

देवकर्मात पूर्वाभिमुख दोन अथर्वण ब्राह्मण बसवावेत; पितृकर्मात बह्वृच, अध्वर्यु व सामग यांना उत्तराभिमुख बसवावे.

Verse 47

जात्यश्च सर्वा दातव्या मल्लिका श्वेतयूथिका । जलोद्भवानि सर्वाणि कुसुमानि च चम्पकम्

मल्लिका व श्वेत यूथिका यांसह सर्व प्रकारची जाईची फुले अर्पावीत; जलोद्भव सर्व फुले आणि चंपकाची फुलेही.

Verse 48

मधूकं रामठं चैव कर्पूरं मरिचं गुडम् । श्राद्धकर्मणि शस्तानि सैंधवं त्रपुसं तथा

मधूक, रामठ, कर्पूर, मिरी व गूळ—हे श्राद्धकर्मात प्रशस्त आहेत; तसेच सैंधव मीठ व त्रपुसही.

Verse 49

ब्राह्मणः कम्बलो गावः सूर्योग्निरतिथिश्च वै । तिला दर्भाश्च कालश्च नवैते कुतपाः स्मृताः

ब्राह्मण, कंबळ, गायी, सूर्य, अग्नी व अतिथी; तीळ, दर्भ व काळ—हे नऊ ‘कुतप’ म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 50

आपद्यनग्नौ तीर्थे च चंद्रसूर्यग्रहे तथा । नाचरेत्संग्रहे चैव तथैवास्तमुपागते

आपत्तीमध्ये, अग्निसंकटात, तीर्थस्थानी, चंद्र-सूर्यग्रहणकाळी, संग्रहाच्या वेळी तसेच सूर्यास्तानंतर—विहित आचार/कर्म करू नये.

Verse 51

संशुद्धा स्याच्चतुर्थेऽह्नि स्नाता नारी रजस्वला । दैवे कर्मणि पित्र्ये च पञ्चमेऽहनि शुद्ध्यति

रजस्वला स्त्री स्नान केल्यावर चौथ्या दिवशी शुद्ध मानली जाते; पण देवकर्म व पितृकर्मासाठी ती पाचव्या दिवशी शुद्ध होते.

Verse 52

द्रव्याभावे द्विजाभावे प्रवासे पुत्रजन्मनि । आमश्राद्धं प्रकुर्वीत यस्य भार्या रजस्वला

द्रव्याचा अभाव, द्विजाचा अभाव, प्रवास, किंवा पुत्रजन्माच्या वेळी—ज्याची पत्नी रजस्वला असेल त्याने ‘आम-श्राद्ध’ करावे.

Verse 53

सर्पविप्रहतानां च दंष्ट्रिशृंगिसरीसृपैः । आत्मनस्त्यागिनां चैव श्राद्धमेषां न कारयेत्

सर्पाने आहत/मृत, दंश करणाऱ्या किंवा शिंगधारी सरीसृपांनी मारलेले, तसेच आत्मत्याग करणारे—यांच्यासाठी श्राद्ध करू नये/करवू नये.

Verse 54

चण्डालादुदकात्सर्पाद्ब्राह्मणाद्वैद्युतादपि । दंष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च मरणं पापकर्मणाम्

चांडाळ, पाणी, सर्प, ब्राह्मण, तसेच वीज आणि दंश करणारे जीव व पशू यांच्यामुळे येणारा मृत्यू—हा पापकर्म करणाऱ्यांचाच वाटा असे सांगितले आहे।

Verse 55

सर्वैरनुमतं कृत्वा ज्येष्ठेनैव च यत्कृतम् । द्रव्येण च विभक्तेन सर्वैरेव कृतं भवेत्

सर्वांची संमती घेऊन ज्येष्ठ जे काही करतो, ते सर्वांनीच केले असे मानले जाते—विशेषतः खर्चाचे द्रव्य सर्वांत विभागलेले असेल तर।

Verse 56

अमावास्यां पितृश्राद्धे मंथनं यस्तु कारयेत् । तत्तक्रं मदिरातुल्यं घृतं गोमांसवत्स्मृतम्

अमावास्येला पितृश्राद्धात जो मंथन करवितो, ते तक्र मदिरासमान आणि घृत गोमांसासमान (अशुद्ध) असे स्मृतित सांगितले आहे।

Verse 57

भुंजंति क्रमशः पूर्वे तथा पिंडाशिषो ऽपि च । निमंत्रितो द्विजः श्राद्धे न शयीत स्त्रिया सह

