Adhyaya 187

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि सर्वकामफलप्रदम् । प्रभासपंचकं पुण्यमाद्यं तत्र व्यवस्थितम्

ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी! त्यानंतर तेथे स्थित असलेल्या परम पुण्यदायक प्रभास-पंचकास जावे; ते सर्व कामनांचे फळ देणारे आहे.

Verse 2

तस्यैव पश्चिमे भागे प्रभास इति चोच्यते । वृद्धप्रभासश्च ततो दक्षिणे नातिदूरतः

त्याच्याच पश्चिम भागात ‘प्रभास’ असे म्हणतात; आणि त्याच्या दक्षिणेस फार दूर नसलेले ‘वृद्ध-प्रभास’ आहे.

Verse 3

जल प्रभासश्च ततो दक्षिणेन वरानने । कृतस्मरप्रभासश्च श्मशानं यत्र भैरवम्

त्यानंतर दक्षिणेस, हे वरानने, जल-प्रभास आहे; तसेच कृतस्मर-प्रभासही आहे—जिथे भैरवाचे पावन श्मशान-तीर्थ आहे।

Verse 4

एवं पंचप्रभासान्यः पश्येद्भक्तया समन्वितः । स याति परमं स्थानं जरामरणवर्जितम्

अशा रीतीने जो भक्तिभावाने युक्त होऊन पाचही प्रभासांचे दर्शन करतो, तो जरा-मरणरहित परम धामास प्राप्त होतो।

Verse 5

न निवर्तति यत्प्राप्य दुष्प्राप्यं त्रिदशैरपि । प्रभासं प्रथमं तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

ज्याला प्राप्त झाल्यावर परत फिरावे लागत नाही, जे देवांनाही दुर्लभ आहे—तो प्रभास त्रिलोकीत विख्यात असा प्रथम तीर्थ आहे।

Verse 6

देवानामपि दुष्प्राप्यं महापातकनाशनम् । प्रभासे त्वेकरात्रेण अमावास्यां कृतोदकः

हे देवांनाही दुर्लभ, तरी महापातकांचा नाश करणारे आहे. प्रभासात अमावास्येला स्नान-उदक करून केवळ एक रात्र राहिल्यासही ते फळ मिळते।

Verse 7

मुच्यते पातकैः सर्वैः शिवलोकं स गच्छति । सप्तजन्मकृतं पापं गंगासागरसंगमे

तो सर्व पातकांपासून मुक्त होऊन शिवलोकास जातो. जसे गंगा-सागर-संगमात सात जन्मांचे संचित पाप (नष्ट होते)।

Verse 8

जन्मनां च सहस्रेण यत्पापं कुरुते नरः । स्नानादेवास्य नश्येत सागरे लवणांभसि

मनुष्याने हजार जन्मांत जे पाप केले असेल, ते लवणजलयुक्त सागरात केवळ स्नान केल्यानेच नष्ट होते।

Verse 9

चतुर्दश्याममावास्यां पञ्चदश्यां विशेषतः । अहोरात्रोषितो भूत्वा ब्राह्मणान्भोज्य शक्तितः

चतुर्दशी, अमावस्या आणि विशेषतः पौर्णिमेला—अहोरात्र तेथे राहून—शक्तीनुसार ब्राह्मणांना भोजन घालावे।

Verse 10

दत्त्वा गां कांचनं तेभ्यः शिवः प्रीतो भवत्विति । एवं कृत्वा नरो देवि कुलानां तारयेच्छतम्

त्यांना गाय व सुवर्ण दान करून ‘शिव प्रसन्न होवोत’ अशी प्रार्थना करावी. असे केल्याने, हे देवि, मनुष्य आपल्या कुलाच्या शंभर पिढ्यांचा उद्धार करतो.

Verse 11

देव्युवाच । प्रभासपंचकं ह्येतद्यत्त्वया परिकीर्तितम् । कथमत्र समुद्भूतमेतन्मे कौतुकं महत्

देवी म्हणाली—आपण जे ‘प्रभास-पंचक’ वर्णिले आहे, ते येथे कसे उत्पन्न झाले? हे मला फार मोठे कुतूहल वाटते.

Verse 12

एक एव श्रुतोऽस्माभिः प्रभासस्तीर्थवासितः । प्रभासाः पंच देवेश यत्त्वया परिकीर्तिताः

आम्ही तीर्थ म्हणून प्रसिद्ध असा एकच प्रभास ऐकला आहे; पण हे देवेश, आपण तर पाच ‘प्रभास’ सांगितले आहेत.

