Adhyaya 205

Verse 1

देव्युवाच । भगन्देवदेवेश संसारार्णवतारक । ब्रूहि श्राद्धविधिं पुण्यं विस्तराज्जगतांपते

देवी म्हणाली—हे भगवन्, देवदेवेश, संसारसागरातून तारून नेणाऱ्या! हे जगत्पते, कृपा करून श्राद्धाची पुण्य विधी विस्ताराने सांगा.

Verse 2

कस्मिन्वासरभागे तु श्राद्धकृच्छ्राद्धमाचरेत् । अस्मिन्सरस्वती तीर्थे प्रभासक्षेत्र उत्तमे

या सरस्वतीतीर्थात, परम उत्तम प्रभासक्षेत्रात, श्राद्ध करणाऱ्याने दिवसाच्या कोणत्या भागात श्राद्ध करावे?

Verse 3

कस्मिंस्तीर्थे कृतं श्राद्धं बहुपुण्यफलं भवेत् । एतत्सर्वं महादेव यथावद्वक्तुमर्हसि

कोणत्या तीर्थात केलेले श्राद्ध बहुपुण्यफल देणारे होते? हे महादेव, हे सर्व आपण यथाविधी व क्रमाने सांगावे.

Verse 4

ईश्वर उवाच । प्रातःकाले मुहूतांस्त्रीन्संगवस्तावदेव तु । मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तः स्यादपराह्णस्ततः परम्

ईश्वर म्हणाले—प्रातःकाल तीन मुहूर्तांचा असतो; संगव (पूर्वाह्न)ही तितक्याच प्रमाणाचा। मध्याह्न तीन मुहूर्तांचा, आणि त्यानंतर अपराह्न येतो।

Verse 5

सायाह्नस्त्रिमुहूर्तः स्याच्छ्राद्धं तत्र न कारयेत् । राक्षसीनाम सा वेला गर्हिता सर्वकर्मसु

सायाह्न तीन मुहूर्तांचा असतो; त्या वेळी श्राद्ध करू नये. ती वेळ राक्षसींची मानली जाते, म्हणून सर्व कर्मांत निंद्य आहे.

Verse 6

अह्नो मुहूर्ता विख्याता दशपंच च सर्वदा । तत्राष्टमो मुहूर्तो यः स कालः कुतपः स्मृतः

दिवसात नेहमी पंधरा मुहूर्त मानले जातात. त्यांतील आठवा मुहूर्त ‘कुतप’ नावाचा काळ म्हणून स्मृत आहे.

Verse 7

मध्याह्ने सर्वदा यस्मान्मन्दीभवति भास्करः । तस्मादनंतफलदस्तदारम्भो भविष्यति

मध्याह्नी भास्कराचा ताप नेहमी मंद होतो; म्हणून त्या वेळी आरंभलेले कार्य अनंत फल देणारे ठरते.

Verse 8

मध्याह्नः खड्गपात्रं तु तथान्ये कालकम्बलाः । रूप्यं दर्भांस्तिला गावो दौहित्रश्चाष्टमः स्मृतः

मध्याह्न, खड्गपात्र (शिंगाचे पात्र) तसेच इतर ‘कालकंबल’; रूपे (चांदी), दर्भ, तीळ, गायी आणि दौहित्र—हे येथे आठ (शुभ साधने) म्हणून स्मृत आहेत.

Verse 9

पापं कुत्सितमित्याहुस्तस्य सन्तापकारिणः । अष्ट चैवं मतास्तस्मात्कुतपा इति विश्रुताः

पापाला ‘कुत्सित’ असे म्हणतात—जे निंद्य व संताप देणारे आहे. म्हणून ही आठ ‘कुतप’ अशी मानली जातात व त्या नावाने प्रसिद्ध आहेत.

Verse 10

ऊर्ध्वं मुहूर्तात्कुतपाद्यन्मुहूर्तचतुष्टयम् । मुहूर्तपञ्चकं चैव स्वधाभवनमिष्यते

कुतप मुहूर्तानंतर येणारे चार मुहूर्त—आणि पाच मुहूर्तांचा हा काल—‘स्वधा-भवन’ मानला जातो, पितरांना स्वधा-अर्पणासाठी योग्य.

Verse 11

विष्णोर्देहसमुद्भूताः कुशाः कृष्णास्तिलास्तथा । श्राद्धस्य रक्षणार्थाय एतत्प्राहुर्दिवौकसः

कुश आणि काळे तीळ—हे विष्णूच्या देहातूनच उत्पन्न झाले असे सांगितले आहे. देव म्हणतात, श्राद्धाच्या रक्षणासाठीच हे आहेत.

Verse 12

तिलोदकाञ्जलिर्देयो जलस्थैस्तीर्थवासिभिः । सदर्भहस्तेनैकेन श्राद्धसेवनमिष्यते

तीर्थवासी लोकांनी पाण्यात उभे राहून तीळमिश्रित जलाची अंजळी द्यावी. एका हातात दर्भ धरून श्राद्धकर्म करणे मान्य आहे.

