Adhyaya 159
ईश्वर महादेवीला रत्नेश्वराच्या दक्षिणेस, सात धनुष्य अंतरावर असलेल्या रत्नकुंड या श्रेष्ठ जलतीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. हे कुंड महापातक व मोठे दोष नष्ट करणारे असून त्याची प्रतिष्ठा विष्णूंनी केली आहे, असे वर्णन येते. श्रीकृष्णांनी पृथ्वीवरील व स्वर्गातील असंख्य तीर्थे एकत्र करून येथे ठेवली आहेत; देवगण त्याचे रक्षण करतात, म्हणून कलियुगात अनुशासनहीन व अश्रद्ध लोकांना ते सहज प्राप्त होत नाही, असे प्रतिपादन आहे. विधिपूर्वक स्नान केल्यास यज्ञफळ अनेकपटींनी वाढते आणि अश्वमेधयज्ञाचे फलही बहुगुण मिळते. एकादशीला पितरांसाठी पिंडदान केल्याने अक्षय तृप्ती होते; दृढ श्रद्धेसह रात्रजागरण केल्यास इच्छित फलसिद्धी होते. दानात पिवळे वस्त्र व दुभती गाय विष्णूस अर्पण केल्याने संपूर्ण तीर्थयात्रेचे फल प्राप्त होते. युगानुसार नावे—कृतयुगात हेमकुंड, त्रेतायुगात रौप्य, द्वापरात चक्रकुंड आणि कलियुगात रत्नकुंड; पाताळगंगेचे प्रवाह येथे असल्याने येथील स्नान सर्वतीर्थस्नानासमान मानले आहे.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि रत्नकुण्डमनुत्तमम् । रत्नेशाद्दक्षिणे भागे धनुषां सप्तके स्थितम् । महापापोपशमनं विष्णुना निर्मितं स्वयम्
ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर, हे महादेवी, रत्नेशाच्या दक्षिणेस सात धनुष्य अंतरावर स्थित अनुपम रत्नकुंडास जावे; ते महापापांचे शमन करणारे असून स्वयं विष्णूंनी निर्मिले आहे।
Verse 2
अष्टकोटीस्तु तीर्थानि भूद्योऽन्तरिक्षगाणि तु । समानीय तु कृष्णेन तत्र क्षिप्तानि भूरिशः
पृथ्वी, द्युलोक व अंतरिक्षातील आठ कोटी तीर्थे श्रीकृष्णांनी एकत्र करून तेथे विपुल रीतीने अर्पण केली।
Verse 3
गणानां कोटिरेका तु तत्कुण्डं रक्षति प्रिये । कलौ युगे तु संप्राप्ते दुष्प्राप्यमकृतात्मभिः
हे प्रिये! एक कोटी गण त्या कुंडाचे रक्षण करतात. कलियुग येताच असंयमी जनांस ते दुष्प्राप्य होते.
Verse 4
तत्र स्नात्वा महादेवि विधिदृष्टेन कर्मणा । प्राप्नुयादश्वमेधस्य फलं शतगुणोत्तरम्
हे महादेवि! तेथे शास्त्रोक्त विधीने स्नान केल्यास अश्वमेध यज्ञाचे फळ शतगुण अधिक मिळते.
Verse 5
एकादश्यां विशेषेण पिंडं तत्र प्रदापयेत् । अक्षय्यां तृप्तिमायांति पितरस्तस्य भामिनि
हे भामिनि! विशेषतः एकादशीला तेथे पिंडदान करावे; त्याचे पितर अक्षय तृप्ती पावतात.
Verse 6
कुर्याज्जागरणं तत्र एकादश्यां विधानतः । वाञ्छितं लभते देवि यदि श्रद्धा दृढा भवेत्
हे देवि! एकादशीला तेथे विधिपूर्वक जागरण करावे; श्रद्धा दृढ असेल तर इच्छित फल मिळते.
Verse 7
देयानि पीतवस्त्राणि तथा धेनुः पयस्विनी । तत्र विष्णुं समुद्दिश्य सम्यग्यात्राफलाप्तये
सम्यक यात्राफळ मिळावे म्हणून तेथे विष्णूस उद्देशून पिवळी वस्त्रे व दूध देणारी धेनू दान करावी.
Verse 8
हेमकुण्डं कृते प्रोक्तं त्रेतायां रौप्यनामकम् । द्वापरे चक्रकुंडं तु रत्नकुंडं कलौ स्मृतम्
कृतयुगात यास ‘हेमकुंड’ असे म्हटले, त्रेतायुगात ‘रौप्य’ या नावाने प्रसिद्ध झाले। द्वापरयुगात ‘चक्रकुंड’ आणि कलियुगात ‘रत्नकुंड’ असे स्मरण केले जाते.
Verse 9
पातालवाहिनीगंगा स्रोतांसि तत्र भूरिशः । समानीतानि हरिणा तत्र तिष्ठंति भामिनि
हे सुंदरी, तेथे पाताळवाहिनी गंगेचे असंख्य प्रवाह आहेत. हरिने ते सर्व तेथे एकत्र आणले असून ते त्या स्थानी प्रतिष्ठित राहिले आहेत.
Verse 10
तत्र स्नानेन देवेशि सर्वतीर्थाभिषेचनम्
हे देवेशी, तेथे स्नान केल्याने सर्व तीर्थांतील स्नानासमान अभिषेकाचे पुण्य प्राप्त होते.
Verse 159
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये रत्नेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम ‘प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य’ मध्ये ‘रत्नेश्वरमाहात्म्यवर्णन’ नावाचा एकशे एकोणसाठावा अध्याय समाप्त झाला.