श्राद्धात पूर्वचे/ज्येष्ठ क्रमाने भोजन करतात आणि पिंडाशी संबंधित आशीर्वादही तसाच क्रमाने होतो। श्राद्धासाठी निमंत्रित द्विजाने स्त्रीसह शयन करू नये।

Verse 58

श्रादभुक्प्रातरुत्थाय प्रकुर्याद्दन्तधावनम् । श्राद्धकर्ता न कुर्वीत दन्तानां धावनं बुधः

श्राद्धभोजन करणाऱ्याने सकाळी उठून दंतधावन करावे; परंतु श्राद्धकर्ता जो ज्ञानी आहे, त्याने (श्राद्धनियमात) दात धुणे करू नये।

Verse 59

वर्षेवर्षे तु यच्छ्राद्धं मातापित्रोर्मृतेऽहनि । मलमासे न कर्तव्यं व्यासस्य वचनं यथा

माता-पित्यांच्या मृत्युदिनी दरवर्षी जे वार्षिक श्राद्ध केले जाते, ते मलमासात करू नये—व्यासवचनाप्रमाणे।

Verse 60

गर्भे वार्धुषिके प्रेते भृत्ये मासानुमासिके । आब्दिके च तथा श्राद्धे नाधिमासो विधीयते

गर्भपातसंबंधी कर्म, वार्धुषिक व्रत, प्रेतकर्म, भृत्याचे श्राद्ध, मासानुमासिक श्राद्ध तसेच आब्दिक श्राद्ध—या सर्वांत अधिमास ग्राह्य नाही।

Verse 61

विवाहादौ स्मृतः सौरो यज्ञादौ सावनः स्मृतः । आब्दिके पितृकार्ये तु चान्द्रो मासः प्रशस्यते

विवाहादि कर्मांसाठी सौर गणना सांगितली आहे; यज्ञादि कर्मांसाठी सावन गणना सांगितली आहे. परंतु पितृकार्याच्या आब्दिक कर्मात चान्द्र मास श्रेष्ठ मानला आहे।

Verse 62

यस्मिन्राशौ गते सूर्ये विपत्तिः स्याद्द्विजन्मनः । तद्राशावेव कर्तव्यं पितृकार्यं मृतेऽहनि

ज्या राशीत सूर्य गेल्यावर द्विजाला विपत्ती येत असेल, त्या राशीतच—मृत्युदिनी—पितृकार्य करावे।

Verse 63

वषट्कारश्च होमश्च पर्व चाग्रायणं तथा । मलमासेऽपि कर्तव्यं काम्या इष्टीर्विवर्जयेत्

वषट्कार, होम, पर्वकर्म तसेच अग्रायण—हे मलमासातही करावेत; पण फळासाठी केलेल्या काम्य इष्ट्या टाळाव्यात।

Verse 64

अग्न्याध्येयं प्रतिष्ठां च यज्ञदानव्रतानि च । वेदव्रतवृषोत्सर्गचूडाकरणमेखलाः

अग्नीचे अध्ययन व अग्निपरिचर्या, प्रतिष्ठा, यज्ञ, दान व व्रते—तसेच वेदव्रत, वृषोत्सर्ग, चूडाकरण आणि मेखला-धारण—ही सर्व कर्मे विधी व योग्य काळानुसार परिक्ष्य मानली आहेत.

Verse 65

मांगल्यमभिषेकं च मलमासे विवर्जयेत् । नित्यनैमित्तिके कुर्यात्प्रयतः सन्मलिम्लुचे । तीर्थे स्नानं गज च्छायां प्रेतश्राद्धं तथैव च

मलमासात मांगल्यकर्मे व अभिषेक टाळावेत. पण संयमी होऊन त्या ‘मलिम्लुच’ मासातही नित्य-नैमित्तिक कर्तव्ये करावीत. तसेच तीर्थस्नान, गजच्छाया-दान आणि प्रेतश्राद्धही प्रशस्त आहे.

Verse 66

रसा यत्र प्रशस्यन्ते भोक्तारो बंधुगोत्रिणः । राजवार्तादि संक्रंदो रक्षःश्राद्धस्य लक्षणम्

जिथे भोजन करणारे बंधु-गोत्रीय जन पदार्थांच्या रसांची स्तुती करीत राहतात आणि जिथे राजवार्ता, गप्पागोष्टी इत्यादींचा गोंगाट होतो—ते ‘रक्षः-श्राद्ध’चे लक्षण, म्हणजे आचारदोषाने दूषित श्राद्ध होय.

Verse 67

श्राद्धं कृत्वा परश्राद्धे यस्तु भुंक्ते च विह्वलः । पतंति पितरस्तस्य लुप्तपिण्डोदकक्रियाः

जो मनुष्य श्राद्ध करून मग भुकेच्या मोहाने दुसऱ्याच्या श्राद्धात भोजन करतो, त्याचे पितर पतित होतात; कारण त्याच्या पिंड-उदक क्रिया लुप्तप्राय व निष्फळ ठरतात.

Verse 68

तैलमुद्वर्तनं स्नानं दन्तधावनमेव च । क्लृप्तरोमनखेभ्यश्च दद्याद्गत्वापरेऽहनि

तेलमर्दन/उद्वर्तन, स्नान व दंतधावन—तसेच कापलेले केस व नखे—यांचे विसर्जन/निस्तारण दुसऱ्या दिवशीच करावे.

Verse 69

निमन्त्रिता यथान्यायं हव्ये कव्ये द्विजोत्तमाः । कथंचिदप्यतिक्रामेत्पापः शूकरतां व्रजेत्

हव्य (देवकार्य) वा कव्य (पितृश्राद्ध) यासाठी विधिपूर्वक निमंत्रित झालेले श्रेष्ठ द्विज कधीही नेम चुकवू नयेत; जो तसे करतो तो पापी होऊन डुकराच्या योनीस जातो।

Verse 70

दैवे च पितृ श्राद्धे चाप्याशौचं जायते यदा । आशौचान्तेऽथवा तत्र तेभ्यः श्राद्धं प्रदीयते

दैवकार्य किंवा पितृश्राद्धाच्या वेळी आशौच उत्पन्न झाल्यास, आशौच संपल्यावर—किंवा तेथेच विधीनुसार—त्या पितरांसाठी श्राद्ध अर्पण करावे।

Verse 71

अथ श्राद्धावसाने तु आशिषस्तत्र दापयेत् । दीर्घा नागास्तथा नद्यो विष्णोस्त्रीणि पदानि च । एवमेषां प्रमाणेन दीर्घमायुरवाप्नुयाम्

मग श्राद्ध समाप्त झाल्यावर तेथे आशीर्वाद म्हणवावा—“नागांप्रमाणे दीर्घ, नद्यांप्रमाणे दीर्घ, आणि विष्णूच्या तीन पावलांप्रमाणे दीर्घ (आयुष्य) होवो।” अशा शुभ प्रमाणांनी मला दीर्घायुष्य लाभो।

Verse 72

अपां मध्ये स्थिता देवाः सर्वमप्सु प्रतिष्ठितम् । ब्राह्मणस्य करे न्यस्ताः शिवा आपो भवन्तु नः

जलाच्या मध्यभागी देव वसतात; सर्व काही जलात प्रतिष्ठित आहे। ब्राह्मणाच्या हातात ठेवलेले ते जल आमच्यासाठी शिवरूप, मंगलकारक होवो।

Verse 73

लक्ष्मीर्वसति पुष्पेषु लक्ष्मीर्वसति पुष्करे । लक्ष्मीर्वसतु वासे मे सौमनस्यं ददातु मे

लक्ष्मी फुलांत वसते, लक्ष्मी कमळात वसते। लक्ष्मी माझ्या घरी वास करो आणि मला सौमनस्य—चित्तप्रसन्नता—देतो।

Verse 74

अक्षतं चाऽस्तु मे पुण्यं शांतिः पुष्टिर्धृतिश्च मे । यद्यच्छ्रेयस्करं लोके तत्तदस्तु सदा मम

माझे पुण्य अक्षत राहो; शांती, पुष्टी आणि धैर्य मला लाभो। या लोकी जे जे खरे कल्याणकारक आहे, ते ते सदैव माझे होवो।

Verse 75

दक्षिणायां तु सर्वत्र बहुदेयं तथास्तु नः । एवमस्त्विति तैर्वाच्यं मूर्ध्ना ग्राह्यं च तेन तत्

दक्षिणेच्या बाबतीत सर्वत्र उदारपणे भरपूर द्यावे—आमच्याही बाबतीत तसेच होवो। ऋत्विजांनी ‘एवमस्तु’ असे म्हणावे, आणि दात्याने मस्तक नमवून ती संमती स्वीकारावी।

Verse 76

पिंडमग्नौ सदा देयाद्भोगार्थी सततं नरः । प्रजार्थं पत्न्यै वै दद्यान्मध्यमं मंत्रपूर्वकम्