Verse 13

त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः । त्रीणि चात्र प्रशंसंति शुद्धिमक्रोधमत्वराम्

श्राद्धात तीन पवित्र मानले आहेत—दौहित्र, कुतप आणि तीळ. तसेच येथे तीन गुणांची प्रशंसा केली आहे—शुद्धी, अक्रोध आणि अत्वरा (घाई न करणे).

Verse 14

दौहित्रं खड्गमित्युक्तं ललाटे शृङ्गमस्ति यत् । तस्य शृंगस्य यत्पात्रं तद्दौहित्रमिति स्मृतम्

ज्याच्या ललाटावर शिंग असते त्या ‘खड्गा’ला ‘दौहित्र’ असे म्हटले आहे. त्या शिंगापासून बनविलेले जे पात्र, तेच ‘दौहित्र’ म्हणून स्मृत आहे.

Verse 15

क्षीरिणी वापि चित्रा गौस्तत्क्षीरायद्घृतं भवेत् । तद्दौहित्रमिति प्रोक्तं दैवे पित्र्ये च कर्मणि

दूध देणारी—चित्री असली तरी—गाय तिच्या दुधापासून जे तूप होते, ते ‘दौहित्र’ असे सांगितले आहे; दैवकर्म व पितृकर्म दोन्हीत तेच प्रशस्त आहे.

Verse 16

दर्भाग्रं दैवमित्युक्तं समूलाग्रं तु पैतृकम् । तत्रावलंबिनो ये तु कुशास्ते कुतपाः स्मृताः

दर्भाचे अग्रभाग दैवकर्मासाठी योग्य म्हटले आहे; आणि मुळासह अग्रभाग असलेला दर्भ पितृकर्मासाठी आहे. तेथे खाली लोंबणारे कुश ‘कुतप’ कुश म्हणून स्मृत आहेत.

Verse 17

शरीरद्रव्यदाराभूमनोमंत्रद्वि जन्मनाम् । शुद्धिः सप्तसु विज्ञेया श्राद्धकाले विशेषतः

द्विजांची शुद्धी सात विषयांत जाणावी—शरीर, द्रव्य, पत्नी, भूमी, मन, मंत्र आणि स्वतः द्विजांचा आचार—विशेषतः श्राद्धकाळी.

Verse 18

सप्तधा द्रव्यशुद्धिस्तु सोत्तमा मध्यमाऽधमा

द्रव्यशुद्धीही सात प्रकारची असते—उत्तम, मध्यम आणि अधम अशा भेदांसह.

Verse 19

श्रुतं शौर्यं तपः कन्या शिष्याद्यं चान्वयागतम् । धनं सप्तविधं शुक्लमुपायोप्यस्य तादृशः

विद्या, शौर्य, तप, कन्या, शिष्यादी आणि वंशपरंपरेने मिळालेले धन—हे सात प्रकारचे ‘धन’ शुक्ल (पवित्र) मानले आहेत; आणि ते मिळविण्याचा उपायही तसाच शुद्ध असतो।

Verse 20

कुत्सितं कृषिवाणिज्यं शुक्लं शिल्पानुवृत्तिभिः । कृतोपकारादाप्तं च शंबलं समुदाहृतम्

(श्राद्धप्रसंगी) शेती व व्यापार निंद्य सांगितले आहेत; शिल्पकर्मावर आधारलेली उपजीविका शुक्ल (शुद्ध) मानली आहे. आणि केलेल्या उपकाराच्या/सेवेच्या प्रतिदानातून जे मिळते, ते ‘शंबल’ (निर्वाह-लाभ) म्हणून ओळखले जाते.

Verse 21

उत्कोचतश्च यत्प्राप्तं यत्प्राप्तं चैव साहसात् । व्याजेनोपार्जितं यच्च तत्कृष्णं समुदाहृतम्

लाच देऊन जे मिळते, साहसाने/बलप्रयोगाने (हिंसा वा दबावाने) जे मिळते, आणि कपटी बहाण्यांनी जे कमावले जाते—ते ‘कृष्ण’ (काळे), म्हणजे अशुद्ध धन म्हणून सांगितले आहे.

Verse 22

अन्यायोपार्जितैर्द्रव्यै र्यच्छ्राद्धं क्रियते नरैः । तृप्यंति तेन चण्डालाः पुष्कसाद्यासु योनिषु

मनुष्य जेव्हा अन्यायाने मिळवलेल्या द्रव्याने श्राद्ध करतात, तेव्हा त्या अर्पणाने पितर तृप्त होत नाहीत; पुष्कसादी योनींमध्ये जन्मलेले चांडालच तृप्त होतात.