Verse 13

एतन्मे संशयं सर्वं यथावद्वक्तुमर्हसि

माझा हा सर्व संशय यथावत्, नीट आणि सविस्तर सांगण्यास आपण योग्य आहात।

Verse 14

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशनीम् । यां श्रुत्वा मानवो भक्त्या प्राप्नोति परमां गतिम्

ईश्वर म्हणाले—हे देवि, ऐक; मी पापांचा नाश करणारी पवित्र कथा सांगतो. ती भक्तीने ऐकल्यावर मनुष्य परम गती प्राप्त करतो.

Verse 15

पुरा महेश्वरो देवश्चचार वसुधामिमाम् । दिव्यरूपधरः कान्तो दिग्वासाः स यदृच्छया

पूर्वी देव महेश्वर दिव्यरूप धारण करून, तेजस्वी व दिगंबर होऊन, स्वेच्छेने या पृथ्वीवर संचार करीत होते.

Verse 16

एवं च रममाणस्तु ऋषीणामाश्रमं महत् । जगाम कौतुकाविष्टो भिक्षार्थं दारुके वने

अशा रीतीने रममाण होत, कौतुकाने भारलेला तो दारुक वनात भिक्षेसाठी ऋषींच्या महान आश्रमास गेला.

Verse 17

भ्रममाणस्य तस्याथ दृष्ट्वा रूपमनुत्तमम् । ता नार्यः कामसंतप्ता बभूवुर्व्यथितेन्द्रियाः

तेव्हा त्याला भ्रमण करताना व त्याचे अनुपम रूप पाहून त्या स्त्रिया कामतापाने संतप्त झाल्या आणि इंद्रिये व्याकुळ झाली.

Verse 18

सानुरागास्ततः सर्वा अनुगच्छंति तं सदा । समालिंगंति ताः काश्चित्काश्च वीक्षंति रागतः

त्यानंतर त्या सर्वजणी प्रेमाने भारावून नेहमी त्याच्या मागे चालू लागल्या; काहींनी त्याला आलिंगन दिले, तर काहीजणी त्याच्याकडे आसक्तीने पाहू लागल्या.

Verse 19

प्रार्थयंति तथा चान्याः परित्यज्य गृहान्स्वकान्

तसेच इतर स्त्रियांनी आपली घरे सोडून त्याची प्रार्थना करण्यास सुरुवात केली.

Verse 20

एवं तासां स्वरूपं ते दृष्ट्वा सर्वे महर्षयः । कोपेन महता युक्ताः शेपुस्तं वृषभध्वजम्

त्यांची अशी अवस्था पाहून सर्व महर्षी अत्यंत क्रोधित झाले आणि त्यांनी त्या वृषभध्वजाला (शंकराला) शाप दिला.

Verse 21

यस्मात्त्वं नग्नतामेत्य आश्रमेऽस्मिन्ममागतः । मोहयानः स्त्रियोऽस्माकं लज्जां नैवं करोषि च । तस्मात्ते पतताल्लिंगं सद्य एव वृषध्वज

ज्याअर्थी तू नग्न होऊन आमच्या या आश्रमात आला आहेस, आमच्या स्त्रियांना मोहित करत आहेस आणि लज्जा बाळगत नाहीस, त्याअर्थी हे वृषध्वजा, तुझे लिंग आताच गळून पडो.

Verse 22

ततस्तत्पतितं लिंगं तत्क्षणाच्छंकरस्य च । तस्मिन्प्रपतिते भूमौ प्राकंपत वसुंधरा

तेव्हा त्याच क्षणी शंकराचे ते लिंग गळून पडले. ते जमिनीवर पडताच पृथ्वी थरथरू लागली.

Verse 23

क्षुभिताः सागराः सर्वे मर्यादा विजहुस्तदा । शीर्णानि गिरिशृंगाणि त्रस्ताः सर्वे दिवौकसः

तेव्हा सर्व सागर क्षुब्ध झाले व आपापल्या मर्यादा सोडून गेले। पर्वतशिखरे ढासळली आणि सर्व देवगण भयभीत झाले।

Verse 24

ततो देवाः सगन्धर्वाः समहोरगकिन्नराः । ऊचुः पितामहं गत्वा किमेतत्कारणं विभो

मग देव, गंधर्व, महोरग व किन्नरांसह पितामह ब्रह्मांकडे गेले व म्हणाले—“हे विभो, याचे कारण काय?”