भोगाची इच्छा असलेला पुरुष नेहमी अग्नीत पिंड अर्पण करावा। संतानप्राप्तीसाठी मधला पिंड मंत्रपूर्वक पत्नीला द्यावा।

Verse 77

उत्तमां द्युतिमविच्छन्गोषु नित्यं प्रदापयेत् । आज्ञामिच्छेद्यशः कीर्तिमप्सु नित्यं प्रवेशयेत्

उत्तम तेज इच्छिणाऱ्याने नित्य गोष्टींमध्ये (गायींना) अर्पण-दान करावे। आज्ञा, यश व कीर्ती इच्छिणाऱ्याने नित्य जलात अर्पण करून प्रवाहित करावे।

Verse 78

प्रार्थयन्दीर्घमायुश्च वायसेभ्यः प्रदापयेत् । कुमारलोकमन्विच्छन्कुक्कुटेभ्यः प्रदापयेत्

दीर्घायुष्याची प्रार्थना करून कावळ्यांना अर्पण-दान करावे। कुमारलोकाची प्राप्ती इच्छिणाऱ्याने कोंबड्यांना अर्पण-दान करावे।

Verse 79

आकाशे प्रक्षिपेद्वापि स्थितो वा दक्षिणामुखः । पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणा चैव दिक्तथा

आकाशातही अर्घ्य/पिंड अर्पण करावा, किंवा दक्षिणाभिमुख उभे राहूनही द्यावा. पितरांचे स्थान आकाश मानले आहे आणि दक्षिण दिशा देखील त्यांचीच दिशा आहे.

Verse 80

नक्तं तु वर्जयेच्छ्राद्धं राहोरन्यत्र दर्शनात् । सर्वस्वेनापि कर्तव्यं क्षिप्रं वै राहुदर्शनात्

राहुदर्शन (ग्रहण) नसताना रात्री श्राद्ध टाळावे. पण राहू दिसला तर आपल्या सर्व सामर्थ्यानेही त्वरित श्राद्ध करावे; त्या दर्शनामुळे तत्काळ धर्मकर्म आवश्यक ठरते.

Verse 81

उपरागे न कुर्याद्यः पंके गौरिव सीदति । कुर्वाणस्तु तरेत्पापं सा च नौरिव सागरे

ग्रहणकाळी जो विधिकर्म करत नाही, तो चिखलात गाईसारखा रुततो. पण जो करतो, तो पापातून तरतो—जशी नाव समुद्रात पार नेते.

Verse 82

कृष्णमाषास्तिलाश्चैव श्रेष्ठाः स्युर्यवशालयः । महायवा व्रीहियवास्तथैव च मसूरिकाः

श्राद्धदानात कृष्ण उडीद (माष) व तीळ श्रेष्ठ मानले आहेत; तसेच जव व धान्य. मोठा जव, तांदूळ-जव आणि मसूरही उत्तम सामग्री आहे.

Verse 83

कृष्णाः श्वेताश्च वा ग्राह्याः श्राद्धकर्मणि सर्वदा । बिल्वामलकमृद्वीकं पनसाम्रातदाडिमम्

श्राद्धकर्मात काळ्या किंवा पांढऱ्या—दोन्ही प्रकारच्या वस्तू नेहमी ग्राह्य आहेत. बेल, आवळा, द्राक्षे/मुनक्का, फणस, आंबा व डाळिंब ही फळेही मान्य आहेत.

Verse 84

भव्यं पारापतं चैव खर्जूरं करमर्द्दकम् । सकोरका बदर्यश्च तालकंदं तथा बिसम्

भव्य व पारापत, खजूर तसेच करमर्द; तसेच सकोरका, बोर, ताडकंद आणि कमळनाळ—हे सर्व पूजाविधीत ग्राह्य व प्रशस्त मानले आहेत।

Verse 85

तमालासनकंदं च मावेल्लं शतकंदली । कालेयं कालशाकं च मुद्गान्नं च सुवर्चलम्

तमालासनकंद, मावेल्ल व शतकंदली; तसेच कालेय, काळे शाक, मूगाचे अन्न आणि सुवर्चला—हेही त्या विधीत प्रशस्त व ग्राह्य आहेत।

Verse 86

मांसं क्षीरं दधि शाकं व्योषं वेत्रांकुरस्तथा । कट्फलं वज्रकं द्राक्षां लकुचं मोचमेव च

मांस, दूध, दही, शाक व व्योष (त्रिकटु); तसेच बांबूचे अंकुर, कट्फळ, वज्रक, द्राक्षा, लकुच आणि केळे—हे द्रव्यही नैवेद्यात विधिपूर्वक ग्राह्य आहेत।

Verse 87

प्रियामलकदुर्ग्रीवं तिंडुकं मधुसाह्वयम् । वैकंकतं नालिकेरं शृङ्गाटकपरूषकम्

प्रियामलक, दुर्ग्रीव, तिंडुक व ‘मधुसाह्वय’ नावाचे फळ; तसेच वैकंकत, नारळ, शिंगाडा आणि परूषक—ही फळेही पूजेत अर्पण करण्यास योग्य आहेत।

Verse 88

पिप्पलीमरिचं चैव पटोली बृहतीफलम् । आरामस्य तु सीमाऽन्तः संभवं सर्वमेव तु

पिप्पली व मिरी, तसेच पटोली आणि बृहतीचे फळही ग्राह्य आहे. खरं तर, बागेच्या सीमेत जे काही उत्पन्न होईल ते सर्व पूजेस योग्य मानले आहे।

Verse 89

एवमादीनि चान्यानि पुष्पाणि श्राद्धकर्मणि । मसूराः शतपुष्प्याश्च कुसुमं श्रीनिकेतनम्

याचप्रमाणे श्राद्धकर्मात मसूरा, शतपुष्पी तसेच ‘श्री-निकेतन’ नावाचे कुसुम इत्यादी अन्य पुष्पेही अर्पणास योग्य आहेत।

Verse 90

वर्या स्वातियवा नित्यं तथा वृषयवासकौ । वंशा करीरा सुरसा मार्जिता भूतृणानि च

श्राद्धकर्मात नित्य वर्या, स्वातियवा व वृषयवासक; तसेच वंश (बांबूचे कोंब), करीरा, सुरसा, मार्जिता आणि भूतृण गवत इत्यादीही उपयोगास योग्य आहेत।

Verse 91

वर्जनीयानि वक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि नित्यशः । लशुनं गृंजनं चैव पलांडुं पिण्डमूलकम् । मोगरं चात्र वैदेहं दीर्घमूलकमेव च

आता श्राद्धकर्मात नेहमी वर्ज्य असणाऱ्या वस्तू सांगतो—लसूण, गृंजन, कांदा, पिंडमूलक, मोगर; तसेच वैदेह व दीर्घमूलकही।

Verse 92

दिवसस्याष्टमे भागे मन्दीभूते दिवाकरे । आसुरं तद्भवेच्छ्राद्धं पितृणां नोपतिष्ठते

दिवसाच्या आठव्या भागात, सूर्य मंद झाल्यावर केलेले श्राद्ध ‘आसुर’ स्वभावाचे ठरते आणि ते पितरांपर्यंत पोहोचत नाही।

Verse 93

चतुर्थे प्रहरे प्राप्ते यः श्राद्धं कुरुते नरः । वृथा श्राद्धमवाप्नोति दाता च नरकं व्रजेत्

चौथा प्रहर लागल्यावर जो मनुष्य श्राद्ध करतो, त्याचे श्राद्ध व्यर्थ ठरते; आणि नियमभंगामुळे दात्यास नरकप्राप्तीही होऊ शकते।

Verse 94

लेखाप्रभृत्यथादित्ये मुहूर्तास्त्रय एव च । प्रातस्तस्योत्तरं कालं भगमाहुर्विपश्चितः

सूर्याच्या संबंधाने ‘लेखा’पासून आरंभ करून तीनच मुहूर्त असतात. त्यानंतर प्रातःकाळानंतरचा जो वेळ, तो विद्वान ‘भग’ असे म्हणतात.

Verse 95

संगवस्त्रिमुहूर्तोऽयं मध्याह्नस्तु समन्ततः । ततश्च त्रिमुहूर्ताश्च अपराह्णो विधीयते

संगव हा तीन मुहूर्तांचा असतो; मध्याह्न सर्वत्र विस्तारलेला असतो. त्यानंतर पुन्हा तीन मुहूर्तांचा काळ अपराह्ण म्हणून ठरविला आहे.

Verse 96

पञ्चमोऽथ दिनांशो यः स सायाह्न इति स्मृतः

दिवसाचा जो पाचवा भाग, तोच ‘सायाह्न’ (सायंकाळ) म्हणून स्मृत आहे.

Verse 97

तथा च श्रुतिः । यदैवादित्योऽथ वसन्तो यदा संगविकोऽथ ग्रीष्मो यदा वा माध्यंदिनोऽथ वर्षा यदपराह्णोऽथ शरत् । घदेवास्तमेत्यथ हेमन्त इति

आणि श्रुती असे म्हणते—जेव्हा सूर्य उदयास येतो तेव्हा वसंत; जेव्हा संगव असतो तेव्हा ग्रीष्म; जेव्हा मध्याह्न असतो तेव्हा वर्षा; जेव्हा अपराह्ण असतो तेव्हा शरद्; आणि जेव्हा देव अस्तास जाऊन विश्रांती घेतात, तेव्हा हेमंत—असे सांगितले आहे.

Verse 98

प्रारभ्य कुतपे श्राद्धे कुर्यादारोहणं बुधः । विधिज्ञो विधिमास्थाय रोहिणं न तु लंघयेत्

कुतप मुहूर्तात श्राद्ध सुरू करून बुधाने ‘आरोहण’ (क्रमप्रवर्तन) करावे. विधी जाणून विधीचे पालन करून, रोहिण मुहूर्त ओलांडू नये.

Verse 99

अष्टमो यो मुहूर्तश्च कुतपः स निगद्यते । नवमो रौहिणः प्रोक्त इति श्राद्धविदो विदुः

आठवा मुहूर्त ‘कुतप’ म्हणून ओळखला जातो; नववा ‘रौहिण’ असे सांगितले आहे—असे श्राद्धज्ञ म्हणतात।

Verse 100

एकोद्दिष्टं तु मध्याह्नं प्रातर्वै जातकर्मणि । पित्र्यार्थं निर्वपेत्पाकं वैश्वदेवार्थमेव च

एकोद्दिष्ट श्राद्ध मध्याह्नी करावे; जातकर्मादी विधी सकाळी होतात। पितरांसाठी तसेच वैश्वदेवासाठीही पक्कान्न शिजवून अर्पण करावे।

Verse 101

वैश्वदेवे न पित्र्यार्थं न पित्र्यं वैश्वदेविके । कृत्वा श्राद्धं महादेवि ब्राह्मणांश्च विसर्ज्य च

वैश्वदेवकर्मात पितृकार्य करू नये, आणि पितृश्राद्धात वैश्वदेवाचा अंश मिसळू नये। हे महादेवि, श्राद्ध करून ब्राह्मणांना सन्मानाने विसर्जित करावे।

Verse 102

वैश्वदेवादिकं कर्म ततः कुर्याद्वरानने । बहुहव्येन्धने चाग्नौ सुसमिद्धे विशेषतः

त्यानंतर, हे वरानने, वैश्वदेव इत्यादी कर्म करावे—विशेषतः जेव्हा अग्नी भरपूर आहुती व इंधनाने उत्तम रीतीने प्रज्वलित असेल।

Verse 103

विधूमे लेलिहाने च कुर्यात्कर्म प्रसिद्धये । अप्रबुद्धे सधूमे च जुहुयाद्यो हुताशने

अग्नी धूररहित असून ज्वाला वरवर लेलिहान असतील तेव्हा सिद्धीसाठी कर्म करावे; पण जो मंद व धुरकट अग्नीत आहुती देतो तो विधिविरुद्ध ठरतो।

Verse 104

यजमानो भवेदन्धः कुपुत्र इति निश्चितम् । दुर्गन्धश्चैव कृष्णश्च नीलश्चैव विशेषतः

निश्चित असे सांगितले आहे की यजमान अंधत्वास प्राप्त होतो आणि कुपुत्र जन्मास येतो, जेव्हा अग्नी दुर्गंधयुक्त, काळा व विशेषतः निळसर दिसतो।

Verse 105

भूमिं विगाहते यत्र तत्र विद्यात्पराभवम् । अर्चिष्मान्पिंगलशिखः सर्पिःकांचनसप्रभः

जिथे अग्नी जणू भूमीत शिरतो, तिथे पराभव व हानी समजावी. परंतु शुभ अग्नी तेजस्वी, पिंगल शिखांचा, घृत व सुवर्णासारखा दीप्तिमान असतो।

Verse 106

स्निग्धः प्रदक्षिणश्चैव वह्निः स्यात्कार्यसिद्धये । अंजनाभ्यंजनं गंधान्मन्त्रप्रणयनं तथा

स्निग्ध, उज्ज्वल व उजवीकडे फिरणारा वह्नी कार्यसिद्धीस कारणीभूत ठरतो. तसेच अंजन-लेपन, अभ्यंग, सुगंधी द्रव्ये व मंत्रांचे यथाविधि उच्चारणही (हितकारक).