Verse 23

अन्नप्रकिरणं यत्तु मनुष्यैः क्रियते भुवि । तेन तृप्तिमुपायांति ये पिशाचत्वमागताः

मनुष्य पृथ्वीवर जे अन्न विखुरतात (प्रकीर्णन करतात), त्याने पिशाचत्वाला गेलेलेच तृप्त होतात.

Verse 24

यत्पयः स्नानवस्त्रोत्थं भूमौ पतति पुत्रक । तेन ये तरुतां प्राप्तास्तेषांतृप्तिः प्रजायते

बाळा, स्नानवस्त्रातून जे पाणी थेंबथेंबाने भूमीवर पडते, त्याने वृक्षयोनीस प्राप्त झालेले पितर तृप्त होतात।

Verse 25

यास्तु गंधांबुकणिकाः पतंति धरणीतले । ताभिराप्यायनं तेषां ये देवत्वमुपागताः

ज्या सुगंधित जलकणिका धरणीवर पडतात, त्यांद्वारे देवत्वास प्राप्त झालेले पितर पोषित व ताजेतवाने होतात।

Verse 26

उद्धृतेष्वपि पिण्डेषु याश्चान्नकणिका भुवि । ताभिराप्यायनं तेषां तिर्यक्त्वं च कुले गताः

पिंड उचलून घेतल्यानंतरही भूमीवर राहिलेल्या अन्नकणांनी कुलात तिर्यक्‌योनीस गेलेले पितरही पोषण पावतात।

Verse 27

ये चादग्धाः कुले बालाः स्त्रियो याश्चाप्यसंस्कृताः । विपन्नास्ते तु विकिरसंमार्जनसुलालसाः

कुळातील जे अदग्ध बालक आणि संस्काररहित स्त्रिया विपन्न झाले, ते विखुरलेले अवशेष व झाडून काढलेली शिल्लक यांनाही मोठ्या लालसेने शोधतात।

Verse 28

भुक्त्वा वा भ्रमते यच्च जलं यच्चाह्नि सेवते । ब्राह्मणानां तथान्नेन तेन तृप्तिं प्रयांति ते

भोजनानंतरचे आचमनाचे पाणी, तसेच नित्यकर्मात सेवन केलेले जल, आणि ब्राह्मणांना दिलेले अन्न—यांद्वारे ते पितर तृप्ती पावतात।

Verse 29

पिशाचत्वमनुप्राप्ताः कृमिकीटत्वमेव ये । अथ कालान्प्रवक्ष्यामि कथ्यमा नान्निबोध मे

जे पिशाचत्वास प्राप्त झाले आहेत आणि जे कृमी‑कीट योनीत गेले आहेत—आता मी (श्राद्धादि) कर्मांचे योग्य काळ सांगतो; जे सांगितले जात आहे ते नीट समजून घे.

Verse 30

श्राद्धं कार्यममावास्यां मासिमासींदुसंक्षये । तथाष्टकासु विप्राप्तौ सूर्येन्दुग्रहणे तथा

अमावास्येला आणि प्रत्येक महिन्यात चंद्रक्षयाच्या वेळी श्राद्ध करावे; तसेच अष्टका तिथींना, योग्य ब्राह्मण प्राप्त झाल्यावर, आणि सूर्य‑चंद्रग्रहणकाळीही।

Verse 31

अयने विषुवे युग्मे सामान्ये चार्कसंक्रमे । अमावास्याष्टकायां च कृष्णपक्षे विशेषतः

अयनकाळी, विषुवकाळी, युग्म व सामान्य पर्वकाळी, तसेच सूर्यसंक्रांतीच्या वेळी; आणि विशेषतः कृष्णपक्षातील अमावास्या व अष्टका तिथींना (श्राद्ध श्रेष्ठ मानले आहे)।

Verse 32

आर्द्रामघारोहिणीषु द्रव्यब्राह्मणसंगमे । गजच्छायाव्यतीपाते विष्टिवैधृति वासरे

आर्द्रा, मघा व रोहिणी नक्षत्री; द्रव्य व ब्राह्मण यांचा संगम (सामर्थ्य व योग्य पात्र) झाल्यास; गजच्छाया व व्यतीपात योगी; तसेच विष्टि व वैधृति असलेल्या दिवशी (श्राद्ध करावे)।

Verse 33

वैशाखस्य तृतीयायां नवम्यां कार्त्तिकस्य च । पंचदश्यां तु माघस्य नभस्ये च त्रयोदशी

वैशाख शुक्ल तृतीया, कार्तिक नवमी, माघ पौर्णिमा (पंचदशी), आणि नभस्य (भाद्रपद) त्रयोदशी—हेही (दान‑श्राद्धासाठी) निश्चित काळ आहेत।

Verse 34

युगादयः स्मृता एता दत्त स्याक्षयकारिकाः

हे ‘युगारंभ’ म्हणून स्मरणात आहेत; या प्रसंगी दिलेले दान अक्षय पुण्याचे कारण ठरते.

