Adhyaya 108

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि वसूनां लिंगमुत्तमम् । सोमेशादीशदिग्भागे पञ्चाशद्धनुषान्तरे

ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी, त्यानंतर वसूंंच्या उत्तम लिंगाकडे जावे. ते सोमेशापासून ईशान दिशेस पन्नास धनुष्यांच्या अंतरावर स्थित आहे.

Verse 2

स्थितं लिंगं महादेवि चतुर्वक्त्रं सुरप्रियम् । प्रत्यूषेश्वरनामानं महापातकनाशनम्

हे महादेवी, येथे महादेवांचे लिंग स्थित आहे—चतुर्मुख व देवांना प्रिय. त्याचे नाव प्रत्यूषेश्वर असून ते महापातकांचा नाश करणारे आहे.

Verse 3

दर्शनात्तस्य देवस्य सप्तजन्मान्तरोद्भवम् । पापं प्रणाशमायाति सत्यंसत्यं वरानने

त्या देवाचे केवळ दर्शन झाल्याने सात जन्मांत उत्पन्न झालेले पाप नष्ट होते—हे सत्य, सत्यच आहे, हे वरानने.

Verse 4

देव्युवाच । कोऽसौ प्रत्यूषनामेति कथं लिंगं प्रतिष्ठितम् । कस्य पुत्रः स विख्यात एतन्मे वद शंकर

देवी म्हणाली—प्रत्यूष नावाचा हा कोण आहे? हे लिंग कसे प्रतिष्ठित झाले? तो विख्यात पुरुष कोणाचा पुत्र आहे? हे शंकर, मला हे सांगा.

Verse 5

ईश्वर उवाच । दक्षो ब्रह्मसुतो देवि प्रजापतिरिति स्मृतः । तस्य कन्याः पुरा षष्टिर्ददौ धर्माय वै दश

ईश्वर म्हणाले—हे देवी, दक्ष हा ब्रह्मदेवाचा पुत्र असून ‘प्रजापती’ म्हणून स्मरण केला जातो. पूर्वी त्याच्या साठ कन्या होत्या; त्यांपैकी दहा त्याने धर्माला दिल्या.

Verse 6

तासां मध्ये महादेवि एका विश्वेति विश्रुता । सा धर्माच्च महादेवि अष्टावजनयत्सुतान्

त्यांच्यामध्ये, हे महादेवी, ‘विश्वा’ नावाने एक प्रसिद्ध होती. तिने धर्माच्या योगाने, हे महादेवी, आठ पुत्रांना जन्म दिला.

Verse 7

आपो ध्रुवश्च सोमश्च धरश्चैवाऽनलोऽनिलः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः

आप, ध्रुव, सोम, धर, अनल, अनिल, प्रत्यूष आणि प्रभास—हे आठ वसु म्हणून प्रकीर्तित आहेत.

Verse 8

तेषां मध्ये सप्तमोऽसौ प्रत्यूष इति विश्रुतः । स पुत्रकामो देवेशि प्रभासं क्षेत्रमागतः

त्यांच्यातील सातवा ‘प्रत्यूष’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने, हे देवेशी, तो प्रभास-क्षेत्री आला.

Verse 9

स ज्ञात्वा कामिकं क्षेत्रं प्रतिष्ठाप्य महेश्वरम् । तपश्चचार विपुलं दिव्यं वर्षशतं प्रिये । ध्यायन्देवं महादेवं शान्तस्तद्गतमानसः

हे क्षेत्र कामना पूर्ण करणारे आहे असे जाणून त्याने महेश्वर (लिंग) प्रतिष्ठापिले. मग, हे प्रिये, त्याने दिव्य शंभर वर्षे विपुल तप केले—महादेवाचे ध्यान करीत, शांत राहून, मन पूर्णपणे त्यांच्यात लीन करून.

Verse 10

ततस्तुष्टो महादेवस्तस्य भक्त्या निरञ्जनः । ददौ तस्य सुतं देवि देवलं योगिनां वरम्

मग त्याच्या भक्तीने प्रसन्न झालेल्या निरंजन महादेवांनी, हे देवी, त्याला पुत्र दिला—योग्यांमध्ये श्रेष्ठ ‘देवल’.

Verse 11

ततः प्रभृति देवेशि तल्लिंगस्य प्रभावतः । देवलो भगवान्योगी प्रत्यूषस्याऽभवत्सुतः

त्यानंतर, हे देवेशी, त्या लिंगाच्या प्रभावाने भगवान योगी देवल प्रत्यूषाचा पुत्र झाला.

Verse 12

अनेन कारणेनासौ प्रत्यूषेश्वरसंज्ञितः

याच कारणामुळे तो प्रभू ‘प्रत्यूषेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.

Verse 13

यश्चानपत्यः पुरुषस्तं समाराधयिष्यति । तस्यान्ववाये देवेशि संततिर्न विनश्यति

जो पुरुष अपत्यहीन असेल, तो जर त्याची विधिवत् आराधना करील—हे देवेशी—तर त्याच्या वंशात संततीची परंपरा नष्ट होत नाही.

Verse 14

यः प्रत्यूषे महादेवि प्रत्यूषेश्वरमुत्तमम् । पूजयिष्यति सद्भक्त्या सततं नियतात्मवान् । तस्यैष्यति क्षयं पापमपि ब्रह्मवधोद्भवम

हे महादेवी, जो प्रत्यूषकाळी उत्तम प्रत्यूषेश्वराची सत्भक्तीने, सदैव संयतचित्त होऊन, पूजा करतो—त्याचे पाप नष्ट होते; ब्रह्महत्येतून उत्पन्न पापसुद्धा.

Verse 15

वृषस्तत्रैव दातव्यः सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः

जे यात्रेचे संपूर्ण फळ इच्छितात, त्यांनी तेथेच वृषभाचे दान करावे.

Verse 16

माघे कृष्णचतुर्द्दश्यां जागृयात्तत्र वै निशि । सर्वेषां दानयज्ञानां फलं जागरणाल्लभेत्

माघ महिन्याच्या कृष्ण चतुर्दशीच्या रात्री तेथे जागरण करावे। त्या जागरणाने सर्व दान-यज्ञांचे फळ प्राप्त होते।

Verse 108

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभाससक्षेत्रमाहात्म्ये प्रत्यूषेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टोत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यात ‘प्रत्यूषेश्वरमाहात्म्यवर्णन’ नामक एकशे आठवा अध्याय समाप्त झाला.