Adhyaya 33

Verse 1

देव्युवाच । पितुर्वधामर्षसुजात मन्युना यद्यत्कृतं कर्म पुरा महर्षिणा । दधीचिपुत्रेण सुरप्रसाधिना सर्वं श्रुतं तद्धि मया समाधिना

देवी म्हणाली—पित्याच्या वधामुळे उत्पन्न झालेल्या अमर्षजन्य क्रोधाने दधीचिपुत्र, देवकार्यसाधक त्या महर्षींनी पूर्वी जे कर्म केले, ते सर्व मी समाधीत ऐकले आहे।

Verse 2

पुनःपुनर्वै विबुधैः समानं यद्वृत्तमासी त्किमपि प्रधानम् । कार्यं हि तत्सर्वमनुक्रमेण विज्ञातुमिच्छामि कुतूहलेन

देवांसह पुन्हा पुन्हा जे काही मुख्य प्रसंग घडत होते, ते नेमके काय? ते सर्व कार्य मी कुतूहलाने क्रमाने जाणून घ्यावयास इच्छिते।

Verse 3

ईश्वर उवाच । उक्तो यदासौ विबुधैः समस्तैरापः पुरा त्वं भुवि भक्षयस्व । यतोऽमराणां प्रथमं हि जाता आपोऽग्रजाः सर्वसुरासुरेभ्यः

ईश्वर म्हणाले—जेव्हा सर्व देवांनी त्याला सांगितले, ‘पूर्वी पृथ्वीवर जाऊन आपांचे भक्षण कर.’ कारण अमरांमध्ये आपच प्रथम उत्पन्न झाले—सर्व देव-असुरांपेक्षा अग्रज।

Verse 4

तेनैवमुक्तस्तु महात्मना तदा प्रदर्शयध्वं मम ता यतः स्थिताः । पीत्वा सुराः सर्वमहं पुरस्तात्कृत्यं करिष्ये सुरभक्षणं हि

असे सांगितल्यावर त्या महात्म्याने तेव्हा म्हटले—‘ती आपे जिथे आहेत ते मला दाखवा. ती सर्व पिऊन मग मी पुढील कर्तव्य करीन—म्हणजे देवांचे भक्षण.’

Verse 5

तत्रापि नेतुं यदि मां समर्था यत्रासते वारिचयाः समेताः । अतोऽन्यथा नाहमलीकवादी प्राणे प्रयाते मुनिवाक्यकारी

‘जर तुम्ही मला तिथे नेण्यास समर्थ असाल, जिथे जलराशी एकत्र आहेत, तर मला घेऊन चला. अन्यथा मी खोटे बोलणारा नाही; प्राण गेले तरी मी मुनिवचन पाळणारा आहे।’

Verse 6

आहोक्ते पुंडरीकाक्ष और्वं हि वाडवं तदा । त्वां प्रापयिष्ये यत्रापः केन यानेन वाडव

तेव्हा पुंडरीकाक्ष वाडव (और्व) यास म्हणाला— “जिथे आपः आहेत तिथे तुला पोहोचवीन; पण हे वाडव, कोणत्या वाहनाने जाशील?”

Verse 7

वाडव उवाच । नाहं हयादिभिर्यानैर्गंतुं तत्र समुत्सहे । कुमारीकरसंपर्कमेकं मुक्त्वा मतं हि मे

वाडव म्हणाला— “घोडे इत्यादी वाहनांनी तिथे जाण्याची माझी तयारी नाही. माझ्या मते एकच यान योग्य—कुमारीच्या हाताचा स्पर्श.”

Verse 8

विष्णुरुवाच । एतत्ते सुलभं यानं तां कन्यामानयाम्यहम् । या त्वां नेतुं समर्था स्यादपां स्थानं सुनिश्चितम्

विष्णू म्हणाले— “हे यान तुला सहज मिळेल. मी त्या कन्येला आणतो, जी तुला निश्चितपणे अपांच्या स्थानापर्यंत नेण्यास समर्थ असेल.”

Verse 9

ईश्वर उवाच । सुरभीशापसंतप्ता प्रागुपात्तदशाफला । सरस्वती यानभूता तस्य सा विष्णुना कृता

ईश्वर म्हणाले— “सुरभीच्या शापाने संतप्त आणि पूर्वी धारण केलेल्या अवस्थेचे फळ भोगणारी सरस्वती विष्णूंनी त्याचे वाहन करून दिली.”

Verse 10

ततोऽब्रवीद्विभुर्गंगां पार्श्वतः समुपस्थिताम् । एनं वह्निं महाभागे वेगान्नय महोदधिम् । नान्या शक्ता समानेतुं त्वां विना लोकपावनि

मग विभूंनी बाजूला उभी असलेल्या गंगेला म्हटले— “हे महाभागे, या अग्नीला वेगाने महोदधीपर्यंत ने. हे लोकपावनी, तुझ्याविना दुसरी कोणीही याला तिथे पोहोचवू शकत नाही.”

Verse 11

गङ्गोवाच । नास्ति मे भगवञ्छक्ति रौर्वं वोढुं जगत्पते । रौद्ररूपी महानेष दहत्येवानलो भृशम्

गंगा म्हणाली— हे भगवन्, हे जगत्पते! रौरव अग्नी धारण करण्याची माझ्यात शक्ती नाही. ही महान, रौद्ररूपी ज्वाला अनलासारखी अत्यंत दाह करते.