Verse 35

यस्य मन्वन्तरस्यादौ रथारूढो दिवाकरः । माघमासस्य सप्तम्यां सा तु स्याद्रथसप्तमी

ज्या मन्वंतराच्या आरंभी दिवाकर (सूर्य) रथारूढ होतो असे सांगितले जाते, माघ महिन्यातील ती सप्तमी ‘रथसप्तमी’ म्हणून ओळखली जाते.

Verse 36

वैशाखस्य तृतीयायां कृष्णायां फाल्गुनस्य च । पंचमी चैत्रमासस्य तस्यैवान्त्या तथापरा

तसेच वैशाखातील तृतीया, फाल्गुनातील कृष्णपक्षाची (विशेष) तिथी, आणि चैत्र महिन्यातील पंचमी—या देखील त्या विशेष दिवसांत गणल्या जातात; तसेच एक ‘अंत्य’ तिथीही.

Verse 37

शुक्लत्रयोदशी माघे कार्त्तिकस्य च सप्तमी । कार्त्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशीति च । मन्वन्तराः स्मृता ह्येता दत्तस्याक्षयकारिकाः

माघातील शुक्ल त्रयोदशी, कार्त्तिकातील सप्तमी, तसेच कार्त्तिकी, फाल्गुनी, चैत्री आणि ज्यैष्ठी पौर्णिमा—या ‘मन्वंतर’ तिथी म्हणून स्मरणात आहेत; यांतील दान अक्षय फल देणारे आहे.

Verse 38

श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णिमा । कार्त्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशी तिथिः

श्रावणातील कृष्णाष्टमी, आषाढातील पौर्णिमा, तसेच कार्त्तिकी, फाल्गुनी, चैत्री आणि ज्यैष्ठी—या पञ्चदशी (पौर्णिमा) तिथीही विशेष स्मरणीय आहेत.

Verse 39

मन्वादयः स्मृताश्चैता दत्तस्याक्षयकारिकाः । नवमी मार्गशीर्षस्य सप्तैताः संस्मरा म्यहम्

मन्वादी इत्यादी ज्या तिथी स्मरणात सांगितल्या आहेत, त्या दानाचे फळ अक्षय करणाऱ्या आहेत। मार्गशीर्ष नवमीसह अशा सात तिथींचे मी स्मरण करतो।

Verse 40

कल्पनामादयो देवि दत्तस्याक्षयकारिकाः । तथा मन्वन्तरस्यादौ द्वादशैव वरानने

हे देवी, कल्प-नामादी दिवस दानाचे फळ अक्षय करणारे आहेत। तसेच, हे वरानने, मन्वंतराच्या आरंभीही निश्चयच असे बारा श्रेष्ठ प्रसंग असतात।

Verse 41

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं वृद्धि श्राद्धं सपिण्डकम् । पार्वणं चातिविज्ञानं गोष्ठं शुद्ध्यर्थमुत्तमम्

श्राद्धाचे प्रकार असे सांगितले आहेत—नित्य, नैमित्तिक, काम्य, वृद्धि-श्राद्ध, सपिंडक, पार्वण, ‘अतिविज्ञान’ आणि गोष्ठ-श्राद्ध; जे शुद्धीसाठी उत्तम आहे।

Verse 42

कर्मांगं नवमं प्रोक्तं दैवकं दशमं स्मृतम् । एकादशं क्षयाहं तु पुष्ट्यर्थे द्वादशं स्मृतम्

नववे ‘कर्मांग’ असे सांगितले आहे, दहावे ‘दैवक’ म्हणून स्मृत आहे। अकरावे ‘क्षयाह’ आहे, आणि बारावे पुष्ट्यर्थ (पोषण-वृद्धीसाठी) स्मृत आहे।

Verse 43

सर्वेषामेव श्राद्धानां श्रेष्ठं सांवत्सरं स्मृतम् । अहन्यहनि यच्छ्राद्धं नित्यं तत्परिकीर्तितम्

सर्व श्राद्धांमध्ये ‘सांवत्सर’ (वार्षिक) श्राद्ध श्रेष्ठ मानले आहे। आणि जे श्राद्ध दररोज केले जाते, ते ‘नित्य’ असे परिकीर्तित आहे।

Verse 44

वैश्वदेवविहीनं तु अशक्तावुदकेन तु । एकोद्दिष्टं तु यच्छ्राद्धं तन्नैमित्तिकमुच्यते

वैश्वदेव अर्पणाविना जे श्राद्ध केले जाते, आणि अशक्तपणी केवळ उदकानेही जे केले जाते—ते एकोद्दिष्ट श्राद्ध ‘नैमित्तिक’ असे म्हणतात।

Verse 45

कामेन विहितं काम्यमभिप्रेतार्थसिद्धये । वृद्धौ यत्क्रियते श्राद्धं वृद्धि श्राद्धं तदुच्यते