Verse 25

सागराः क्षुभिता येन प्लावयंति वसुंधराम् । शीर्यंते गिरिशृङ्गाणि कंपते च वसुंधरा

“ज्या कारणाने हे घडले, त्या कारणाने सागर क्षुब्ध होऊन पृथ्वीला जलमय करीत आहेत. पर्वतशिखरे तुटत आहेत आणि भूमी कंपित होत आहे.”

Verse 26

चिह्नानि लोकनाशाय दृश्यन्ते दारुणानि च । तेषां तद्वचन श्रुत्वा ब्रह्मलोके पितामहः

“लोकनाशाची दारुण चिन्हे दिसत आहेत.” त्यांचे वचन ऐकून ब्रह्मलोकी पितामह ब्रह्मा…

Verse 27

ध्यात्वा तु सुचिरं कालं वाक्यमेतदुवाच ह । शिवलिंगं निपतितं पृथिव्यां सुरसत्तमाः

दीर्घ काळ ध्यान करून ते म्हणाले—“हे सुरश्रेष्ठांनो, पृथ्वीवर शिवलिंग निपतित झाले आहे.”

Verse 28

शापेन ऋषिमुख्यानां भार्गवाणां महात्मनाम् । तस्मिन्निपतिते भूमौ त्रैलोक्यं सचराचरम्

महात्मे भार्गव ऋषिश्रेष्ठांच्या शापामुळे, तो शाप भूमीवर पडताच, चराचरांसह त्रैलोक्य अशी अवस्था प्राप्त झाले।

Verse 29

एतदवस्थतां प्राप्तं तस्मात्तत्रैव गम्यताम् । विष्णुना सह गीर्वाणास्तथा नीतिर्विधीयताम्

हीच अवस्था उद्भवली आहे; म्हणून आपण तिथेच त्वरित जाऊया। हे देवांनो, विष्णूसह योग्य नीति व उपाय निश्चित केला जावो।

Verse 30

ततः क्षीरोदधिं जग्मुर्ब्रह्माद्यास्त्रिदिवौकसः । यत्र शेते चतुर्बाहुर्योगनिद्रां च संगतः

त्यानंतर ब्रह्मा आदि त्रिदिववासी क्षीरसागराकडे गेले, जिथे चतुर्भुज प्रभू योगनिद्रेत शयन करीत असतो।

Verse 31

तस्मै सर्वं समाचख्युस्तेनैव सहितास्ततः । जग्मुर्यत्र महादेवो लिंगेन रहितो विभुः

त्यांनी (विष्णूस) सर्व वृत्तांत सांगितला. मग त्याच्यासह ते तिथे गेले, जिथे विभू महादेव लिंगरहित अवस्थेत होते।

Verse 32

ऊचुः समाहिताः सर्वे प्रणिपत्य दिवौकसः

त्यानंतर समाहित झालेले सर्व देवगण प्रणाम करून म्हणाले।

Verse 33

लिंगमुत्क्षिप्यतामेतद्यत्क्षितौ पतितं विभो । एते महार्णवाः सर्वे प्लावयंति वसुंधराम्

ते म्हणाले—“हे प्रभो! भूमीवर पडलेले हे लिंग उचलावे; कारण हे सर्व महासागर वसुंधरेला प्लावित करीत आहेत.”

Verse 34

भगवानुवाच । ऋषिभिः पातितं ह्येतन्मम लिंगं सुरेश्वराः । न तु शक्यो मया कर्तुं बाधस्तेषां महात्मनाम्

भगवान म्हणाले—“हे देवेश्वरो! ऋषींनीच माझे हे लिंग पाताळले आहे; त्या महात्म्यांच्या तेजोबलाला मीही अडथळा घालू शकत नाही.”

Verse 35

शापो हि भार्गवेन्द्राणामतो मे श्रूयतां वचः । पूजयध्वं सुराः सर्वे ब्रह्मविष्णुपुरस्सराः

“भार्गवश्रेष्ठांचा शाप अचूक आहे; म्हणून माझे वचन ऐका. ब्रह्मा-विष्णूंच्या अग्रस्थानी तुम्ही सर्व देव हे (लिंग) पूजा करा.”

Verse 36

लिंगमेतत्ततः सर्वे सर्वं लिप्सथ सत्तमाः । प्रकृतिं सागराः सर्वे यास्यंति गिरयस्तथा

“म्हणून हे श्रेष्ठजनहो! या लिंगाची पूजा करून तुम्ही सर्व कल्याण प्राप्त करा. मग सर्व सागर आपल्या नैसर्गिक मर्यादेत परततील आणि पर्वतही आपल्या योग्य स्थितीत स्थिर होतील.”