Verse 107

काशैः पुनर्भवेत्कार्यं हयमेधफलं लभेत् । अष्टजातिकपुष्पं च अञ्जनं नित्यमेव हि

काश-तृणाने पुन्हा कार्य सिद्ध होते आणि अश्वमेधाचे फळ मिळते. तसेच अष्टजाति पुष्प व अंजन यांचा नित्य उपयोग करावा.

Verse 108

कृष्णेभ्यश्च तिलेभ्यश्च तैलं यत्नात्सुरक्षितम् । चन्दनागरुणी चोभे तमालोशीरपद्मकम्

कृष्ण तिळांपासून काढलेले तेल यत्नपूर्वक जपून ठेवणे शुभ आहे. तसेच चंदन व अगरु—दोन्ही—आणि तमाल, उशीरा व पद्मकही प्रशस्त आहेत।

Verse 109

धूपश्च गौग्गुलः श्रेष्ठस्तौरुष्को धूप एव च । शुक्लाः सुमनसः श्रेष्ठास्तथा पद्मोत्पलानि च

धूपांमध्ये गुग्गुळ हा श्रेष्ठ आहे आणि तौर्ष्क धूपही उत्तम मानला आहे. पुष्पांमध्ये श्वेत सुमने श्रेष्ठ; तसेच पद्म व उत्पलही।

Verse 110

गन्धवन्त्युपपन्नानि यानि चान्यानि कृत्स्नशः । निशिगंधा जपा भिण्डिरूपकः सकुरंटकः

तीव्र सुगंधयुक्त पुष्पे आणि त्याच प्रकारची इतर सर्व—जसे निशिगंधा, जपा, भिण्डिरूपक व कुरण्टक—ये येथे श्राद्धकर्मात वर्ज्य म्हणून सूचित आहेत।

Verse 111

पुष्पाणि वर्जनीयानि श्राद्धकर्मणि नित्यशः । सौवर्णं राजतं ताम्रं पितॄणां पात्रमुच्यते

श्राद्धकर्मात नेहमी पुष्पे वर्ज्य मानावीत. पितरांसाठी सुवर्ण, रजत व ताम्राची पात्रे योग्य असे सांगितले आहे।

Verse 112

रजतस्य तथा किञ्चिद्दर्शनं पुण्यदायकम् । कृष्णाजिनस्य सान्निध्यं दर्शनं दानमेव च

रजताचे किंचित दर्शनही पुण्यदायक ठरते. कृष्णाजिनाचे सान्निध्य, त्याचे दर्शन आणि त्याचे दान—हेही पुण्यकारक आहे।

Verse 113

रक्षोघ्नं चैव वर्चस्यं पशून्पुत्रांश्च तारयेत् । अथ मन्त्रं प्रवक्ष्यामि अमृतं ब्रह्मनिर्मितम्

हे राक्षसादि बाधांचा नाश करून तेज वाढवते; तसेच पशू व पुत्र यांचे रक्षण व उद्धार करते. आता मी ब्रह्मनिर्मित, अमृततुल्य मंत्र सांगतो।

Verse 114

देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च । नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमोनमः

देवतांना, पितरांना तसेच महायोगींनाही नमस्कार। स्वाहा व स्वधेला नित्य नित्य नमो नमः।

Verse 115

आद्यावसाने श्राद्धस्य त्रिरावर्तमिमं जपन् । अश्वमेधफलं ह्येतद्विप्रैः संज्ञाय पूजितम्

श्राद्धाच्या आरंभी व शेवटी हा मंत्र तीनदा जपल्यास अश्वमेधयज्ञाचे फल मिळते—असे विप्रांनी मान्य करून पूजिले आहे.

Verse 116

पिण्डनिर्वपणे वापि जपेदेनं समाहितः । पितरः क्षिप्रमायान्ति राक्षसाः प्रद्रवन्ति च

किंवा पिंडनिर्वपनाच्या वेळीही एकाग्र होऊन याचा जप करावा. पितर लवकर येतात आणि राक्षस पळून जातात.

Verse 117

सप्तार्चिषं प्रवक्ष्यामि सर्वकामशुभप्रदम्

मी ‘सप्तार्चिष’ सांगतो; ते सर्व कामनांची सिद्धी व शुभफल देणारे आहे.