इच्छित अर्थसिद्धीसाठी कामनेने जे श्राद्ध विधिले जाते ते ‘काम्य श्राद्ध’ होय। आणि वाढ-समृद्धीच्या प्रसंगी जे श्राद्ध केले जाते ते ‘वृद्धि-श्राद्ध’ असे म्हणतात।

Verse 46

ये समाना इति द्वाभ्यामेतच्छ्राद्धं सपिण्डनम् । अमावास्यां तु यच्छ्राद्धं तत्पार्वणमुदाहृतम्

‘ये समाना…’ इत्यादी दोन मंत्रांनी जे श्राद्ध दर्शविले आहे ते सपिण्डनाशी संबंधित श्राद्ध होय। आणि अमावास्येला जे श्राद्ध केले जाते ते ‘पार्वण श्राद्ध’ असे सांगितले आहे।

Verse 47

गोष्ठ्यां यत्क्रि यते श्राद्धं तद्गोष्ठीश्राद्धमुच्यते । क्रियते पापशुद्ध्यर्थं शुद्धिश्राद्धं तदुच्यते

गोष्ठीत/सभेत जे श्राद्ध केले जाते ते ‘गोष्ठी-श्राद्ध’ म्हणतात। आणि पापशुद्धीसाठी जे श्राद्ध केले जाते ते ‘शुद्धि-श्राद्ध’ असे कथन आहे।

Verse 48

निषेककाले सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा । तथा पुंसवने चैव श्राद्धं कर्मांगमेव च

निषेककाळी, सोम-संबंधी कर्मात, सीमन्तोन्नयन तसेच पुंसवन-संस्कारातही—श्राद्ध हे त्या त्या संस्कारांचे कर्मांग म्हणूनच करावे।

Verse 49

देवमुद्दिश्य क्रियते यत्तद्दैवकमुच्यते । गच्छेद्देशान्तरं यस्तु श्राद्धं कार्यं तु सर्पिषा

देवतेच्या उद्देशाने जे श्राद्ध केले जाते ते ‘दैवक-श्राद्ध’ म्हणून ओळखले जाते. आणि जो देशांतरास जाणार असेल, त्याने तुपाने श्राद्ध करावे.

Verse 50

पुष्ट्यर्थमेतद्विज्ञेयं क्षयाहं द्वादशं स्मृतम् । मृतेऽहनि पितुर्यस्तु न कुर्याच्छ्राद्धमादरात्

हे (तुपाने केलेले) श्राद्ध पुष्ट्यर्थ—कल्याण व पोषणासाठी—समजावे; स्मृतीत यास ‘क्षयाह’ नावाचे बारावे कर्म म्हटले आहे. परंतु जो पित्याच्या मृत्युदिनी आदराने श्राद्ध करीत नाही—

Verse 51

मातुश्चैव वरारोहे वत्सरान्ते मृतेऽहनि । नाहं तस्य महादेवि पूजां गृह्णामि नो हरिः

हे वरारोहे! तसेच मातृमृत्युदिनी, वर्षपूर्तीच्या दिवशी—हे महादेवी—मी त्याची पूजा स्वीकारत नाही, आणि हरिही स्वीकारत नाही.

Verse 52

मृताहर्यो न जानाति मानवो यदि वा क्वचित् । तेन कार्यममावास्यां श्राद्धं माघेऽथ मार्गके

जर मनुष्याला कोणत्याही कारणाने मृत्युतिथी निश्चित माहीत नसेल, तर त्याने अमावास्येला श्राद्ध करावे—माघ महिन्यात किंवा मार्गशीर्षात.

Verse 53

अथ विप्रान्प्रवक्ष्यामि श्राद्धे ये केचन क्षमाः । विशिष्टः श्रोत्रियो योगी वेदविद्यासमन्वितः

आता मी श्राद्धासाठी निमंत्रणास योग्य अशा ब्राह्मणांचे वर्णन करतो—जो विशिष्ट, श्रोत्रिय, योगी, आणि वेदविद्या व शास्त्रज्ञानाने संपन्न असतील.

Verse 54

त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडंगवित् । दौहित्रकस्तु जामाता स्वस्रीयः श्वशुरस्तथा

त्रिणाचिकेत, ‘त्रिमधु’ जाणणारा, ‘त्रिसुपर्ण’ जाणणारा व वेदाच्या षडंगांचा ज्ञाता—तसेच दौहित्र, जामाता, स्वस्रीय व श्वशुर—हे सर्व श्राद्धकर्मात पात्र मानले जातात।

Verse 55

पञ्चाग्निकर्मनिष्ठश्च तपोनिष्ठश्च मातुलः । पितृमातृपरश्चैव शिष्यसंबंधिबांधवः

पंचाग्नि-व्रतात निष्ठ असलेला व तपात स्थिर असा मातुल; पितृ-मातृसेवेत परायण; तसेच शिष्य-संबंधांमुळे जोडलेला बांधव—यांचा सन्मान करावा।

Verse 56

वेदार्थवित्प्रवक्ता च ब्रह्मचारी सहस्रदः । संबंधिनं तथा संतं दौहित्रं दुहितुः पतिम्

वेदार्थ जाणणारा व प्रवचन करणारा, ब्रह्मचारी, सहस्रदान करणारा उदार दाता; तसेच सद्गुणी संबंधी, दौहित्र व कन्येचा पती—हेही पूजनीय आहेत।

Verse 57

भागिनेयं विशेषेण तथा बन्धुगणानपि । नातिक्रमेन्नरस्त्वेतान्मूर्खानपि वरानने

विशेषतः भागिनेय (बहिणीचा पुत्र) तसेच बंधुगण यांना वगळू नये। हे वरानने! ते मूर्ख असले तरी मनुष्याने त्यांची उपेक्षा करू नये।

Verse 58

न ब्राह्मणान्परीक्षेत देवकर्मण्युप स्थिते । पैत्रकर्मणि संप्राप्ते परीक्षेत प्रयत्नतः

देवकर्म समोर असताना ब्राह्मणांची परीक्षा करू नये; पण पैतृकर्म (श्राद्ध) सुरू झाल्यावर पात्रता प्रयत्नपूर्वक तपासावी।

Verse 59

ये स्तेनाः पतिताः क्लीबा ये च नास्तिकवृत्तयः । तान्हव्यकव्ययोर्विप्राननर्हान्मनुर ब्रवीत्

जे चोर, धर्माचरणातून पतित, क्लीब (अयोग्य) आणि नास्तिकवृत्तीने वागणारे आहेत—मनु अशा ब्राह्मणांना हव्य व कव्य या दोन्ही कर्मांस अनर्ह म्हणतो।

Verse 60

जटिलं चानधीयानं दुर्बलं कितवं तथा । याजयंति च ये शूद्रांस्तांश्च श्राद्धे न पूजयेत्

जटाधारी असूनही जो अध्ययन करत नाही, जो दुर्बल/अयोग्य आहे, जो जुगारी आहे, तसेच जो शूद्रांसाठी यज्ञ करवितो—अशांचा श्राद्धात पूजन करू नये।

Verse 61

चिकित्सकान्देवलकान्मांस विक्रयिणस्तथा । विपणैः पीरजीवंतो वर्ज्याः स्युर्हव्यकव्ययोः

वैद्य/चिकित्सक, वेतनावर देवालयसेवा करणारे देवलक, मांसविक्रेते, तसेच बाजार-व्यापारावर जगणारे—हे हव्य व कव्य या दोन्ही कर्मांत वर्ज्य आहेत।

Verse 62

प्रेष्यो ग्राम्यश्च राज्ञश्च कुनखी श्यावदंतकः । प्रतिरोद्धा गुरोश्चैव त्यक्ता ग्निर्वार्धुषिस्तथा

दासासारखा सेवक, ग्राम्य/अशिष्ट, राजसेवक, विकृत नखांचा, काळे दात असलेला, धर्मकर्मात अडथळा आणणारा, गुरुविरोधी, अग्निहोत्र सोडलेला आणि सावकार/सूदखोर—हेही वर्ज्य आहेत।

Verse 63

यक्ष्मी च पशुपालश्च परिवेत्ता निराकृतिः । ब्रह्मध्रुक्परिवित्तिश्च गणाभ्यन्तर एव च

क्षयरोगी, पशुपालक, परिवेत्ता (मोठा भाऊ असताना आधी विवाह करणारा), निराकृत/बहिष्कृत, ब्रह्मद्रोही, परिवित्ति (ज्याचा धाकटा भाऊ आधी विवाह करतो), तसेच दूषित गणांतला—हेही वर्ज्य आहेत।

Verse 64

कुशीलश्चैव काणश्च वृषलीपतिरेव च । पौनर्भवश्च कानीनः कितवो मद्यपस्तथा

कुचरित्र, काणा, शूद्रा-स्त्रीचा पती, पुनर्विवाहिता स्त्रीपासून जन्मलेला, अवैध पुत्र, जुगारी व मद्यप—हे सर्व दान स्वीकारण्यास वर्ज्य आहेत.

Verse 65

पापरोग्यभिशस्तश्च दांभिको रसविक्रयी । धनुःशराणां कर्त्ता च यश्च स्याद्दिधिषूपतिः

पापरोगामुळे कुख्यात, दांभिक, नशायुक्त रसांचा विक्रेता, धनुष्य-बाणांचा कारागीर, तसेच पुनर्विवाहिता स्त्रीचा पती—हे दानधर्मात निंद्य (अयोग्य) आहेत.

Verse 66

मित्रध्रुड्दूतवृत्तिश्च पुत्राचार्यस्तथैव च । भ्रमरी मण्डपाली च चित्रांगः पिशुनस्तथा

मित्रद्रोही, दूतवृत्तीने उपजीविका करणारा, ‘पुत्राचार्य’ (अयोग्य उपजीविका), तसेच भ्रमरी, मण्डपाली, चित्रांग आणि पिशुन (चहाडी)—हेही निंद्य गणले आहेत.

Verse 67

उन्मत्तोंऽधश्च बधिरो वेदनिन्दक एव च । हयगोऽश्वोष्ट्रदमको नक्षत्रैर्यश्च जीवति

उन्मत्त, आंधळा, बहिरा, वेदनिंदक; घोड्यांचा व्यापारी, घोडे-उंट वश करणारा, आणि नक्षत्रविद्येवर उपजीविका करणारा—हेही दान स्वीकारण्यास अयोग्य आहेत.

Verse 68

पक्षिणां पोषको यश्च युद्धाचार्यस्तथैव च । स्रोतःसंभेदको यश्च वेश्यानां पोषणे रतः

पक्षी पाळून (व्यापारासाठी) त्यांना पुष्ट करणारा, युद्धाचार्य, बांध फोडून किंवा पाण्याचा प्रवाह वळवून हानी करणारा, आणि वेश्यांच्या पोषणात रत असणारा—हेही दानधर्मात निंद्य आहेत.

Verse 69

गृहसंवेशको दूतः कृष्यारोपक एव च । आखेटी श्येनजीवी च कन्यादूषक एव च

जो गुप्तपणे घरांत प्रवेश घडवून आणणारा दलाल, त्याचा दूत, मजुरीवर रोपणी करणारा, शिकारी, बाजपालनावर उपजीविका करणारा आणि कन्यादूषण करणारा—हेही टाळावेत।

Verse 70

हिंस्रो वृषलपुत्रश्च गणानां चैव याजकः । आचारहीनः क्लीबश्च नित्ययाजनकस्तथा

हिंसक पुरुष, शूद्रपुत्र, अधार्मिक गणांचा याजक, आचारहीन, क्लीब आणि जो सतत यज्ञ करून त्याचा धंदा करतो—हेही निंद्य आहेत।

Verse 71

कृषिजीवी श्लीपदी च सद्भिर्निन्दित एव च । औरभ्रिको माहिषिकः परपूर्वा पतिस्तथा । प्रेतनिर्यातकाश्चैव वर्जनीयाः प्रयत्नतः

शेतीवर उपजीविका करणारा, श्लीपद (हत्तीपाय) रोगी, सज्जनांनी निंदिलेला; मेंढपाळ, म्हैसचारक, पूर्वी दुसऱ्याशी विवाह झालेल्या स्त्रीचा पती; आणि प्रेत काढणारे—हे सर्व प्रयत्नपूर्वक टाळावेत।

Verse 72

एतान्वै गर्हिताचारानपांक्तेयान्द्विजाधमान् । द्विजानां सति लाभे तू भयत्रैव विवर्जयेत्

हे गर्हित आचरणाचे, अपांक्तेय (पंक्तीत बसण्यास अयोग्य) आणि द्विजांतील अधम आहेत; योग्य द्विज उपलब्ध असतील तर यांना सर्वथा वर्ज्य करावे।

Verse 73

वीक्षांधो वैकतः काणः कुष्ठी च वृषलीपतिः । पापरोगी सहस्रस्य दातुर्नाशयते फलम्

उवा/मळामुळे आंधळा झालेला, विकृत देहाचा, काणा, कुष्ठरोगी आणि शूद्रा स्त्रीचा पती—असा पापरोगी दात्याच्या सहस्रगुण फळालाही नाश करतो।

Verse 74

यावद्भिः संस्पृशत्यङ्गैर्ब्राह्मणाञ्छ्रूद्रयाजकः । तावतां न भवेत्प्रेत्य दातुर्वा तस्य पैत्रिकम्

शूद्रयाजक पुरोहिताच्या अंगस्पर्शाने जितके ब्राह्मण स्पर्शिले जातात, तितक्यांमुळे दात्यास परलोकात पैतृक फल प्राप्त होत नाही।

Verse 75

आदौ माहिषकं दृष्ट्वा मध्ये च वृषलीपतिम् । अन्ते वार्धुषिकं दृष्ट्वा निराशाः पितरो गताः

आरंभी माहिषक, मध्ये वृषलीपति आणि शेवटी वार्धुषिक यांना पाहून पितर निराश होऊन निघून जातात।

Verse 76

महिषी प्रोच्यते भार्या सा वैधव्येऽभिचारिणी । तस्यां यः क्षपते दोषां स वै माहिषिकः स्मृतः

‘महिषी’ अशी ती पत्नी म्हणतात जी वैधव्यकाळातही दुराचार करते; तिचा दोष दूर करणारा (प्रायश्चित्त करणारा) ‘माहिषक’ म्हणून स्मरणात आहे।

Verse 77

वृषलीत्युच्यते शूद्री तस्या यश्च पतिर्भवेत् । तदोष्ठलालासंसर्गात्पतितो वृषलीपतिः

‘वृषली’ म्हणजे शूद्र स्त्री; जो तिचा पती होतो, तो तिच्या ओठांच्या लाळेच्या संसर्गाने पतित मानला जाऊन ‘वृषलीपति’ म्हणून ओळखला जातो।

Verse 78

स्वं वृषं तु परित्यक्त्वा परेण तु वृषायते । वृषली सा तु विज्ञेया न शूद्री वृषली भवेत्

जी स्त्री आपला पती सोडून दुसऱ्याला ‘वृष’ (सहचर) मानते, तीच ‘वृषली’ समजावी; केवळ जन्माने शूद्र स्त्री वृषली होत नाही।

Verse 79

चण्डाली बंधकी वेश्या रजःस्था या च कन्यका । कुटिला च स्वगोत्रा च वृषल्यः सप्त कीर्तिताः

चांडाळी, बंधकी, वेश्या, रजःस्था कन्या, कुटिला स्त्री आणि स्वगोत्रा—अशा सात प्रकारच्या ‘वृषली’ सांगितल्या आहेत.

Verse 80

पितुर्गेहे तु या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता । पतिताः पितरस्तस्याः कन्या सा वृषली भवेत्

जी कन्या अविवाहित असताना पित्याच्या घरीच रजःदर्शन करते, तिचे पितर पतित म्हणतात; ती कन्या ‘वृषली’ ठरते.

Verse 81

यस्तु तां वरयेत्कन्यां ब्राह्मणो ज्ञानपूर्वतः । अश्राद्धेयमपांक्तेयं तं विद्याद्वृषलीपतिम्

जो ब्राह्मण जाणूनबुजून अशी कन्या वरे (विवाह करतो), तो अश्राद्धेय व अपांक्तेय समजावा; तो ‘वृषलीपति’ म्हणून ओळखला जातो.

Verse 82

गौरी कन्या प्रधाना वै मध्यमा कन्यका मता । रोहिणी तत्समा ज्ञेया अधमा च रजस्वला

‘गौरी’ कन्या श्रेष्ठ मानली आहे; ‘कन्यका’ मध्यम; ‘रोहिणी’ तिच्यासमान जाणावी; आणि ‘रजस्वला’ अधम मानली आहे.

Verse 83

अप्राप्ते रजसि गौरी प्राप्ते रजसि रोहिणी । अव्यंजनकृता कन्या कुचहीना तु नग्निका

रजःप्राप्तीपूर्वी ती ‘गौरी’ म्हणतात; रजःप्राप्त झाल्यावर ‘रोहिणी’। ज्यांच्यात यौवनलक्षणे प्रकट नाहीत ती ‘कन्या’; आणि ज्यांचे कुच विकसित नाहीत ती ‘नग्निका’ म्हणतात.

Verse 84

सप्तवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा तु नग्निका । दशवर्षा भवेत्कन्या ह्यत ऊर्ध्वं रजस्वला

सात वर्षांची ‘गौरी’, नऊ वर्षांची ‘नग्निका’; दहा वर्षांची ‘कन्या’ म्हणतात, आणि त्यापुढे ती ‘रजस्वला’ मानली जाते।

Verse 85

व्यंजनैर्हन्ति वै पुत्रान्कुलं हन्यात्पयोधरा । गतिमिष्टां तथा लोकान्हंति सा रजसा पितुः

(अयोग्य) व्यंजन-भोगाने ती पुत्रांचा नाश करते; स्तन-मोहाने कुलपरंपरा उद्ध्वस्त होते। रजः-दोषामुळे ती पित्याच्या इष्ट गतीस व अभिलषित लोकप्राप्तीस अडथळा आणते।

Verse 86

य उद्वहेद्रजोयुक्तां स ज्ञेयो वृषलीपतिः

जो रजःयुक्ता (रजस्वला) स्त्रीशी विवाह करतो, तो ‘वृषलीपति’ म्हणून ओळखला जातो।

Verse 87

यत्करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनाद्द्विजः । तद्भैक्ष्यभुग्जपन्नित्यं त्रिभिर्वर्षैर्व्यपोहति

वृषली-सेवनाने द्विज एका रात्रीत जे पाप करतो, ते तो तीन वर्षे भिक्षावृत्तीने राहून व नित्य जप करून दूर करतो।

Verse 205

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धानर्हब्राह्मणपरीक्षणकथनंनाम पञ्चोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणाच्या एकाशीतिसाहस्री संहितेतील सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य, श्राद्धकल्पांतर्गत ‘श्राद्धानर्ह ब्राह्मण-परीक्षण-कथन’ नावाचा दोनशे पाचवा अध्याय समाप्त झाला।