Verse 37

एतत्पुण्यतमे क्षेत्रे धृत्वा सर्वे समाहिताः । अथोद्धृत्य सुराः सर्वे प्रभासं क्षेत्रमागताः

त्या परम पुण्यक्षेत्रात ते स्थापित करून सर्वजण एकाग्र झाले; मग ते उचलून सर्व देव प्रभासाच्या पवित्र क्षेत्रात आले.

Verse 38

तत्रैव निदधुः सर्वे ततः पूजां प्रचक्रिरे । ब्रह्मणा पूजितं लिंगं विष्णुना प्रभविष्णुना

तेथेच सर्वांनी ते स्थापित केले आणि मग पूजा आरंभली। त्या लिंगाची पूजा ब्रह्मदेवांनी केली आणि पराक्रमी प्रभु विष्णूंनीही केली।

Verse 39

शक्रेणाथ कुबेरेण यमेन वरुणेन च । ऊचुश्चैव ततो देवा लिंगं संपूज्य भक्तितः

मग शक्र (इंद्र), कुबेर, यम आणि वरुण यांच्यासह देवांनी भक्तिभावाने लिंगाची सम्यक पूजा केली आणि नंतर असे म्हणाले।

Verse 40

अद्यप्रभृति रुद्रस्य लिंगं संपूज्य भक्तितः । भविष्यामो न संदेहस्तथा पितृगणाश्च ये

‘आजपासून आम्ही रुद्राच्या लिंगाची भक्तिभावाने पूजा करून निःसंशय समृद्ध होऊ; तसेच पितृगणही होतील.’

Verse 41

य एनं पूजयिष्यंति भक्तियुक्ताश्च मानवाः । यास्यंति ते सुरावासं सशरीरा नरोत्तमाः

‘जे भक्तियुक्त मनुष्य या (लिंगाची) पूजा करतील, ते श्रेष्ठ नर देवलोकास—देहासहित—जातील.’

Verse 42

अत्रैव प्रथमं लिगं यतोस्माऽभिः प्रतिष्ठितम् । प्रभासं नाम चास्यापि प्रभासेति भविष्यति

‘येथेच हे प्रथम लिंग आहे, कारण आम्हीच याची प्रतिष्ठा केली आहे। याचे नावही “प्रभास” असेल आणि “प्रभासे” म्हणून प्रसिद्ध होईल.’

Verse 43

एवमुक्त्वा गताः सर्वे त्रिदिवं सुरसत्तमाः । तं दृष्ट्वा त्रिदिवं यान्ति भूयांसः प्राणिनो भुवि

असे बोलून देवश्रेष्ठ सर्वजण त्रिदिव (स्वर्ग) लोकास गेले. त्या लिंगाचे दर्शन होताच पृथ्वीवरील अनेक प्राणीही स्वर्गलोकास जातात.

Verse 44

ततस्त्रिविष्टपं व्याप्तं बहुभिः प्राणिभिः प्रिये । तद्दृष्ट्वा त्रिदिवं व्याप्तं सहस्राक्षः सुदुःखितः

त्यानंतर, हे प्रिये, अनेक प्राण्यांनी त्रिविष्टप (स्वर्ग) व्यापून गेला. त्रिदिव सर्वत्र भरलेले पाहून सहस्राक्ष (इंद्र) अत्यंत दुःखी झाला.

Verse 45

ज्ञात्वा लिंगप्रभावं तु ततश्चागत्य भूतलम् । वज्रेणाच्छादयामास समंतात्स वरानने

लिंगाचा प्रभाव जाणून तो नंतर भूतलावर आला आणि, हे वरानने, वज्राने सर्व बाजूंनी ते आच्छादित केले.

Verse 46

ततः प्रभृति नो देवि स्वर्गं गच्छंति मानवाः । इति संक्षेपतः प्रोक्तः प्रभासस्य महोदयः । सर्वपापोपशमनः सर्वकामफलं प्रदः

तेव्हापासून, हे देवि, मनुष्य (पूर्वीप्रमाणे) स्वर्गास जात नाहीत. अशा रीतीने संक्षेपाने प्रभासाचे महान माहात्म्य सांगितले—जे सर्व पापांचे शमन करते आणि सर्व कामनांचे फल देते.

Verse 187

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमेप्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये प्रभासपञ्चकमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्ताशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशी-सहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डात, प्रभासक्षेत्रमाहात्म्याच्या प्रथम भागातील ‘प्रभासपञ्चक-माहात्म्य-वर्णन’ नावाचा एकशे सत्त्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला.