Adhyaya 92
Prabhasa KhandaPrabhasa Kshetra MahatmyaAdhyaya 92

Adhyaya 92

या अध्यायात ईश्वर अघोरेश्वराचे संक्षिप्त माहात्म्य व उपासना-विधी सांगतात. अघोरेश्वराला “सहावे लिंग” असे म्हटले असून त्याच्या ‘वक्त्र’ रूपाने भैरवाचा संबंध दर्शविला आहे. त्र्यंबकेश्वराच्या निकट असलेले हे स्थान कलियुगातील मल-दोष नष्ट करणारे व पुण्यवर्धक तीर्थ म्हणून वर्णिले आहे. भक्तीपूर्वक स्नान व पूजेचा क्रम सांगून, तेथे केलेली आराधना मेरुदानासारख्या महादानांच्या तुल्य फल देणारी म्हटली आहे. दक्षिणामूर्ती-भावाने केलेले अर्पण/दान अक्षय फल देणारे ठरते असेही प्रतिपादन आहे. अघोरेश्वराच्या दक्षिणेस केलेले श्राद्ध पितरांना दीर्घकाळ तृप्त करते; त्याची प्रशंसा गया-श्राद्ध व अश्वमेधापेक्षाही श्रेष्ठ अशी केली आहे. यात्रादानात अल्प सुवर्णदानही फलदायी, तसेच सोमाष्टमीच्या सन्निधानी ब्रह्मकूर्च व्रत महान प्रायश्चित्त साधते असे विधान आहे. शेवटी हे माहात्म्य ऐकल्याने पापक्षय व कार्यसिद्धी होते असे सांगितले आहे.

Shlokas

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि अघोरेश्वरमुत्तमम् । षष्ठं लिंगं समाख्यातं तद्वक्त्रं भैरवं स्मृतम्

ईश्वर म्हणाले—हे महादेवि! त्यानंतर उत्तम अघोरेश्वराकडे जावे. ते सहावे लिंग म्हणून प्रसिद्ध आहे आणि त्याचे दिव्य ‘वक्त्र’ भैरव मानले जाते।

Verse 2

त्र्यंबकेश्वरवायव्ये धनुषां पंचके स्थितम् । सर्वकामप्रदं पुण्यं कलिकल्मषनाशनम्

त्र्यंबकेश्वराच्या वायव्येस (उत्तर-पश्चिमेस) पाच धनुष्य अंतरावर ते स्थित आहे; ते पुण्यदायक, सर्व कामना देणारे आणि कलियुगातील कल्मष नाश करणारे आहे।

Verse 3

यस्तं पूजयते भक्त्या स्नानपूजादिभिः क्रमात् । मेरुदानस्य कृत्स्नस्य स लभेन्मनुजः फलम्

जो त्या लिंगाची भक्तिभावाने स्नान, पूजा इत्यादी विधी क्रमाने करून उपासना करतो, तो मनुष्य मेरुदान या महादानाचे संपूर्ण फळ प्राप्त करतो।

Verse 4

दक्षिणामूर्तिमास्थाय यत्किंचित्तत्र दीयते । अघोरेश्वरदेवस्य तत्सर्वं चाक्षयं भवेत्

दक्षिणामूर्तीचा आश्रय घेऊन तेथे जे काही दान दिले जाते, ते सर्व अघोरेश्वर देवाला अर्पण झाल्याने पूर्णतः अक्षय होते।

Verse 5

यः श्राद्धं कुरुते तत्र अघोरेश्वरदक्षिणे । आकल्पं तृप्तिमायांति पितरस्तस्य तर्पिताः

जो तेथे अघोरेश्वराच्या दक्षिणेस श्राद्ध करतो, त्याचे तर्पित पितर एक कल्पपर्यंत तृप्ती प्राप्त करतात।

Verse 6

किं श्राद्धेन गयातीर्थे वाजिमेधेन किं प्रिये । तत्र श्राद्धेन तत्सर्वं फलमभ्यधिकं लभेत्

प्रिये! गयातीर्थी श्राद्धाचे काय प्रयोजन आणि अश्वमेधाचे तरी काय? तेथे श्राद्ध केल्याने ते सर्व फळ, उलट अधिकच, प्राप्त होते।

Verse 7

त्रुटिमात्र मपि स्वर्णं यात्रायां यः प्रयच्छति । स सर्वं फलमाप्नोति महादानस्य भूरिशः

यात्रेच्या वेळी जो त्रुटीमात्रही सुवर्ण दान देतो, तो महादानाचे सर्व फळ विपुलपणे प्राप्त करतो।

Verse 8

ब्रह्मकूर्चं चरेद्यस्तु सोमाष्टम्यां विधानतः । अघोरेश्वरसांनिध्ये अघोरेणाभिमंत्रितम् । षडब्दस्य महत्तेन प्रायश्चित्तं कृतं भवेत्

जो सोमाष्टमीला विधिपूर्वक ब्रह्मकूर्च-व्रत आचरतो आणि अघोरेश्वराच्या सान्निध्यात अघोर-मंत्राने अभिमंत्रित होऊन ते पूर्ण करतो, त्याच्या महत्त्वाने सहा वर्षांचे प्रायश्चित्त सिद्ध होते।

Verse 9

इति संक्षेपतः प्रोक्तमघोरेशमहोदयम् । माहात्म्यं सर्वपापघ्नं श्रुतं सर्वार्थसाधकम्

अशा रीतीने संक्षेपाने अघोरेश्वराचा महोदय-वैभव सांगितला. हे माहात्म्य सर्व पापांचा नाश करणारे असून, ते श्रवण केल्याने सर्व पुरुषार्थ सिद्ध होतात।

Verse 92

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य एकादश रुद्रमाहात्म्येऽघोरेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विनवतितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एक्याऐंशी हजार श्लोकांच्या संहितेत, सातव्या प्रभासखण्डात, पहिल्या प्रभासक्षेत्र-माहात्म्यात, अकराव्या रुद्रमाहात्म्यात ‘अघोरेश्वरमाहात्म्यवर्णन’ नावाचा बाण्णवावा अध्याय समाप्त झाला।