Verse 12

ततस्तु यमुनां प्राह सिन्धुं तस्या ह्यनन्तरम् । अन्या नदीश्च विविधाः पृथक्पृथगुदारधीः

मग त्याने यमुनाला सांगितले, आणि तिच्यानंतर सिंधूला; तसेच इतरही विविध नद्यांना— प्रत्येक जणी आपापल्या उदार हेतूने।

Verse 13

अशक्तास्ताः समानेतुं पृष्टाश्च सुरसत्तमैः । ततः सरस्वतीं प्राह देवदेवो जनार्द्दनः । त्वमेव वज कल्याणि प्रतीच्यां लवणोदधौ

त्या नद्या देवश्रेष्ठांनी विचारले तरी ते आणण्यास अशक्त ठरल्या. तेव्हा देवदेव जनार्दन सरस्वतीला म्हणाला— ‘हे कल्याणी! तूच पश्चिम दिशेला लवणोदधी (समुद्र) कडे जा.’

Verse 14

एवं कृते सुराः सर्वे भविष्यन्ति भयोज्झिताः । अन्यथा वाडवेनैते दह्यंते स्वेन तेजसा

हे असे केले तर सर्व देव भयमुक्त होतील; अन्यथा हे वाडवाच्या स्वतःच्या तेजाने दग्ध होतील.

Verse 15

तस्मात्त्वं रक्ष विबुधाने तस्मात्तुमुलाद्भयात् । मातेव भव सुश्रोणि सुराणामभयप्रदा

म्हणून त्या भयंकर भयापासून देवांची रक्षा कर. हे सुश्रोणि! मातेप्रमाणे होऊन देवांना अभय दे.

Verse 16

एवमुक्ता हि सा तेन विष्णुना प्रभविष्णुना । आह नाहं स्वतन्त्रास्मि पिता मे ध्रियते चिरात्

त्या पराक्रमी विष्णूने असे सांगितल्यावर ती म्हणाली—“मी स्वतंत्र नाही; माझ्या पित्याचे अधिकार माझ्यावर दीर्घकाळापासून आहेत।”

Verse 17

तस्याहं कारिणी नित्यं कुमारी च धृतव्रता । कालत्रयेप्यस्वतन्त्रा श्रूयते विबुधैः सुता

“मी सदैव त्यांची आज्ञापालक आहे—कुमारी व दृढव्रता. त्रिकाळातही मी स्वतंत्र नाही; असेच विद्वान कन्येबद्दल सांगतात।”

Verse 18

पित्रादेशं विना नाहं पदमेकमपि क्वचित् । गच्छामि तस्मात्कोऽप्यन्य उपायश्चिंत्यतां हरे

“पित्याच्या आज्ञेशिवाय मी कुठेही एक पाऊलही टाकत नाही. म्हणून, हे हरी, दुसरा काही उपाय विचारावा।”

Verse 19

तत्स्वरूपं विदित्वैवं समभ्येत्य पितामहम् । तमब्रवीद्वासुदेवो देवकार्यमिदं कुरु

अशी खरी स्थिती जाणून वासुदेव पितामह (ब्रह्मा) यांच्याकडे गेले व म्हणाले—“देवांचे हे कार्य पूर्ण करा।”

Verse 20

नान्यथा शक्यते नेतुं वाडवोऽग्निर्महाबलः । अदृष्टदोषां मुक्त्वेमां कुमारीं तनयां तव

“महाबलवान वाडव-अग्नीला नेण्याचा दुसरा मार्ग नाही. दोषरहित ही कुमारी—आपली कन्या—तिला मुक्त करा।”

Verse 21

तच्छ्रुत्वा विष्णुना प्रोक्तं कुमारीं तनयां तदा । शिरस्याधाय सस्नेहमुवाच प्रपितामहः

विष्णूचे वचन ऐकून प्रपितामह (ब्रह्मा) तेव्हा स्नेहाने आपल्या कन्या-कुमारीला शिरावर धारण करून तिला म्हणाला।

Verse 22

याहि देवि सुरान्सर्वान्रक्ष त्वं भयमागतान् । विनिक्षिप त्वं नीत्वैनं वाडवं लवणांभसि । पितुर्वाक्यं हि सा श्रुत्वा प्रोवाच श्रुतिलक्षणा

“देवि, जा; भयाने आलेल्या सर्व देवांचे रक्षण कर. हा वाडव-अग्नी घेऊन लवणसमुद्रात टाक.” पित्याचे वचन ऐकून श्रुति-लक्षणा देवीने उत्तर दिले।

Verse 23

सरस्वत्युवाच । एषास्मि प्रस्थिता तात तव वाक्या दसंशयम् । रौद्रोऽयं वाडवो वह्निस्तनुं मे भक्षयिष्यति

सरस्वती म्हणाली— “तात, तुमच्या आज्ञेने मी निःसंशय प्रस्थान करते; पण हा वाडव-अग्नी अत्यंत रौद्र आहे, तो माझे शरीर भस्म करील.”