Verse 118

अमूर्तानां च मूर्तानां पितॄणां दीप्ततेजसाम् । नमस्यामि सदा तेषां ध्यायिनां दिव्यचक्षुषाम्

अमूर्त व मूर्त, दीप्त तेजस्वी, ध्यानस्थ व दिव्यदृष्टीयुक्त अशा त्या पितरांना मी सदैव नमस्कार करतो.

Verse 119

इन्द्रादीनां च नेतारो दक्षमारीचयस्तया । तान्नमस्यामि सर्वान्वै पितॄंश्चैवौषधीस्तथा

इंद्रादींचे जे-जे नेतागण, तसेच दक्ष व मरीची यांच्या परंपरा—त्या सर्वांना मी नमस्कार करतो; पितरांना आणि औषधींनाही प्रणाम करतो।

Verse 120

नक्षत्राणां ग्रहाणां च वाय्वग्न्योश्च पितॄनपि । द्यावापृथिव्योश्च सदा नमस्यामि कृताञ्जलिः

मी कृताञ्जली होऊन सदा नक्षत्रे व ग्रह, वायू व अग्नी, पितर, तसेच द्यावा-पृथिवी—आकाश व भूमी—यांना नमस्कार करतो।

Verse 121

नमः पितृभ्यः सप्तभ्यो नमो लोकेषु सप्तसु । स्वयंभुवे नमस्यामो ब्रह्मणे योगचक्षुषे

सात पितृवर्गांना नमः; सात लोकांत नमस्कार। योगचक्षू असलेल्या स्वयंभू ब्रह्मदेवाला आम्ही प्रणाम करतो।

Verse 122

एतत्त्वदुक्तं सप्तर्षिब्रह्मर्षिगणसेवितम् । पवित्रं परमं ह्येतच्छ्रीमद्रक्षोविनाशनम्

तुम्ही सांगितलेले हे तत्त्ववचन सप्तर्षी व ब्रह्मर्षीगणांनी सेविलेले आहे. हे परम पवित्र, श्रीमय आणि राक्षसी बाधांचा नाश करणारे आहे।

Verse 123

अनेन विधिना युक्तस्त्रीन्वारांस्तु जपेन्नरः । भक्त्या परमया युक्तः श्रद्दधानो जितेन्द्रियः

या विधीने युक्त असा पुरुष हे तीन वेळा जप करावा—परम भक्तियुक्त, श्रद्धावान आणि इंद्रियजयी होऊन।

Verse 124

सप्तार्चिषं जपेद्यस्तु नित्यमेव समाहितः । स तु सप्तसमुद्रायाः पृथिव्या एकराड्भवेत्

जो समाहित चित्ताने नित्य ‘सप्तार्चिष’ मंत्राचा जप करतो, तो सप्तसमुद्रांनी वेढलेल्या पृथ्वीचा एकछत्र अधिपती होतो।

Verse 125

श्राद्धकल्पं पठेद्यो वै स भवेत्पंक्तिपावनः । अष्टादशानां विद्यानां स च वै पारगः स्मृतः

जो ‘श्राद्धकल्प’ पठण करतो, तो भोजनपंक्ती पावन करणारा होतो; आणि अठरा विद्यांचा पारंगतही मानला जातो।

Verse 126

पूजां पुष्टिं स्मृतिं मेधां राज्यमारोग्यमेव च । प्रीता नित्यं प्रयच्छन्ति मानुषाणां पितामहाः

मानवांचे पितामह (पितृगण) प्रसन्न होऊन नित्य पूजासन्मान, पुष्टी, स्मृती, मेधा, राज्य आणि आरोग्य प्रदान करतात।

Verse 127

एवं प्रभासक्षेत्रे स सरस्वत्यब्धिसंगमे । कुर्याच्छ्राद्धं विधानेन प्रभासे चैव भामिनि

अशा प्रकारे, हे सुंदरी, प्रभासक्षेत्रात—सरस्वती व समुद्र यांच्या संगमावर—विधीनुसार प्रभासातच श्राद्ध करावे।

Verse 206

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभास क्षेत्रमाहात्म्ये सरस्वत्यब्धिसंगमे श्राद्धकल्पे श्राद्धविधिवर्णनंनाम षडुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणाच्या एकाशी-सहस्री संहितेतील सप्तम प्रभासखण्डात, प्रथम ‘प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य’ अंतर्गत, सरस्वती-समुद्र संगमस्थ ‘श्राद्धकल्प’ मध्ये ‘श्राद्धविधिवर्णन’ नामक दोनशे सहावा अध्याय समाप्त झाला।