Verse 24

प्राप्तं कलियुगं रौद्रं सांप्रतं पृथिवीतले । लोकः पापसमाचारः स्पर्शयिष्यति मां प्रभो

“प्रभो, आता पृथ्वीवर रौद्र कलियुग आले आहे; पापाचार करणारे लोक मला स्पर्श करतील.”

Verse 25

ततो दुःखतरं किं स्याद्यत्पापैः सह संगमः

“पापी जनांशी संगतीपेक्षा अधिक दुःख आणखी काय असू शकेल?”

Verse 26

ब्रह्मोवाच । यदि पापजनाकीर्णं न वांछसि धरातलम् । पातालतलसंस्था त्वं नय वह्निं महोदधौ

ब्रह्मा म्हणाले—जर पापजनांनी भरलेला पृथ्वीचा पृष्ठभाग तुला नको असेल, तर पाताळतळी वास करून ही अग्नी महोदधीमध्ये ने.

Verse 27

यदातिश्रमसंयुक्ता वह्निना दह्यसे भृशम् । तदा विभिद्य वसुधां प्रत्यक्षा भव पुत्रिके

जेव्हा तू अतिश्रमाने युक्त होऊन अग्नीने फार दग्ध होशील, तेव्हा वसुधा विदीर्ण करून सर्वांसमोर प्रकट हो, हे पुत्रिके।

Verse 28

कृत्वा वक्त्रं विशालाक्षि प्राची भव सुमध्यमे । ततो यास्यंति तीर्थानि त्वां श्रांतां चारुहासिनीम्

हे विशालाक्षि, सुमध्यमे! मुख पूर्वेकडे करून प्राची हो; मग तीर्थे तुझ्याकडे येतील, तू श्रांत असताना, हे चारुहासिनी।

Verse 29

तानि सर्वाणि चागत्य साहाय्यं ते वरानने । करिष्यंति त्रयस्त्रिंशत्कोट्यो वै मम शासनात्

हे वरानने! ती सर्व तीर्थे येऊन तुला साहाय्य करतील—माझ्या आज्ञेने, निश्चयच त्रयस्त्रिंशत्कोटी।

Verse 30

गच्छ पुत्रि न संतापस्त्वया कार्यः कथंचन । अरिष्टं व्रज पंथानं मा सन्तु परिपंथिनः

जा, हे पुत्री; तुला कशाचाही संताप करू नये। अरिष्ट असा मार्ग धर; तुझ्या वाटेत विघ्न वा विरोधक नसोत।

Verse 31

ईश्वर उवाच । एवमुक्ता तदा तेन ब्रह्मणाथ सरस्वती । त्यक्त्वा भयं हृष्टमनाः प्रयातुं समुपस्थिता

ईश्वर म्हणाले—ब्रह्मदेवांनी असे सांगितल्यावर सरस्वतीने भय त्यागला आणि हर्षित मनाने प्रस्थानास सज्ज झाली।

Verse 32

तस्याः प्रयाणसमये शंखदुंदुभिनिःस्वनैः । मंगलानां च निर्घोषैर्जगदापूरितं शुभैः

तिच्या प्रस्थानसमयी शंख-दुंदुभींच्या निनादाने व मंगलघोषांनी सारा जगत शुभ आनंदाने भरून गेले।

Verse 33

सितांबरधरा देवी सितचंदनगुंठिता । शारदांबुदसंकाशा तारहारविभूषिता

देवीने शुभ्र वस्त्रे धारण केली, शुभ्र चंदनाचा लेप केला; शरद्‌मेघासारखी तेजस्वी, मोत्यांच्या हाराने विभूषित होती।

Verse 34

संपूर्णचंद्रवदना पद्मपत्रायतेक्षणा । कीर्तिर्यथा महेंद्रस्य पूरयन्ती दिशो दश

तिचे मुख पूर्णचंद्रासारखे, नेत्र कमळपानासारखे; महेंद्राच्या कीर्तीप्रमाणे ती दहा दिशांना व्यापून टाकीत होती।

Verse 35

स्वतेजसा द्योतयंती सर्वमाभासयज्जगत् । अनुव्रजंती गंगा वै तयोक्ता वरवर्णिनि

ती आपल्या तेजाने द्योतमान होऊन सर्व जगत प्रकाशित करीत होती; तिच्यामागे गंगाही अनुवर्तन करीत होती—हे वरवर्णिनि, असे तिला संबोधिले।

Verse 36

द्रक्ष्यामि त्वां पुनरहं कुत्र वै वसतीं सखि । एवमुक्ता तया गंगा प्रोवाच स्निग्धया गिरा

“सखि, मी तुला पुन्हा कुठे पाहीन—तू कुठे वसशील?” असे तिने विचारताच गंगादेवीने स्नेहपूर्ण वाणीने उत्तर दिले।

Verse 37

यदैव वीक्षसे प्राचीदिशि प्राप्स्यसि मां तदा । सुरैः परिवृता सर्वैस्तत्राहं तव सुवृते

जेव्हा जेव्हा तू पूर्व दिशेकडे पाहशील, तेव्हाच तू मला प्राप्त करशील। हे सुव्रते, तेथे मी सर्व देवांनी वेढलेली तुझ्यासाठी उपस्थित असेन।

Verse 38

दर्शनं संप्रदास्यामि त्यज शोकं शुचिस्मिते । तामापृच्छ्य ततो गंगां पुनर्दर्शनमस्तु ते

मी निश्चयच तुला माझे दर्शन देईन; हे शुचिस्मिते, शोक सोड. मग गंगेला निरोप देऊन—तुला पुनर्दर्शन लाभो.

Verse 39

गच्छ स्वमालयं भद्रे स्मर्त्तव्याऽहं त्वयाऽनघे । यमुनापि तथा चैवं गायत्री सुमनोरमा

हे भद्रे, आपल्या निवासस्थानी जा; हे अनघे, तू माझे स्मरण कर. तसेच यमुनाचेही, आणि तशीच सुमनोरमा गायत्रीचेही स्मरण कर.

Verse 40

सावित्रीसहिताः सर्वाः सख्यः संप्रेषितास्तदा । ततो विसृज्य तां देवी नदी भूत्वा सरस्वती

तेव्हा सावित्रीसह सर्व सख्या निरोप देऊन पाठविल्या गेल्या. त्यानंतर देवीने तिला विसर्जित करून नदीरूप धारण केले आणि सरस्वती झाली.

Verse 41

हिमवंतं गिरिं प्राप्य प्लक्षात्तत्र विनिर्गता । अवतीर्णा धरापृष्ठे मत्स्यकच्छपसंकुला

हिमवंत पर्वतास प्राप्त होऊन ती तेथे प्लक्षवृक्षातून प्रकट झाली। पृथ्वीच्या पृष्ठावर अवतरून ती मत्स्य व कासवांनी परिपूर्ण झाली।

Verse 42

ग्राहडिंडिमसंपूर्णा तिमिनक्रगणैर्युता । हसंती च महादेवी फेनौघैः सर्वतो दिशम्

ग्राहांच्या डिंडिमनादाने परिपूर्ण, तिमी-मच्छ व मकरगणांनी युक्त ती महादेवी जणू हसत, फेनाच्या प्रवाहांनी सर्व दिशांना व्यापत पुढे गेली.

Verse 43

पुण्यतो यवहा देवीस्तूयमाना द्विजातिभिः । वाडवं वह्निमादाय हयवेगेन निःसृता

पुण्य देणारी ती देवी द्विजांनी स्तुत होत, वाडव-अग्नीला धारण करून घोड्याच्या वेगाने वेगाने निघून गेली.

Verse 44

भित्त्वा वेगाद्धरापृष्ठं प्रविष्टाथ महीतलम् । यदायदाभवच्छ्रांता दह्यते वाडवाग्निना । तदातदा मर्त्यलोके याति प्रत्यक्षतां नदी

वेगाने धरापृष्ठ भेदून ती भूमीत प्रविष्ट झाली. जेव्हा जेव्हा ती श्रांत होऊन वाडव-अग्नीने दग्ध होते, तेव्हा तेव्हा ती नदी मर्त्यलोकी पुन्हा प्रत्यक्ष होते.

Verse 45

ततस्तु जायते प्राची संतप्ता वाडवेन तु । ततो वै यानि तीर्थानि कीर्त्तितानि पुरातनैः

त्यानंतर वाडव (अग्नी)ने संतप्त होऊन ‘प्राची’ नावाची नदी उत्पन्न होते. मग प्राचीनांनी कीर्तिलेली जी जी तीर्थे आहेत, ती निश्चयाने (तिच्याशी) पावन संबंध पावतात.

Verse 46

दिव्यांतरिक्षभौमानि सांनिध्यं यांति भामिनि । ततश्चाश्वासिता तैः सा सरस्वती पुनर्नदी । पातालतलमा साद्य जगाम मकरालयम्

हे भामिनि! दिव्य, आकाशीय व भौम अशी तीर्थशक्ती तिच्या सान्निध्यास आली. त्यांच्यामुळे धीर मिळून ती सरस्वती पुन्हा नदीरूपाने पाताळतलास पोहोचली आणि मकरालय समुद्राच्या धामात गेली.

Verse 47

खदिरामोदमासाद्य तत्र सा वीक्ष्य सागरम् । गंतुं प्रवृत्ता तं वह्निमादाय सुरसुंदरि

खदिरवृक्षांच्या सुगंधित उपवनात पोहोचून तिने तेथे सागराचे दर्शन घेतले. मग ती सुरसुंदरी तो पवित्र वह्नी सोबत घेऊन पुढे जाण्यास निघाली.

Verse 48

निरूढभारमात्मानं देवादेशाद्विचिंत्य सा । प्रहृष्टा सुमनास्तस्मात्प्रवृत्ता दक्षिणामुखी

देवांच्या आज्ञेने आपला भार योग्य रीतीने उचलला गेला आहे, असे विचारून ती आनंदित व प्रसन्नचित्त झाली; म्हणून ती दक्षिणाभिमुख होऊन पुढे निघाली.

Verse 49

एतस्मिन्नेव काले तु ऋषयो वेदपारगाः । चत्वारश्च महादेवि प्रभासं क्षेत्रमाश्रिताः

त्याच वेळी, हे महादेवि, वेदपारंगत असे चार ऋषी प्रभासक्षेत्राच्या पवित्र आश्रयास आले.

Verse 50

हरिणश्चाथ वज्रश्च न्यंकुः कपिल एव च । तपस्तप्यंति तत्रस्थाः स्वाध्यायासक्तमानसाः

हरिण, वज्र, न्यंकु आणि कपिल—तेथे राहून—तपश्चर्या करीत होते; त्यांची मने स्वाध्यायात (वेदपठणात) आसक्त होती.

Verse 51

पृथक्पृथक्समाहूताः स्नानार्थं तैः सरस्वती । सागरः सम्मुखस्तस्याः सहसा सम्मुपस्थितः

स्नानासाठी त्यांनी वेगवेगळे आवाहन केल्यावर सरस्वतीसमोर सहसा सागर प्रत्यक्ष उभा राहिला।

Verse 52

ततः सा चिन्तयामास कथं मे सुकृतं भवेत् । शापभीता च सा साध्वी पंचस्रोतास्तदाऽभवत्

मग ती विचार करू लागली—“माझे पुण्य कसे होईल?” आणि शापभयाने ती साध्वी तेव्हा पंचस्रोतस्वरूप झाली।

Verse 53

एकैकं तोषयामास तमृषिं वरवर्णिनि । ततोऽस्याः पंच नामानि जातानि पृथिवीतले

हे वरवर्णिनि! तिने त्या ऋषींना एकेक करून संतुष्ट केले; म्हणून पृथ्वीवर तिची पाच नावे उत्पन्न झाली।

Verse 54

हरिणी वज्रिणी न्यंकुः कपिला च सरस्वती । पानावगाहनान्नृणां पंचस्रोताः सरस्वती

हरिणी, वज्रिणी, न्यंकु, कपिला आणि (मुख्य) सरस्वती—अशी सरस्वती पंचस्रोतस्वरूप झाली; या जलाचे पान व स्नान केल्याने मनुष्य पवित्र होतो।

Verse 55

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वंगनागमः । एषां संयोगजं चान्यन्नराणां पंचमं हि यत्

ब्रह्महत्या, सुरापान, चोरी आणि गुरुपत्नीगमन—तसेच यांचा संयोग होऊन जे अन्य पाप उत्पन्न होते, ते नरांचे पाचवे (महापाप) म्हणतात।

Verse 56

एतत्पंचविधं पुंसां पंचधाऽवस्थिता सती । नाशयेत्पातकं घोरं सखीभिः सहिता नदी

पुरुषांच्या पापांचा हा पंचविध समूह—पंचरूपे स्थित अशी ती नदी, सखीभूत पाच प्रवाहांसह, घोर पातकाचा नाश करते।

Verse 57

ब्रह्महत्यां महाघोरां प्रतिलोमा सरस्वती । पानावगाहनान्नृणां नाशयत्यखिलं हि सा

प्रतिलोमा सरस्वती—ती खरोखरच मनुष्यांच्या पान व अवगाहनाने ब्रह्महत्या इत्यादी महाघोर पातकाचा सर्वथा नाश करते।

Verse 58

प्रमादान्मदिरापानदोषेणोपहतात्मनाम् । तद्व्यपोहाय कपिला द्विजानां वहते नदी

प्रमादाने मद्यपानदोषाने ज्यांची आत्मा बाधित झाली आहे, त्या द्विजांचा तो डाग दूर करण्यासाठी कपिला नदी प्रवाहित होते।

Verse 59

उपवासाज्जपाद्धोमात्स्नानात्पानाद्द्विजन्मनाम् । सप्ताहान्नाशयेत्पापं तत्तद्भावेन चेतसा

उपवास, जप, होम, स्नान आणि (तीर्थजल) पान—यांनी द्विजांचे पाप सात दिवसांत नष्ट होते, जेव्हा मन प्रत्येक कर्मास अनुरूप भक्तिभावाने युक्त असते।

Verse 60

स्वयं तेऽपि विशुध्यंति यथोक्तविधिकारिणः । न्यंकुं नदीं समासाद्य महतः पातकात्कृतात्

शास्त्रोक्त विधीप्रमाणे आचरण करणारे ते स्वतःही शुद्ध होतात; न्यंकु नदीस प्राप्त होऊन, केलेल्या महान पातकातूनही मुक्त होतात।

Verse 61

स्नानोपासनपानेन वज्रिणी गुरुतल्पगम् । नाशयत्यखिलं पुंसां पापं भूरिभयंकरम्

स्नान, उपासना आणि तिचे जलपान केल्याने वज्रिणी पुरुषांचे गुरुतल्पगमनरूप अत्यंत भयङ्कर पाप सर्वथा नष्ट करते।

Verse 62

संयोगजस्य पापस्य हरणाद्धरिणी स्मृता । नदी पुण्यजलोपेता सप्ताहमवगाहनात्

कुसंगजन्य पापाचे हरण करते म्हणून ती ‘हरिणी’ म्हणून स्मरणात आहे। पुण्यजलयुक्त ती नदी सात दिवस अवगाहन केल्याने पावन करते।

Verse 63

एवमेतानि पापानि सर्वाणि सुरसुंदरि । नदी नाशयते तथ्यं पंचस्रोता सरस्वती

अशा प्रकारे, हे सुरसुंदरी! पंचस्रोतांची सरस्वती नदी खरोखरच ही सर्व पापे नष्ट करते।

Verse 64

ततोऽपश्यत्पुनश्चारु सा देवी पथि संस्थितम् । पर्वतं सागरस्यांते रोद्धुं मार्गमिव स्थितम्

त्यानंतर त्या रम्य देवीने पुन्हा पाहिले—आपल्या मार्गावर, समुद्राच्या काठी एक पर्वत उभा होता, जणू तिचा मार्ग अडविण्यासाठीच।

Verse 65

ब्रह्माण्डमानदण्डोऽयं पुरतो गिरिसत्तमः । व्रजन्त्याः सुरकार्येण मम विघ्नकरः स्थितः

“हा गिरिश्रेष्ठ जणू ब्रह्मांडाचा मानदंड आहे; देवकार्याकरिता जात असताना माझ्या पुढे हा विघ्न करून उभा आहे.”

Verse 66

उच्चैस्तरं महाशैलमवलोक्य सरस्वती । अथ वेगेन रुद्धेन गिरिणा विस्मिता सती

उंच व विशाल महाशैल पाहून सरस्वती—त्या शिखरामुळे तिचा वेग रोखला गेल्याने—विस्मित झाली।

Verse 67

एवं संचिन्तयेद्यावन्मनसा तन्म हाद्भुतम् । तावन्मंगलशब्देन प्रतिबुद्धः कृतस्मरः

ती त्या महाद्भुत गोष्टीचा मनाने विचार करीत असतानाच, तेवढ्यात मंगलशब्दाने जागी झाली व स्मृती परत आली।

Verse 68

गिरिशृंगद्वंद्वचरं ददर्श पुरुषं च सा । तामाह देवीं स नगो मार्गो नास्तीह सुव्रते

मग तिने दोन गिरिशिखरांच्या मध्ये फिरणारा एक पुरुष पाहिला. तो पर्वत देवीला म्हणाला—“हे सुव्रते, येथे मार्ग नाही.”

Verse 69

अन्यत्र क्वापि गच्छ त्वं यत्र तेऽभिमतं शुभे । आहैवमुक्ते सा देवी नरं नगशिरःस्थितम्

“हे शुभे, तुला जिथे अभिमत असेल तिथे कुठेही दुसरीकडे जा.” असे म्हटल्यावर देवीने पर्वतशिखरावर असलेल्या त्या नराला उत्तर दिले।

Verse 70

देवादेशात्समायाता न निरोध्या गिरे त्वया । एवमुक्ते गिरिः प्राह तां देवीं सुमनोरमाम्

देवी म्हणाली—“मी देवांच्या आज्ञेने आले आहे; हे गिरे, तू मला अडवू नकोस.” असे म्हणताच पर्वत त्या मनोहर देवीला बोलला।

Verse 71

पर्वतोऽहं त्वया भद्रे किं न ज्ञातः कृतस्मरः । त्वत्स्पर्शनान्न दोषोस्ति कुमारी त्वं यतोऽनघे

हे भद्रे! मी पर्वत आहे; तरी तू मला का ओळखले नाहीस? हे निष्पापे! तुला स्पर्श करण्यात दोष नाही, कारण तू कुमारी आहेस.

Verse 72

अतस्त्वां वरये देवि भार्या मे भव सुव्रते

म्हणून, हे देवी! मी तुला वरण करीत आहे; हे सुव्रते! तू माझी पत्नी हो.

Verse 73

सरस्वत्युवाच । पिता मे ध्रियते यस्मात्तेन नाहं स्वयंवरा । तव भार्या भविष्यामि मार्गं यच्छ ममाधुना

सरस्वती म्हणाली— माझ्या पित्याची आज्ञा मान्य असल्यामुळे मी स्वयंवरा नाही. मी तुझी पत्नी होईन; आता मला मार्ग दे.

Verse 74

एवमुक्तो गिरिः प्राह अनिच्छंतीं महाबलात् । उद्वाहयिष्ये त्वां भद्रे कस्त्राता स्ति तवाधुना

असे ऐकून पर्वत म्हणाला— ती अनिच्छुक असतानाही महाबलाने: हे भद्रे! मी तुझा उद्वाह करीन; आता तुझा रक्षक कोण आहे?

Verse 75

सा तं मनोभवाक्रान्तं मत्वा दिव्येन चक्षुषा । आह नास्ति मम त्राता त्वामेव शरणं गता

दिव्य दृष्टीने तो कामाने आक्रांत आहे असे जाणून ती म्हणाली— माझा कोणी रक्षक नाही; मी फक्त तुझ्याच शरणी आले आहे.

Verse 76

त्वयोद्वाह्या यद्य वश्यमहमेवं महाबल । अस्नातां नोद्वह विभो स्नानं कर्त्तुं च देहि मे

जर माझा विवाह खरोखर तुमच्याच हातून होणार असेल, हे महाबल, तर हे प्रभो, स्नान न करता मला विवाह करू नका. मला स्नान करण्याची आज्ञा द्या.

Verse 77

तामुवाच ततः शैलः स्वसंपदभिमानवान् । सौख्यदं पश्य सुभगे मयि संपूर्णवैभवम्

तेव्हा आपल्या संपत्तीचा अभिमान बाळगणारा पर्वत तिला म्हणाला—हे सुभगे, माझ्यातील हे संपूर्ण वैभव पाहा; ते सुख देणारे आहे.

Verse 78

द्वंद्वानि यत्र गायंति किंनराणां मनोरमम् । श्रूयते च सुनिध्वानं तंत्रीवाद्यमथापरम्

जिथे किन्नरांची मनोहर द्वंद्वगीते गायली जातात; आणि तिथे तंत्रीवाद्य इत्यादींचा मधुर, घुमणारा नादही ऐकू येतो.

Verse 79

तत्र तालास्तमालाश्च पिप्पलाः पनसास्तथा । सदैव फलपुष्पाश्चा दृश्यंते सुमनोरमाः

तिथे ताड, तमाल, पवित्र पिंपळ आणि फणस अशी झाडे आहेत; ती सदैव फळे-फुले धारण करून अत्यंत मनोहर दिसतात.

Verse 80

कुटजैः कोविदारैश्च कदंबैः कुरबैस्तथा । मत्तालिकुलघुष्टैश्च भूधरो भाति सर्वतः

कुटज, कोविदार, कदंब आणि कुरब वृक्षांनी सजलेला, तसेच मदमस्त मधमाशांच्या थव्यांच्या गुंजारवाने निनादणारा तो भूधर सर्वत्र शोभून दिसतो.

Verse 81

हरांगरागवद्भाति क्वचित्कुटजकुड्मलैः । क्वचित्तु कर्णिकारैश्च विष्णोर्वासःसमप्रभः

कुठे कुटजकुड्मलांनी तो हराच्या अंगांवरील अंगरागासारखा झळाळतो; तर कुठे कर्णिकारपुष्पांनी विष्णुधामासमान प्रभेने प्रकाशतो।

Verse 82

तमालदलसंछन्नः क्वचिद्वैवस्वतद्युतिः । क्वचिद्धातुविलिप्तांगो गणाध्यक्षवपुर्नगः

कुठे तमालपानांनी आच्छादित होऊन हा गिरि वैवस्वत (सूर्य)सदृश तेज धारण करतो; तर कुठे धातुरंगांनी लिप्त देहाने गणाध्यक्षासारख्या वैभवाने शोभतो।

Verse 83

चतुर्मुख इवाभाति हरितालवपुः क्वचित् । क्वचित्सप्तच्छदैर्विष्णोर्वपुषा भात्ययं गिरिः

कुठे हरितालरंग देहाने तो चतुर्मुख (ब्रह्मा)सारखा भासतो; तर कुठे सप्तच्छद वृक्षांनी हा गिरि विष्णुरूपासारखा तेजस्वी दिसतो।

Verse 84

क्वचित्कात्यायनीप्रख्यः प्रियंगुसुसमाकुलः । क्वचित्केसरसंयुक्तैरनलाभो विभात्यसौ

कुठे प्रियंगुच्या सुंदर पुष्पांनी भरून तो कात्यायनीसारखा भासतो; तर कुठे केसरयुक्त होऊन तो अग्निराशीप्रमाणे तेजस्वी दिसतो।

Verse 85

वृत्तैः सपुलकैः स्निग्धैः स्त्रीणामिव पयोधरैः । दुष्प्राप्यैरल्पपुण्यानां क्वचिदाभाति बिल्वकैः

कुठे बिल्ववृक्षांनी तो शोभतो—गोल, स्निग्ध व नवकोंपलांनी पुलकित, जणू स्त्रियांचे पयोधर; पण अल्पपुण्यांसाठी ते बिल्व दुर्मिळ आहेत।

Verse 86

सिंहैर्व्याघ्रैर्मृगैर्नागैर्वराहैर्वानरैस्तथा । क्वचित्क्वचिदसौ भाति परस्परमनुव्रतैः

तो प्रदेश कधी सिंह, व्याघ्र, मृग, गज, वराह व वानरांनी शोभून दिसतो; ते सर्व परस्परांशी अनुरक्त, एकमेकांचे अनुव्रती होऊन सौहार्दाने नांदतात।

Verse 87

शूलिकोद्भिन्नमाकाशमिव कुर्वद्भिरुच्चकैः । एवमुक्ते प्रत्युवाच शारदा तं नगोत्तमम्

ते उंच स्वराने असा गजर करू लागले की जणू शूलांनी आकाशच भेदत आहेत; असे म्हटल्यावर शारदाने त्या श्रेष्ठ पर्वताला प्रत्युत्तर दिले।

Verse 88

यदि मां त्वं परिणये रुदंतीमेकिकां तथा । गृहाण वाडवं हस्ते यावत्स्नानं करोम्यहम्

जर तू मला—रडणारी, एकटी—विवाहासाठी स्वीकारशील, तर मी स्नान पूर्ण करेपर्यंत हे वाडव आपल्या हातात धारण कर.

Verse 89

एवमुक्ते स जग्राह त नगेद्रोऽपवर्जिम् । कृतस्मरस्तत्संस्पर्शात्क्षणाद्भस्मत्वमागतः

असे म्हणताच त्या पर्वतराजाने ते हातात घेतले; पण ‘कृतस्मर’ नावाचा तो, त्या स्पर्शानेच क्षणार्धात भस्म झाला।

Verse 90

ततः प्रभृति ते तस्य पाषाणा मृदुतां गताः । गृहदेवकुलार्थाय गृह्यंते शिल्पिभिः सह

तेव्हापासून त्या ठिकाणचे दगड मऊ झाले; आणि शिल्पी गृहदेवता व कुलदेवतेसाठी घरातील देव्हारा-देवालय करण्याकरिता ते योग्य मानून घेऊन जातात।

Verse 91

दग्ध्वा कृतस्मरं देवी पुनरादाय वाडवम् । समुद्रस्य समीपे सा स्थिता हृष्टतनूरुहा

कृतस्मराला दग्ध करून देवीने पुन्हा वाडव-अग्नीला आपल्या अधीन घेतले. मग ती समुद्राजवळ उभी राहिली; आनंदाने तिच्या अंगावर रोमांच उठले.

Verse 92

तत्रस्था सा महादेवी तमाह वडवानलम् । पश्य वाडव गर्जन्तं सागरं पुरतः स्थितम्

तेथे उभी राहून महादेवी वडवानलास म्हणाली— “हे वाडवा, पाहा; तुझ्यासमोर गर्जणारा सागर उभा आहे.”

Verse 93

गर्जंतं सोऽपि तं दृष्ट्वा प्रसर्पंतं च वीचिभिः । तामाह किमिदं भद्रे भीतो मे लवणोदधिः

गर्जणारा आणि लाटांनी पुढे सरकणारा तो सागर पाहून तो देवीला म्हणाला— “भद्रे, हे काय? हा लवणोदधी माझ्यापासून भयभीत दिसतो.”

Verse 94

प्रहस्योवाच सा बाला को न भीतस्तवानल । भक्ष्यस्ते विहितो यस्मात्तव देवैर्महाबल

हसून ती बाला म्हणाली— “हे अनला, तुझ्यापासून कोण नाही भिणार? हे महाबला, देवांनीच तुझ्यासाठी भक्ष्य ठरविले आहे.”

Verse 95

स तस्यास्तद्वचः श्रुत्वा संप्रहृष्टस्तु पावकः । दास्यामि ते वरं भद्रे यथेष्टं प्रार्थयस्व नः

तिचे वचन ऐकून पावक अत्यंत आनंदित झाला आणि म्हणाला— “भद्रे, मी तुला वर देईन; तुला जे हवे ते माझ्याकडे माग.”

Verse 96

तेनैवमुक्ता सा देवी वाडवेनाग्निना तदा । सस्मार कारणात्मानं विष्णुं कमललोचनम्

त्या वाडवाग्नीने असे म्हटल्यावर देवीने तेव्हा कारणात्मा, कमललोचन श्रीविष्णूचे स्मरण केले।

Verse 97

दृष्टोसावात्महृत्संस्थस्तया देवो जनार्द्दनः । स्मृतमात्रः सरस्वत्या परस्त्रिभुवनेश्वरः

अंतर्दृष्टीने तिने आपल्या हृदयात स्थित तोच जनार्दन पाहिला—त्रिभुवनाचा परमेश्वर, जो सरस्वतीच्या स्मरणमात्राने प्रकट होतो।

Verse 98

मनोदृष्ट्या विलोक्याह सा तमंतःस्थमच्युतम् । वाडवो यच्छति वरमहं तं प्रार्थयामि किम्

मनाच्या दृष्टीने अंतःस्थ अच्युताला पाहून ती म्हणाली—“वाडव वर देतो; मी त्याच्याकडे काय मागावे?”

Verse 99

ततस्तेन हृदिस्थेन प्रोक्ता देवी सरस्वती । प्रार्थनीयो वरो भद्रे सूचीवक्त्रत्वमादरात्

मग हृदयस्थ प्रभूंनी देवी सरस्वतीला सांगितले—“भद्रे, आदराने हा वर माग—सूचीसारखे मुख प्राप्त होणे।”

Verse 100

ततस्त्वभिहितो देव्या यदि मे त्वं वरप्रदः । ततः सूचीमुखो भूत्वा त्वं पिबापो महाबल

मग देवी त्याला म्हणाली—“जर तू खरोखर मला वर देणारा असशील, तर हे महाबल, सूचीमुख होऊन हे पाणी पिऊन टाक।”

Verse 101

एवमुक्तेन तत्तेन सूचीवेधसमं कृतम् । घटिकापूरणं यद्वत्पपौ तद्वदनं जलम्

असा उपदेश मिळताच त्याने आपले मुख सुईच्या भेदासारखे सूक्ष्म केले; आणि जशी घटिकापात्रात पाणी भरते, तसाच त्याने त्या रीतीने जल प्राशन केले।

Verse 102

एवं स वाडवो वह्निः सुराणां भक्षणोद्यतः । वंचितो विष्णुना याति मेधामाधाय यत्नतः

अशा रीतीने देवांना भक्षण करण्यास उद्यत असलेला तो वाडवाग्नी विष्णूंनी वंचित केला; आणि प्रयत्नपूर्वक आपला संकल्प संयमात ठेवून तो निघून गेला।

Verse 103

सर्गमेतं नरः पुण्यं वाच्यमानं शृणोति यः । स विष्णु लोकमासाद्य तेनैव सह मोदते

जो मनुष्य हा पुण्य प्रसंग पठण होत असताना ऐकतो, तो विष्णुलोकास जाऊन त्या भगवंतासह आनंदित होतो।